باسمه تعالی

نقش زن در تحکیم خانواده با تکیه به رفتار حضرت فاطمه (س) در زندگی خانوادگی و نمونه ای از اشعار فارسی

چکیده :

خانواده یکی از کهن ترین نهادهای اجتماعی است و نقش زن در پی ریزی بنای خانواده بسیار کلیدی و مؤثّر است. استواری شالوده ی خانواده به عمل کرد و رفتار زن پابرجا و برقرار است و از آن جایی که به زن در خانواده اُمّ گفته اند و امّ ریشه و سرچشمه و در حقیقت مادر، ریشه و اصل کودک است، نقش حیاتی و مهمّ زن در پایداری خانواده مشخّص می گردد. زن قادر است با عواطف و احساسهای لطیفی که خداوند در وجود او به ودیعه نهاده است کشتی خانواده را در برابر امواج متلاطم زندگی به ساحل امن رسانده و از صخره های مستحکم دشواری ها و شداید بگذراند. او می تواند با سکّان عشق و محبّت سفینه ی خانواده را در دریای خروشان جامعه حرکت داده و در مسیر آرامش و امنیّت هدایت نموده و بادبان سعادت و سلامت را برافرازد.

زنان مسلمان ایران برای آنکه در ایفای این نقش والا وظیفه ی خطیر خود را به انجام برسانند باید با تأسّی و پیروی از الگوهای بی نظیری که در تکامل زندگی بشر تلاش وافر نموده اند، به انجام این امر مهمّ اقدام نمایند. یکی از زنانی که می تواند الگو و نمونه ی متعالی زنان در زندگی خانوادگی نقش بسزایی داشته باشد، حضرت فاطمه زهرا (س) است.

در مورد روابط انسانی زن با  شوهر جهت تحکیم زندگی خانوادگی باید گفت که خانواده مرکز عشق و عواطف است. محبّت ها، دوستی ها، صلح ها، آشتی ها، همه گاه از خدا منشأ می گیرند. در ایجاد این عاطفه و دوستی زن نقش اساسی دارد. اوست که می تواند کانون خانواده را مرکزی پر از صفای و روشنایی کرده و یا به جهنّمی  سوزان مبدّلش سازد. دل شوهر و فرزندان در گرو عشق و صمیمیّت اوست.

کانون خانه که پرورشگاه اصلی فرزندان است با محبّت و صمیمیّت و صفای باطنی اعضای خانواده گرم و روشن است و نقش اساسی و زیربنایی زن در تربیت فرزند مشهودتر و متمایزتر
می باشد.

      من ا... التّوفیق

           1- زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                               دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

                                                                      2- ندا زرعی ـ دانشگاه آزاد اسلامی دزفول

باسمه تعالی

نقش زن در تحکیم خانواده با تکیه به رفتار حضرت فاطمه (س) در زندگی خانوادگی و نمونه ای از اشعار فارسی

مقدّمه :

خانواده یکی از کهن ترین نهادهای اجتماعی است و نقش زن در پی ریزی بنای خانواده بسیار کلیدی و مؤثّر است. استواری شالوده ی خانواده به عمل کرد و رفتار زن پابرجا و برقرار است و از آن جایی که به زن در خانواده اُمّ گفته اند و امّ ریشه و سرچشمه و در حقیقت مادر، ریشه و اصل کودک است، نقش حیاتی و مهمّ زن در پایداری خانواده مشخّص می گردد. زن قادر است با عواطف و احساسهای لطیفی که خداوند در وجود او به ودیعه نهاده است کشتی خانواده را در برابر امواج متلاطم زندگی به ساحل امن رسانده و از صخره های مستحکم دشواری ها و شداید بگذراند. او می تواند با سکّان عشق و محبّت سفینه ی خانواده را در دریای خروشان جامعه حرکت داده و در مسیر آرامش و امنیّت هدایت نموده و بادبان سعادت و سلامت را برافرازد.

کانون خانه که پرورشگاه اصلی فرزندان است با محبّت و صمیمیّت و صفای باطنی اعضای خانواده گرم و روشن است و نقش اساسی و زیربنایی زن در تربیت فرزند مشهودتر و متمایزتر می باشد.

