باسمه تعالی

تأثير قرآن در سلوک فردی و اجتماعی

چکیده :

تأکید فوق العاده اسلام بر تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی، به وضوح از آیات و روایات و معارف اسلامی مشهود است. تعالیم اسلامی بر پایه ی کسب کمالات روحانی و سازندگی افراد و دوری از رذایل اخلاقی قرار دارد. مکتب آسمانی اسلام برای جزیی ترین امر زندگی هم راهکارهای وسیع و دقیق در نظر گرفته و هیچ امری از امور زندگی انسان از دایره ی دستورهای آسمانی خارج نیست. این امر نشان گر توجّه شریعت اسلام به آثار رفتارها، گفتارها، کردارها و حتّی منویّات قلبی انسان است. نظام تربیتی اسلام همه جانبه و تحت کنترل و مراقبت بوده و به شهادت عقل و تجربه، از آبشخور دانش نامتناهی الهی سیراب و بهره مند گردیده است.

تعالیم طراوت بخش قرآن شفای دلهای دردمندی است که تشنه ی میل به دریای حقیقت اند، تا از آب معین آن کامِ تفتیده و آفت زده ی خود را سیراب نمایند.

انسانها با استعانت از تعالیم شکوهمند این کتاب شِفاء از سقوط در مرداب تعفّن و تهوّع تیرگی ها و سیِّئات، رسته، و با سباحت در آبهای زلال اقیانوس سترگ صالحات به ساحل رستگاری و آسایش سرمدی گام می گذارند.

آیاتی چند از آسمان بی کران کتاب مبارک کردگار درباره ی رفتار و اخلاق فردی و اجتماعی در بخش های مختلف در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است.

 

 

  من ا... التّوفیق

       زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

              دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

 

باسمه تعالی

تأثير قرآن در سلوک فردی و اجتماعی

مقدّمه :

دین مقدّس اسلام در مورد حُسن خلق و اصلاح نفس دستورهای محکم و مؤکّد صادر کرده است. آیات الهی سرشار از آموزه های زیبنده برای انسانی است که جویای صفات جمیل و ارج نهادن به مقام ارجمند اخلاقی است. قرآن کلید سعادت دنیا و آخرت را پاکیزه کردن روح می داند و می فرماید : «قَد اَفلَحَ مَن زَکّیها، وَ قَد خابَ مَن دَسّیها» (سوره شمس آيات 9 و10).

در این آیات، رستگاری و سعادت حقیقی انسان در پاکیزگی و زیانکاری و زبونیش در آلودگی و پلیدی روح اوست. اسلام که پاسدار خوبی ها و زیبایی های معنوی و اخلاقی است، شیوه ی پرورش روح را که بزرگترین
پشتوانه ی انسان از سقوط به پرتگاه گناه و تباهی است، پیشنهاد می کند.

تأکید فوق العاده اسلام بر تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی، به وضوح از آیات و روایات و معارف اسلامی مشهود است. تعالیم اسلامی بر پایه ی کسب کمالات روحانی و سازندگی افراد و دوری از رذایل اخلاقی قرار دارد. مکتب آسمانی اسلام برای جزیی ترین امر زندگی هم راهکارهای وسیع و دقیق در نظر گرفته و هیچ امری از امور زندگی انسان از دایره ی دستورهای آسمانی خارج نیست. این امر نشان­گر توجّه شریعت اسلام به آثار رفتارها، گفتارها، کردارها و حتّی منویّات قلبی انسان است. نظام تربیتی اسلام همه جانبه و تحت کنترل و مراقبت بوده و به شهادت عقل و تجربه، از آبشخور دانش نامتناهی الهی سیراب و بهره مند گردیده است.

شراره هایی چند از اشعه ی درخشنده شمس صحیفه شریف در مورد سلوک فردی و اجتماعی در بخش های مختلف این پژوهش بدین گونه بررسی می شود.

1- تعاليم قرآن در مورد وحدت

اسلام دینی است اجتماعی، و می خواهد افراد جامعه با هم متّحد باشند نه این که هر فرد از جامعه کنار رفته، در گوشه ای بخزد و طالب خوشی خود باشد. در سوره ی آل عمران آیه ی 103 آمده است که :

«ای مردم، به رشته ی خداوندی تمسّک کنید و پراکنده مشوید، و این نعمت خدا را به یاد آرید که هنگامی که با همدیگر دشمن بودید خدا دل هایتان را به همدیگر نزدیک و با همدیگر متّحد ساخت؛ و در آستانه ی آتش قرار داشتید شما را از آن خلاص داد و به برکت انعام او با هم برادر شدید».

پیام هایی که از این آیه در مورد وحدت انسانها با یکدیگر می توان استنباط نمود بدین قرار است :

1. وحدت و دوری از تفرقه، یک وظیفه ی الهی است.
2. محور وحدت باید دین خدا باشد، نه نژاد، زبان، ملّیت و ... .
3. از برکات و خدمات اسلام غافل نشوید.
4. وحدت، عامل اخوّت است.
5. اتّحاد، نعمت بزرگ الهی است.
6. تفرقه و عداوت، پرتگاه و گودال آتش است.

(تفسیر نور، ج 2، ص 124)

درباره ی اجتماعی بودن دین اسلام سخن بسیار است و بیان آن ما را از مقصود دور می کند، و این اشاره برای ردّ پنداری بود که اسلام را که هستی بخش یک زندگی اجتماعی است سرچشمه ی یک مسلک انفرادی بشناسند.

فردوسي که زنده كننده ي زبان فارسي ـ يكي از مؤلّفه هاي برجسته ي وحدت ملّي ـ است
در باره ي هم پشتي و اتفاق چنين مي سرايد :

 

2- تعاليم قرآن در مورد جهاد

جهاد در اسلام که به منظور اصلاح جامعه و ترویج فضایل اخلاقی و همچنین برای برانداختن مفاسد اجتماعی انجام می گیرد اگرچه گاهی به منافع مادّی منجر می شود ولی اصولاً برای جلب منافع مادّی نیست، زیرا آن فردی که در جنگ کشته می شود دارای هیچ گونه نفع مادّی نمی تواند باشد، بلکه هدف اساسی فداکاری برای دیگران است که در مقابل آن پاداش اخروی مقرّر شده است.

در سوره ی توبه آیه ی 111 می فرماید :

«همانا خداوند از مؤمنان جان ها و مال هایشان را خریداری کرده و در مقابل بهشت را نصیب ایشان قرار داده، آنان در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند. این وعده ی حقّی است که در تورات و انجیل و قرآن به ایشان داده شده است».

پیام ها :

1. با داشتن خریداری همچون خدا، چرا به سراغ دیگران برویم؟
2. در پذیرش الهی، جهاد با جان بر جهاد مالی مقدّم است. (جان را همه دارند، ولی همه مال و ثروت ندارند)
3. بهشت، در سایه ی جهاد و شمشیر و تقدیم جان و مال به خداوند است.
4. اگر هدف از جهاد، خدا باشد، کشته شدن یا نشدن، تفاوتی نمی کند.
5. مؤمن همواره آماده ی رفتن به جبهه است.
6. هدف مؤمن از جنگ، ابتدا نابود کردن باطل و اهل آن و سرانجام شهادت است.
7. در معامله با خدا، سود یقینی و قطعی است. در مزایده با خداوند هر چه هست حقّ و به سود انسان است، برخلاف دیگران که یا قصد جدّی نیست یا بی انگیزه و دروغ است، یا غلّو، یا از روی هوس و یا برای طرد کردن رقیب است.
8. ارزش جهاد، مجاهدان و شهیدان، مخصوص اسلام نیست، در تورات و انجیل هم مطرح است. و اگر امروزه در آن کتاب ها نیست، نشان تحریف آنهاست.
9. خداوند، مجاهدان مخلص را طرف معامله ی خود قرار داده است.

(تفسیر نور، ج 5، صص 149، 150)

کسی که متدیّن است با فداکاری و از خودگذشتگی و بذل جان و مال به وجه احسن می تواند به اجتماع خدمت کند. پیروان مکتب قرآن بیش از همه مظهر ملکات فاضله بوده اند، زیرا آیات این کتاب مقدّس آنان را به خصایص انسانیّت دعوت می کند.

در سوره ی صف آیات 10 و 11 در مورد انسانهای مؤمن می فرماید :

«ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که از عذاب دردناکی شما را رهایی بخشد؟ آن تجارت این است که به خدا و پیغمبرش ایمان بیاورید و در راه خدا با مال ها و جان های خود بکوشید».

پیام ها :

1. ایمان، تنها باور قلبی نیست، تلاش و جهاد لازم دارد.
2. ایمان به خدا همراه با ایمان به رسول است و جهاد با مال همراه با جهاد با جان.
3. حفظ دین، برتر از حفظ مال و جان است و باید برای حفظ دین، از مال و جان گذشت.
4. جهاد از هیچ فردی برداشته نمی شود، گاهی با مال، گاهی با جان و گاهی با مال و جان باید جهاد کرد.

(تفسیر نور، ج 11، ص 618)

سيدحسين امامي :

 

3- تعاليم قرآن در مورد پرهيزگاري

قرآن کتابی نیست که فقط یک تئوری دینی را بیان کند و یک فلسفه ی نظری را تعقیب نماید، بلکه کتابی است علمی، و با بیان دو اصل اساسی پیروان خود را تهذیب و تربیت می کند. این دو اصل عبارت اند از : بازداشتن مردم از پیروی خواهش نفس و آراستن ایشان به اخلاق نیک و پرهیزکاری. معیار انسانیّت و برتری افراد به یکدیگر در سوره ی حجرات آیه ی 13 در قرآن چنین تعیین شده :

«ای مردم، ما شما را از مرد و زنی (آدم و حوا) آفریدیم و شما را طایفه ها و قبیله ها کردیم تا این که همدیگر را بشناسید. همانا گرامی ترین شما در پیشگاه خداوند پرهیزکارترین شماست، به راستی خداوند دانا و آگاه است».

پیام ها :

1. قرآن، تمام تبعیض های نژادی، حزبی، قومی، قبیله ای، اقلیمی، اقتصادی، فکری، فرهنگی، اجتماعی و نظامی را مردود می شمارد و ملاک فضیلت را تقوا می داند.
2. برتری جویی، در فطرت انسان است و اسلام مسیر این خواسته ی فطری را تقوا قرار داده است.
3. ادّعای تقوا و تظاهر به آن نکنیم که خدا همه را خوب می شناسد.