در نظام های سالم خانوادگی، نقش ها سالم هستند و فرزندان از رفتار پدر ومادر الگو می گیرند. در نظام سالم خانوادگی نقش ها انعطاف پذیرند، تبادل افکار وجود دارد و روابط دارای آرامش است. خانواده ی سالم، خانواده ایست که از سلامت روان و آرامش روانی و معنوی هر یک از اعضای خانواده حمایت کنند. از طرفی چون مسؤولیّت تربیت فرزندان و ارتباط مستمر و نزدیک آنها با مادر است، نقش و اهمیّت زنان مشخّص می شود.

زنان مسلمان ایران برای آنکه در ایفای این نقش والا وظیفه ی خطیر خود را به انجام برسانند باید با تأسّی و پیروی از الگوهای بی نظیری که در تکامل زندگی بشر تلاش وافر نموده اند، به انجام این امر مهمّ اقدام نمایند. یکی از زنانی که می تواند الگو و نمونه ی متعالی زنان در زندگی خانوادگی نقش بسزایی داشته باشد، حضرت فاطمه زهرا (س) است.

با بررسی سیره ی حضرت فاطمه (س) درمی یابیم که آن بزرگوار با ظرافت و حسّاسیّت و دقّت نظر فراوان در مسایل تربیتی فرزندان به خصوص پرورش روح و شخصیّت معنوی آنها را دنبال می کرد. بی شک توفیق بی مانندی که این بانو در تربیت فرزندانش داشت، ناشی از معرفت عمیق و درک صحیح او از دستوراتی بود که اسلام
درباره ی انسان ارایه کرده است. شخصیّت عظیمی چون سرور شهیدان در دامان پاک و سرشت الهی او تربیت شده است. اخلاق نیکو و سعه ی صدری که امام حسن (ع) در طول زندگی خود نشان داد، نمایان گر تربیت درست و سالم و راهنمایی مادری است که اسوه ی حسنه و رفتار نیکوست. شخصیّت بانویی بزرگوار چون زینب (س) که چهره ی پیامبرگونه و صبورانه ی خود را در واقعه ی کربلا به جهانیان نمود و لقب عقیله ی اهل بیت را به خود تخصیص داد، منبعث از رهنمودها و هدایت های تربیتی مادری نیک اندیش و درست کردار و معلّمی متّقی و نیک سرشت است که از سُلاله ی شجره ی طیّبه می باشد. آنان از آب زلال محبّت و تربیت این بانوی بزرگوار سیراب شده اند.

ابعاد زندگی حضرت فاطمه (س) در زندگی خانوادگی بدین گونه مورد بررسی قرار
می گیرد.

زندگی خانوادگی :

زندگی بانوی بانوان در خانۀ امیر مؤمنان همراه تبلور و درخشندگی بود و هر روز زیبایی بیشتری به خود می گرفت، چرا که او در فضایی زندگی را شروع کرده بود که لبریز از قداست و پاکی بود و پارسایی و شایستگی و سادگی و صفا در کران تا کران آن موج
می زد.

او همتای زندگی خویش را در کار دین و دنیا و آخرت یاری می کرد و در ابعاد گوناگون مسائل اسلامی و فرهنگی دینی با او به سخن می نشست و در کارهای سخت و طاقت فرسا با او همکاری قهرمانانه می نمود.

عشق و شناخت متقابل :

راستی را که اگر زندگی خانوادگی بر اساس هماهنگی در اندیشه و عقیده و هدف و آرمان پی ریزی گردد و در کران تا کران آن مهر و عشق و احترام و رعایت حقوق متقابل حاکم باشد، چقدر این زندگی شیرین و دوست داشتنی و سعادتمندانه خواهد بود!!

(و به راستی که زندگی مشترک آن دو گوهر گرانمایۀ جهان هستی چنین بود)

این واقعیّت جای هیچ شگفتی ندارد، چرا که بانوی بانوان از مقام والا و موقعیّت شکوهبار شوی گرانقدرش در بارگاه خدا به خوبی آگاه بود و به همین دلیل بسان یک زن با ایمان بلکه بهتر و بیشتر، پیشوای راستین خویش را احترام می کرد و در برابر او سراپا گوش و هوش بود و نسبت به آن حضرت آن گونه که شایسته و بایسته بود، شناخت و معرفت داشت و آن گونه که می بایست از او فرمانبرداری و قدرشناسی می نمود.