(تفسیر نور، ج 11، ص 193)

حافظ :

به آب دیده بشویم خرقه ها از می          که موسم ورع و روزگار پرهیزست

 

4- تعاليم قرآن در مورد آداب معاشرت

قرآن در سوره ی نور آیات 27 و 28 در مورد آداب معاشرت چنین می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید، به خانه هایی جز خانه های خودتان داخل نشوید مگر این که استیناس کنید و به اهل آن سلام بدهید، این گونه رفتار کردن برای شما بهتر است شاید شما متذکّر باشید و اگر در آن
خانه ها کسی را نیافتید وارد نشوید تا آن که به شما اجازه دهند، و هرگاه گفتند برگردید، برگردید آن برای شما پاکیزه تر است». پیام هایی که از آیه 27 این سوره می توان استنباط نمود بدین قرار است :

1. امنیّت و آزادی برای ساکنین خانه باید حفظ شود.  (وارد شدن به خانه ی دیگران به صورت سرزده، حرام است)
2. مالکیّت افراد محترم است.
3. اوّلین برخوردها باید با محبّت همراه باشد.
4. از هر کاری که در آن احتمال شکستن حریم حیا و حجاب است، دوری کنید.
5. در ورود به خانه دیگران، تحمیل، تکلّف و احساس سنگینی ممنوع است.
6. وارد شونده باید سلام کند، هر که باشد. آری سلام کردن لازم نیست از کوچکترها به بزرگترها باشد.
7. مراعات ادب و حقّ دیگران، سرچشمه ی سعادت بشر است.
8. آداب و اخلاق دینی، همان ندای فطرت است لکن فطرت بیدار و هشیار.

پیام های آیه ی 28 سوره نور بدین قرار است :

1. ورود به خانه ی دیگران با علم به نبود کسی در آنجا، حرام است.
2. ورود اجازه ی قطعی می خواهد، ولی برگشتن نیاز به صراحت صاحبخانه ندارد، بلکه به مجرّد پیدا شدن علائم نارضایتی بازگشتن لازم است.
3. ورود به خانه ی مردم نیاز به اذن و اجازه دارد؛ خواه اذن دهنده صاحب خانه و مالک باشد، یا مقام مجاز دیگر نظیر حاکم اسلامی.
4. توقّف در کنار خانه ی مردم ممنوع است.
5. نپذیرفتن مهمان ناخوانده جایز است.
6. عذر صاحب خانه را بپذیریم و خود را به صاحب خانه تحمیل نکنیم.
7. صفا، صمیمیّت و نداشتن توقّع بیجا، از برکات اخلاق اسلامی است.
8. راه خودسازی و تزکیه، عمل به آداب اسلامی و مراعات حقوق مردم است.
9. ملاک در تنظیم روابط اجتماعی مردم، رشد و طهارت است. (اوامر و نواهی خداوند کلید رشد و طهارت است.)

(تفسیر نور، ج 8، صص 170 تا 172)

قرآن کریم رفتار عمومی و حسن سلوک با مردم را در آیه ی 63 سوره ی فرقان چنین توضیح می دهد : «بندگان واقعی خدا آنانی هستند که با خواری در روی زمین راه می روند و موقعی که جاهلان ایشان را خطاب
می کنند سلام می گویند».

در این آیه صفات ویژه ی «عباد الرّحمن» بیان شده که بعضی اعتقادی، بعضی اجتماعی و بعضی اخلاقی است.

پیام ها :

1. بالاترین مدال برای انسان، مدال بندگی خداست. زیرا انتساب به بی نهایت، انسان را بالا می برد.
2. رفتار هر کس، نشانه دهنده ی شخصیّت اوست. (بندگان خاص خداوند، مظهر تواضع هستند.)
3. اسلام، دین جامعی است که حتّی برای چگونه راه رفتن برنامه دارد.
4. ایمان و اعتقاد انسان، در رفتار شخصی او مؤثّر است.
5. تواضع، ثمره ی بندگی و نخستین نشانه ی آن است.
6. سرچشمه ی مدارا و نرمخویی بندگان خدا، ایمان است، نه ترس و ضعف آنان.
7. وقار و نرمی از بارزترین صفات مؤمن است.
8. تواضع نسبت به همه ی مردم لازم است. (نسبت به زن و مرد، کوچک و بزرگ، دانا و نادان.)
9. با جاهلان مقابله به مثل نکنید.
10. مُدارا و حلم و حوصله، از صفات بارز مؤمنان است.
11. تواضع باید هم در عمل باشد، هم در کلام و هم در عبادت.
12. با افراد نادان و فرومایه مجادله نکنید. (آنان سخنی در شأن خود می گویند، ولی شما سخنی عالمانه و کریمانه بگویید)

(تفسیر نور، ج 8، صص 276 تا 278)

خداوند در بخشی از آیه ی 83 سوره ی بقره در مورد خوش رفتاری و حُسن معاشرت می فرماید : «با مردم به نیکویی سخن بگویید»

پیام ها :

1. اگر چه به همه ی مردم نمی توان احسان کرد، ولی با همه می توان خوب سخن گفت.
2. برخورد خوب  و گفتار نیکو، نه تنها با مسلمانان، بلکه با همه ی مردم لازم است.

(تفسیر نور، ج 1، ص 149)

حُسن معاشرت با خَلق خدا در غیر معصیّت، از فزونی فضل خدا در حقّ بنده است. هر کس در درون خاضع باشد، در ظاهر نیز با مردم حسن معاشرت دارد، و با آنها درمی آمیزد به خاطر خدا نه به خاطر بهره ی دنیا و طلب جاه و ریا و سمعه ... هر که را از مردم که بزرگتر از تو است، پدر خود دان، و آنکه را کوچکتر از توست فرزند خویش، و آنکه را همسال توست برادر خود دان ... و در هر حال از خیرخواهی آنان فروگذار نکن (اخلاق اسلامي، ص 229).

حافظ :

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است                     بـا دوستـان مـروّت بـا دشمنـان مـدارا

 

5- تعاليم قرآن در مورد ميانه روي

در آیه ی 19 سوره ی لقمان چنین بیان شده است :

«در راه رفتن میانه رو باش و صدای خود را آرام کن زیرا زشت ترین صداها صدای خران است».

پیام ها :

1. میانه روی، دوری از افراط و تفریط، و متانت در راه رفتن، سفارش قرآن است.
2. نه فقط در راه رفتن، بلکه در همه ی کارها میانه روی را مراعات کنیم.

(تفسیر نور، ج 9، ص 270)

مولوي :

حافظ :

 

6- تعاليم قرآن در مورد مذمّت رياكاري

آیه ی 38 سوره ی نساء در مورد ریاکاری می فرماید :

«متکبّران کسانی هستند که اموال خود را برای ریاکاری در برابر مردم خرج می کنند و به خدا و روز رستاخیز ایمان نمی آورند و هر کس را شیطان همراه و دوست باشد چه بد همراهی است».

پیام ها :

1. عامل ریا، عدم ایمان واقعی به خدا و قیامت است.
2. هدف از انفاق، تنها سیر کردن گرسنگان نیست، چون این هدف با ریاکاری هم تأمین می شود. بلکه هدف، رشد معنوی انفاق کننده نیز می باشد.
3. خداوند ریاکاران را دوست ندارد.                                             (تفسیر نور، ج 2، ص 291)

حافظ :

7- تعاليم قرآن در مورد مذمّت مسخره كردن و عیب جویی

در آیه ی 11 سوره ی حجرات می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید، گروهی از شما گروه دیگر را مسخره و استهزا نکنند، شاید آن گروهی را که مسخره می کنند بهتر از خود آنان باشند؛ و همچنین زنان نیز یکدیگر را مسخره نکنند، شاید زنانی که مورد مسخره واقع می شوند از مسخره کنندگان بهتر باشند، و بر یکدیگر عیب نگیرید و طعن نکنید و با القاب بد همدیگر را ندا نکنید زیرا این اعمال فسق است، و چه بد است که پس از ایمان آوردن به نام فسق نامیده شوید».

پیام ها :

1. ایمان، با مسخره کردن بندگان خدا سازگار نیست.
2. کسی که مردم را از توهین به دیگران باز می دارد نباید در شیوه ی سخنش توهین باشد.
3. مسخره، کلید فتنه، کینه و دشمنی است.
4. ریشه ی مسخره کردن، احساس خودبرتربینی است که قرآن این ریشه را می خشکاند و می فرماید : نباید خود را بهتر از دیگران بدانید، شاید او بهتر از شما باشد.
5. عیب جویی از مردم، در حقیقت عیب جویی از خود است.
6. مسخره کردن و بدنام بردن، گناه است و توبه لازم دارد. (البتّه توبه تنها به زبان نیست، بلکه توبه ی تحقیر کردن، تکریم نمودن است.)
7. مسخره، تجاوز به حریم افراد است و اگر مسخره کننده توبه نکند، ظالم است.

(تفسیر نور، ج 11، ص 185)

غزالي مشهدي :

 

8- تعاليم قرآن در مورد اصلاح و دوستي بين مردم

در مورد اصلاح بین مردم آیه ی 1 سوره ی انفال این گونه بیان می کند :

«ای مسلمانان، حالات میان خودتان را اصلاح کنید یعنی دشمنی و نفاق را تبدیل به دوستی نمایید».

حافظ :

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد          نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد

 

9- تعاليم قرآن در مورد كار خير و نيكي كردن

آیه ی 114 سوره ی نساء در مورد کار خیر این گونه بیان می کند :

«در بسیاری از نجوا و هم سِرّ شدن منافقان سودی نیست. سود حقیقی این است که کسی بخشش کند یا نیکو کار باشد و یا میان مردم اصلاح دهد».

پیام ها :

1. کسی که قصد اصلاح در جامعه را دارد، باید خودش اهل تقوا باشد.
2. حفظ وحدت و اصلاح میان مردم، بر همگان لازم است.
3. مؤمن باید در میدان های اخلاق، جامعه و سیاست، به دستورات الهی عمل کند تا مشروعیّت داشته و به موفّقیّت برسد.

(تفسیر نور، ج 4، ص 270)

در آیه ی 277 سوره ی بقره در تشویق به کارهای نیک این گونه بیان شده است :

«کسانی که به خدا ایمان آورده و به کارهای نیک پرداخته و زکات دادند آنان در نزد خدا اجر خواهند داشت».

پیام ها :

1. تشویق نیکوکاران به دنبال تهدید بدکاران، یک اصل تربیتی است.
2. پروردگار، به مؤمنانی که اهل عمل صالح و نماز و زکاتند، نظر ویژه ای دارد.
3. وعده های الهی، انگیزه ی عمل صالح است.
4. امنیّت و آرامش واقعی، در سایه ی ایمان و عمل صالح و پیوند با خدا و مردم است.