زیرا فاطمه (س) امیر فضیلت ها را عزیزترین انسانها در پیشگاه پیامبر می شناخت. او را صاحب ولایت راستین و پرشکوه الهی و خلافت کبرای آسمانی و امامت واقعی و همه جانبه، از سوی خدا می نگریست.

از سوی دیگر امیر مؤمنان نیز به بانوی بانوان همین گونه احترام می کرد. احترامی شایسته و بایسته و وصف ناپذیر.

فضای عطرآگین خانوادگی و جوّ پرمعنویّت و پرصفا را که آن دو همسر نیکبخت در آن زندگی مشترک را آغاز نمودند می توان درک نمود و پرتویی از واقعیّت زندگی دوست داشتنی و شیرین و سعادتمندانه ای را دریافت که نه فقر و تهیدستی می توانست آن را تیره سازد و نه حوادث و رخدادهای تکان دهنده و فراز و نشیب های روزگار توان پریشان ساختن آن را داشت. چرا که بر آن زندگی شکوهبار همواره نسیم روح بخش محبّت و همکاری متقابل می وزید و عواطف پاک انسانی با زیباییهای بهت آور و حیرت انگیزش کران تاکران آن را زینت می داد و آراسته تر می ساخت.

مرحوم مجلسی در «بحار» به نقل از «مناقب» آورده است که امیر مؤمنان فرمود :

فوالله ما اغضبتها، ولا اکرهتها علی امرٍ حتّی قبضها الله ...

ولا اغضبتنی ولاعصت لی امراً

لقد کنت أنظر الیها فتنکشف عنی الهموم و الاحزان.

به خدای سوگند که در همۀ عمرِ زندگی مشترک، هرگز به «فاطمه» خشم نگرفته و هرگز او را به کاری وادار نساختم ...

و او نیز به من هرگز خشم نگرفت و در هیچ کاری مرا نافرمانی نکرد.

او به گونه ای بود که هرگاه به او می نگریستم غمها و اندوه هایم زدوده می شد.

«تفسیر عیّاشی» از پنجمین امام نور در این مورد آورده است که :

فاطمه (س) در زندگی مشترک با امیر مؤمنان کارهای خانه و تهیّۀ غذا و نان را به عهده گرفته بود و شوی گرانقدرش در برابر، کارهای خارج از منزل و آوردن مواد سوختی و ضروریّات زندگی را به عهده داشت.¹

فاطمه (س) در ارتباط با علی (ع) :

فاطمه (س) پشتوانه زندگی علی (ع) است. هم راز اوست، مورد مشورت اوست، هم گام اوست، هم پرواز با اوست، مدافع شأن و مقام و حیثیّت اوست. به هنگام رزم علی، او لباس جنگیش را می آورد. پس از جهاد علی او شمشیرش را می شوید و از خون پاک
می کند، زمانی که علی از رنج ها و شکنجه ها به ستوه می آید، او پناه و تسلیتش می دهد. موقعی که امام برای اثبات حقانیّت خود در امر اولویت به خلافت محاجّه می کند، او را به شهادت می طلبد و فاطمه برای اثبات اینکه حق با کیست، به درِ خانۀ صحابه می رود، اعلام حق می کند، شهادت می دهد و برمی گردد.

او در همه امور با علی هم گام است. در شادی ها، در غم ها، در نگرانی ها، در فقرها، در محرومیّت ها، در تحمّل رنج ها، به گونه ای که او را نیز می توان مجاهدی در راه خدا خواند، مجاهدی سخت کوش، پرتلاش و با هدف، او هرگز در این تحمّل رنج ها و ناگواری ها آه و ناله سر نداد، اظهار لنگی نکرد، از حرکت و تلاش باز نایستاد.