(تفسیر نور، ج 1، ص 447)

حافظ :

ده روز مهر گردون افسانه است و افسون                  نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا

 

10- تعاليم قرآن در مورد امانت داري  

بخشی از آیه ی 283 سوره ی بقره می فرماید :

«ای مؤمنان، هرگاه یکی از شما دیگری را امین شمرد (و در مقابل قرضی که داده سند یا گروی نگرفت) باید شخصی که او را امین شمرده اند امانت را (قرضی را که به منزله ی امانت است) بپردازد».

پیام :

1. نگذارید اعتمادها و اطمینان ها در معاملات سلب شود. فلسفه رهن گرفتن، اطمینان است که اگر بدون آن اطمینان بود، رهن گرفتن ضرورتی ندارد. (تفسیر نور، ج 1، ص 459)

سعدي :

 

11- تعاليم قرآن در مورد انجام وظايف ديني و كار خير در هنگام قدرت

در سوره ی حج آیه ی 41 می فرماید :

«مؤمنان کسانی هستند که هرگاه در زمین به ایشان قدرت بدهیم (از قدرت سوء استفاده نکرده بلکه) نماز را برپا می کنند و زکات می دهند و به نیکی امر و از بدی نهی می کنند».

نکته : اگر قدرت و امکانات، در دست افراد صالح باشد، بهره برداری صحیح می کنند و اگر در اختیار نااهلان قرار گیرد سوءاستفاده می کنند. بنابراین دنیا و قدرت، برای گروهی نعمت و برای گروهی وسیله ی بدبختی است و قرآن از هر دو نمونه یاد کرده است : اگر مؤمنان به قدرت برسند، به سراغ نماز و زکات و امر به معروف می روند، ولی انسان های منحرف و نااهل، اگر قدرتمند شوند کارشان طغیان است، و در راه نابودی منابع اقتصادی و نسل بشر گام برمی دارند، و عاقبت، مردم را به دوزخ می کشانند.

پیام ها :

1. اوّلین ثمره ی حکومت صالحان، نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر است.
2. حاکمان مؤمن، هم در فکر ارتقای روحی و رشد امور معنوی هستند و هم به دنبال رفاه و حلّ مشکلات اقتصادی و فقرزدایی و اصلاح جامعه.

(تفسیر نور، ج 8، صص 50، 51)

پورياي ولي :

باده پر خوردن و هشيار نشستن سهل است         گر به دولت برسي، مسـت نگردي مردي

 

12- تعاليم قرآن در مورد مذمّت ذخيره كردن زر و سيم

در سوره ی توبه آیات 34 و 35 در مورد ذخیره کردن زر و سیم این چنین بیان شده است :

«ای پیغمبر، به کسانی که زر و سیم را ذخیره و گنجینه کرده و در راه خدا خرج نمی کنند مژده بده که به عذاب دردناکی دچار خواهند شد. در روز رستاخیز آن زر و سیم در آتش دوزخ گداخته شده و با آن ها بر پیشانی و پشت و پهلوی آنان داغ زده خواهد شد (و به ایشان خطاب خواهد شد که) این است نتیجه ی آن چه برای خودتان در دنیا ذخیره کرده بودید، پس بچشید کیفر آن سیم و زری را که اندوخته بودید».

پیام های این آیه به ما می گوید که :

1. در اسلام، محدودیّتی برای سرمایه نیست، امّا راه تحصیل آن شروطی دارد و زراندوزی و بد مصرف کردن ثروت حرام است. (وقتی زراندوزی حرام باشد، احتکارِ ضروریّات قطعاً حرام است.)
2. مال اندوزی یک بلای اجتماعی است و بدتر از آن حرص است و بدتر از آن احتکار و پنهان کردن است. چون مشکلات بسیاری را برای جامعه فراهم می کند.
3. دنیاپرستی علما و زراندوزی ثروتمندان، سبب قهر الهی است.
4. جمع آوری طلا و نقره و پول، و انفاق نکردن و احتکار آن، گناه کبیره است. چون وعده ی عذاب به آن داده شده است.

(تفسیر نور، ج 5، ص 56)

سعدي :

 

13- تعاليم قرآن در مورد بخشش

قرآن در آيه ي 92 سوره ي آل عمران مي فرمايد :

«شما هرگز به مقام نيكوكاران و خاصان خدا نخواهيد رسيد مگر آنكه از آنچه دوست مي داريد در راه خدا انفاق كنيد، كه همانا خدا بر آنچه انفاق مي كنيد آگاه است».

پیام ها :

1. یگانه راه رسیدن به مقام نیکوکاران، انفاق خالصانه از امور مورد علاقه است، نه فقط ذکر و دعا.
2. در مکتب اسلام، هدف از انفاق تنها فقرزدایی نیست، بلکه رشد انفاق کننده نیز مطرح است. دل کندن از محبوب های خیالی و شکوفاشدن روح سخاوت، از مهم ترین آثار انفاق برای انفاق کننده است.
3. دلبستگی به دنیا سبب محروم شدن از رسیدن به مقام برّ است.
4. سعادتِ فرد در سایه نگاه اجتماعی و کریمانه اوست.
5. آنچه را که خود دوست می داری انفاق کن، نه آنچه را که بینوایان دوست می دارند. زیرا ممکن است فقرا به جهت شدّت فقر، به اشیای ناچیز نیز راضی باشند.
6. انسانی که تربیت الهی یافته، اسیر مال و ثروت نیست، بلکه حاکم بر آنهاست.
7. در انفاق، اصل کیفیّت است، نه کمیّت.
8. اسلام، مکتب انسان دوستی است نه مال دوستی.
9. محبّت به مال در نهاد هر انسانی هست، آنچه خطرناک است، شدّت محبّت است که مانع انفاق شود.
10. حال که خداوند انفاق ما را می بیند، چرا در کمّ و کِیف آن کوتاهی کنیم؟ بیایید بهترین ها را انفاق کنیم.

(تفسیر نور، ج 2، صص 111 و 112)

فردوسي :

 

14- تعاليم قرآن در مورد فرونشاندن خشم و عفو كردن مردم

در آیه ی 134 سوره ی آل عمران می فرماید :

«مؤمنان غیظ و خشم خود را فرو می نشانند و از مردم عفو می کنند».

پیام ها :

1. متّقین محکوم غرایز نیستند، آنان حاکم و مالک خویشتن اند.
2. در عفو خطاکار، ایمان او شرط نیست.
3. کسی که می خواهد محبوب خدا شود باید از مال بگذرد و خشم و غضب را فرو برد.
4. انفاق به محرومان و گذشت از خطای مردم، از مصادیق احسان و نیکوکاری است.

(تفسیر نور، ج 2، ص 157)

سعدي :

ا

بدی را بدی سهل باشد جزا               اگر مردی احسِن اِلی مَن اَساء

 

15- تعاليم قرآن در مورد مذمّت بُخل

در سوره ی محمد آیه ی 38 می فرماید :

«ای مؤمنان، آگاه باشید که شما دعوت می شوید که در راه خدا خرج کنید ولی از شما کسانی بخل می کنند، باید بدانید که هر کس بخل بکند در حقیقت به زیان خود بخل می کند».

پیام ها :

1. کسی که بخل می ورزد، گمان می کند مردم را از مال خود محروم کرده، در حالی که خودش را از محبوبیّت و عزّت و قرب الهی محروم کرده است.
2. بخل مربوط به روحیه افراد است و لازمه ی آن ثروتمند بودن نیست، چه بسیارند افرادی که سرمایه دارند و بخل ندارند.

(تفسیر نور، ج 11، ص 105)

فردوسي :

بخیلی مکن هیچ اگر مردمی              همانا که کم باشـی از آدمی

 

16- تعاليم قرآن در مورد مذمّت حرص و طمع

آیه ی 19 سوره ی معارج می فرماید :

«انسان طبیعتاً مخلوقی سخت حریص و بی صبر است».

پیام هایی که از این آیه و آیات بعد از آن می توان دریافت بدین قرار است :

1. نشانه حریص بودن دو چیز است : جَزَع به هنگام سختی و بُخل به هنگام کامیابی.
2. ریشه بسیاری از ناهنجاری ها، حرص و بخل است.
3. طبع مادّی انسان به سوی حرص و بخل میل دارد و نماز و یاد خدا آن را مهار می کند.

(تفسیر نور، ج 12، ص 216)

سنائي :

طمع و آز را مرید مباش                   بایزیدی کن و یزید مباش

 

17- تعاليم قرآن در مورد عدالت

آیه ی 90 سوره ی نحل می فرماید :

«خداوند امر می کند که عدالت و احسان کنید و به خویشاوندان بخشش نمایید و شما را از کارهای بد و بسیار زشت و تجاوز و ستم بازمی دارد».

پیام ها :

1. آیا خداوندی که انسان ها را به عدل و احسان دعوت می کند، می شود که خود عادل نباشد!
2. عدل و احسان در کنار هم جاذبه دارد، وگرنه مقرّرات خشک، دلها را التیام نمی دهد.
3. امر به معروف، بر نهی از منکر مقدّم است و عدل، بر احسان.
4. مردم فطرتاً به عدل و احسان گرایش دارند و از فحشا و منکر متنفّرند، لکن وسوسه ها و غرایز موجب غفلت او می باشند که باید با تذکّر آنان را متذکّر نمود.
5. سفارش به عدل و نهی از فحشا، سنّت ابدی خداوند است.

(تفسیر نور، ج 6، ص 445)

فردوسي :

 

18- تعاليم قرآن در مورد مذمّت حسد

در بخشی از آیه ی 109 سوره بقره در مورد حسد این چنین بیان شده است :

«بسیاری از اهل کتاب دوست می دارند که کاش شما را پس از آن که ایمان آوردید کافر کنند و این ناشی از حسد ایشان است».

پیام ها :

1. شعله ی حسادت، چنان خطرناک است که بعد از علم و آگاهی نیز فرو نمی نشیند.
2. شما با ایمان آوردن به اسلام، عظمت و عزّتی می یابید که دشمنان به شما رشک و حسد می ورزند و
   می خواهند شما به جهل، شرک و تفرقه ی زمان جاهلیّت برگردید.
3. با مخالفان نباید فوراً به خشونت برخورد کرد، گاهی لازم است حتّی با علم به کینه و حسادت آنها، با ایشان مدارا نمود.

(تفسیر نور، ج 1، صص 180، 181)

سعدي :

 

19- تعاليم قرآن در مورد صابران

خداوند در بخشی از آیه ی 146 سوره ی آل عمران می فرماید :

«خداوند صابران را دوست می دارد».

پیام ها :

1. ایمان به خدا، سرچشمه ی مقاومت است.
2. مشکلات نباید عامل سستی و ضعف شود، بلکه باید عامل حرکت و تلاش جدیدی گردد.
3. آنچه به انسان روحیّه می دهد و تحمّل مشکلات را آسان می کند، در راه خدا بودن آنهاست.
4. فشارها، مردان خدا را وادار به تسلیم نمی کند.
5. هر چند در بَدر پیروز شدید، ولی راه آینده ی شما مسلمانان، راه جهاد و مبارزه است، پس باید صبور و مقاوم باشید.
6. رزمندگانِ بصیر، نه از درون روحیّه خود را می بازند؛ و نه توان رزمی خود را از دست می دهند؛ و نه در اثر فشارها تسلیم می شوند.
7. انجام وظیفه و پایداری بر حقّ مهم است، پیروز بشویم یا نشویم.

(تفسیر نور، ج 2، ص 170)

 

20- تعاليم قرآن در مورد نام نيكو

در آیه ی 108 سوره ی صافات بیان شده است :

«ما برای ابراهیم نام نیکو و ثنای جمیلی در میان آیندگان باقی گذاشتیم».

پیام ها :

1. بقای نام نیک، از الطاف الهی به مردان خداست.
2. معامله با خدا سود ابدی دارد.

(تفسیر نور، ج 10، ص 54)

 

سعدي :

نام نیکو گر بماند ز آدمی                              به کزو ماند سرای زرنگار

 

21- تعاليم قرآن در مورد وفا كردن به عهد و پيمان

بخشی از آیه ی 1 سوره ی مائده می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید به عهدها (پیمان ها) وفا کنید».

پیام ها :

1. مسلمانان باید به همه ی پیمان ها، (با هر کس و هر گروه) پایبند باشند، چه قراردادهای لفظی، چه کتبی و چه عملی؛ پیمان های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و یا خانوادگی؛ با قوی یا ضعیف، با دوست یا دشمن، با خدا (مثل نذر و عهد) یا مردم، با فرد یا جامعه، با کوچک یا بزرگ، با کشورهای منطقه یا قراردادهای بین المللی. کلمه ی (العقود) دارای الف و لام است که شامل همه ی قراردادها می شود.
2. ایمان، ضامن وفا به عهد و پیمان هاست.

(تفسیر نور، ج 3، ص 17)

فردوسي :

 

22- تعاليم قرآن در مورد امر به معروف و نهي از منكر

در آیه ی 71 سوره ی توبه آمده است :

«مردان و زنان با ایمان، ولی (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، و نهی از منکر می کنند؛ نماز را برپا
می دارند؛ و زکات را می پردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت می کنند؛ به زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می دهد؛ خداوند توانا و حکیم است».

پیام ها :

1. زن و مرد هر دو، در اصلاح جامعه تأثیرگذارند.
2. مؤمنان در جامعه ی اسلامی، نسبت به یکدیگر از طرف خداوند، حقّ ولایت و نظارت همراه با محبّت دارند و بی تفاوت نیستند.
3. امر به معروف و نهی از منکر که بر همه ی مردان و زنان با ایمان واجب است، برخاسته از حقّ ولایت بر یکدیگر است.
4. امر به معروف و نهی از منکر باید از موضع قدرت باشد نه ضعف.
5. امر و نهی، در سایه ی محبّت و ولایت قابل اجراست.

(تفسیر نور، ج 5، ص 104)

با توجّه به این آیه، می توان گفت، لازمه ی ایمان حقیقی، داشتن رابطه ی دوستی با دیگر مؤمنان و دغدغه مند سرنوشت آنان بودن است، و لازمه ی علاقه به یکدیگر، ارشاد یکدیگر به خوبی ها و انتقاد از بدی ها و
زشتی ها است و لازمه ی ارشاد به معروف و انتقاد از منکر، برپایی نماز و توسعه ی معنویّت و فرمانبرداری از خداوند و فرستاده ی خداوند و همچنین دستگیری از ضعیفان و مستمندان (ادای زکات) است و بالاخره لازمه ی همه ی این امور، نزول رحمت های بی پایان خداوند است.

امر به معروف و نهی از منکر، بهترین و زیباترین نشانه ی اهتمام به امور خلق و توجّه به مسائل مسلمانان است. امر به معروف و نهی از منکر، یعنی در برابر دیگران احساس مسؤولیّت کردن؛ یعنی دغدغه هدایت و ارشاد دیگران را داشتن؛ یعنی هنگامی که می بینیم دیگران در حال افتادن در چاه ضلالت و شقاوت اند، ساکت و خاموش ننشینیم. امر به معروف و نهی از منکر، یعنی احساس مسؤولیّت در برابر حقیقت (آيين زندگي، صص140-141).

 

23- تعاليم قرآن در مورد ايثار كردن

   قرآن در بخشی از آیه ی 9 سوره ی حشر می فرماید :

«دیگران را بر خود ترجیح می دهند، اگرچه خود به آنچه می بخشند نیازمند باشند».

پیام ها :

1. از ایثار و روحیات خوب دیگران نام ببرید.
2. تظاهر به کمال ارزش ندارد، کمال آن است که در عمق جان باشد.
3. طبع بلند و دید وسیع مورد ستایش قرآن است.
4. اظهار دوستی کافی نیست، دوستیِ عملی لازم است.
5. بخشش از سر سیری کمال نیست، بخشش با وجود نیاز مهم است.

(تفسیر نور، ج 11، ص 546)

بالاترین مرتبه ی ادای حق از مال این است که دوست را بر خود مقدّم بدانی و نیازهای او را بر احتیاجات خود ترجیح دهی.

دوستان و برادران دینی، حقوقی بر انسان دارند که منحصر به یک یا چند مورد نیست بلکه در جمیع اطراف زندگی انسان از مال، جان، زبان و قلب حق دارند که به وسیله ی عفو و دعا و اخلاص و وفا و سبکباری و ترک تکلّفات و تکلیفات حقّ آنها ادا می شود (اخلاق،ص159).

مولوي :

 

 

24- تعاليم قرآن در مورد دعوت به تعاون

قرآن در بخشی از آیه ی 2 سوره ی مائده در مورد دعوت به تعاون، بر اساس برّ و تقوا می فرماید : «و یکدیگر را در کار نیک و در تقوا یاری کنید و در گناه و دشمنی یکدیگر را کمک نکنید».

پیام ها :

1. حکومت و جامعه ی اسلامی، باید در صحنه ی بین المللی، از مظلوم و کارهای خیر حمایت و ظالم و
   بدی ها را محکوم کند.
2. برای رشد همه جانبه ی فضایل باید زمینه ها را آماده ساخت و در راه رسیدن به آن هدف، تعاون داشت.
3. به جای حمایت از قبیله، منطقه، نژاد و زبان، باید از «حق» حمایت کرد و به «بِرّ» یاری رساند.
4. در جامعه ی اسلامی، نیکوکار تنها نیست و ستمگر یاور ندارد.

(تفسیر نور، ج 3، ص 22)

فیض کاشانی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه :

اخلاق فردی مجموعه ای از ارزش های معنوی است که هر کس برای خود باید آنها را رعایت کند. چگونگی ارتباط هر کس با دیگران و مسؤولیّت اجتماعی وی وظیفه ی خاصّی را ایجاب می کند. رعایت نشدن ارزش های اخلاقی و تجاوز به حقوق دیگران نظم جامعه را بر هم می زند. بنابراین احیای ارزش های اخلاقی در نهاد افراد جامعه لازم و حتمی است.

شالوده ی قرآن بر اساس اصلاح بشریّت و تهذیب نفس او بنا شده و اهدافش هدایت انسانها به سمت و سوی سعادت و نیل به کمال است. قرآن از رفتارهای فردی و جمعی سخن بسیار می گوید. سیره ی ائمّه ی اطهار و بزرگان دین در برخورد با جامعه و روابط اجتماعی بر پایه و اصولی مبتنی است که از متن قوانین و مقرّرات اسلام برمی خیزد و برنامه ی عملی آن را قرآن و سنّت پیامبر معیّن و مشخّص کرده اند. مکتب قرآن و پیامبر اسلام (ص) و سایر امامان، مکتبی حق محورانه و حق طلبانه است که بر پایه ی بینایی و بیداردلی است. مکتبی است برافراشته بر قلّه ی کرامت مندی و عزّت انسانهای حقیقت جو که تشنگان چشمه ی مکارم  اخلاقی را سیراب می نماید و همگان باید دنباله روی آن جانشینان راستین الهی باشند.

تعالیم زرّین ذکر مبارک زنگار ضمیرهای زار و زبون زخارف زندگی را زدوده و آئینۀ سینه را صفا بخشیده و آن را مظهر تجلّی انوار الهی قرار می دهد. در تلألؤ تعالیم قرآن قادر، انسان طالح، صالح و اخلاق مذموم، محمود و هدایت جانشین ضلالت می شود. روح ها، متعالی و نفسانیّات، متواری، دلها، دریایی و افکار فسیل شده ی منقبض، منبسط می گردد. سطحی نگران کوتاه بین به مدد این تعالیم چشم بصیرت می گشایند و با ژرف اندیشی خردورزانه به حبل المتین الهی دست می یابند تا با این دستگیره ی استوار، سیر صعودی را پیموده، به قلّه ی رفیع کمال انسانی و فرجام نیک برسند.

 

                 من ا... التّوفیق

                        زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                      دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول
منابع و مآخذ

1-      آیین زندگی، احمدحسین شریفی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سی و هشتم، زمستان 1385

2-      اخلاق اسلامی، محمّدعلی سادات، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی و دانشگاهها (سمت)، چاپ ششم، اسفند 1368

3-      اخلاق، ترجمه کتاب الاخلاق، سیّد عبدالله شبر، مترجم : محمّدرضا جباران، انتشارات هجرت، چاپ هشتم، تابستان 1381

4-      تهذیب اخلاق از دیدگاه قرآن، س. م علوی

5-        تفسیر نور، جلد اوّل، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هفدهم، بهار 1386

6-       تفسیر نور، جلد دوّم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ چهاردهم، بهار 1386

7-      تفسیر نور، جلد سوّم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ دهم، بهار 1386

8-      تفسیر نور، جلد چهارم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، بهار 1386

9-      تفسیر نور، جلد پنجم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هیجدهم، بهار 1386

10-  تفسیر نور، جلد ششم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ شانزدهم، بهار 1386

11-  تفسیر نور، جلد هشتم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، بهار 1386

12-   تفسیر نور، جلد نهم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ دهم، بهار 1386

13-  تفسیر نور، جلد دهم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هشتم، بهار 1386

14-  تفسیر نور، جلد یازدهم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ ششم، بهار 1386

15-   تفسیر نور، جلد دوازدهم، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ سوّم، بهار 1386