بر این اساس رابطۀ فاطمه با علی تنها رابطه همسری و زناشویی نیست. بلکه
رابطه ای است وسیع تر، عمیق تر وفراتر از آنچه که دیگران در جامعه واجد آنند. رابطه ای است صمیمانه، در جنبه دفاع از رتبت و حیثیّت انسانی شوهر که حاصل آن حفظ منافع جامعه بشری است.

زندگی خصوصی فاطمه (س) :

فاطمه را تنها از دید یک زن ساده نباید دید، که دستش از همه جا بسته است و از روی ناچاری تن به نوعی خاص از زندگی می دهد. بلکه باید دانست او دختر پیامبر و شریف ترین افراد است. در عین حال زندگی خصوصی او از لحاظ سادگی و صفا، محبّت و صمیمیّت، تحرّک و انقلاب الگوست.

سادگی و صفای زندگی :

زندگی او طبیعی و عادی، نشاط انگیز و روح پرور است. این روح پروری به خاطر صفا و سادگی زندگی است.   

او چون برخی از زنان نبود که تا پایان عمر به دنبال لوکس و عطر و بخور باشد، الهامش از مکتب اسلام است که صفا و سادگی را ترویج می کند. تکیه زندگی برای رفع نیازهای عادی اوست و برای یافتن این امکان است، که به بهترین وجه بتوان در آن برنامه ریزی کرد. نه آنکه دست و پا گیره ای برای ادامه حیات شادی آفرین و آزادمنشانه برای خود پدید آورد.

او همانند پیامبر (ص) است که می گوید : «الفقر فخری» تا در یک بی نیازی مطلق باشد. مال و دارائی را هدف قرار نمی دهد تا آنها وسایلی برای صید شخصیّت و عظمت فاطمه نشوند و دل و ایمان او را نربایند.

این روش زندگی فقیرانه جدّاً به خاطر ناداری نبود بلکه به علت غنای درونی بود. زیرا آن روز که او فاقد دارایی و مال بود به همانگونه زندگی می کرد که به هنگام مالکیّت فدک. درآمد فدک رقم کوچکی نبود، ولی این درآمد او را از خود بی خود نمی کند و سادگی و صفای زندگیش را از دستش نمی رباید.

خانه فاطمه :

او را خانه ای است کوچک و گلین، ساده و بی پیرایه که تنها به این اندازه می ارزد که سایبانی برای جلوگیری از تابش خورشید و یا سقفی برای جلوگیری از باران باشد. درست است که علی (ع) در آغاز کار فقیر است و نادار ولی آن روز هم که فدک را به دست
می آورد باز هم در همان خانۀ محقّر است.

خانه اش در عین کوچکی و گلین بودن، این امتیاز را دارد که در آن، نور خدا و عنایت خداست. الطاف الهی بر سر اعضای آن است. نام خدا در آن زنده است. دلها به یاد او در طپش اند.

خانه اش گلین است ولی در آن تربیتی متحرّک و دینامیک وجود دارد. افرادی در آن پرورده می شوند متحرّک، انقلابی و سخت شیفتۀ اسلام و مردم، شوهری در آن زندگی
می کند که سرنوشت جنگ و کفر را با حمله قهرمانانه اش معیّن می نماید. فرزندانی از آن بیرون می آیند که نهال اسلام را آنان باید مراقبت و آبیاری کنند.

در این خانه فقر است و ناداری، ولی محبّت های آمیخته با عنایت الهی آن را غنا
می بخشد. نور و حرارت ایمان، سردی آن را جبران می نماید. پیوندها در آن قوی و ریشه دار، و اعضای آن در زیر نظمی استوار سرگرم زندگی هستند.

به عنوان یک همسر :

او زنی است که برخلاف خواهرانش، با مردی فقیر ولی با فضیلت ازدواج می کند تا سنّت مزاوجت های درون گروهی را بشکند و فراتر آنکه هم گام با چنین شوهری حتّی در تحصیل معاش اقدام می کند. در خانه برای کمک به زندگی علی (ع) پشم ریسی می کند و از محلّ درآمدِ آن، آرد و نان برای خانواده فراهم می کند.

فاطمه (س) خوشحال است و مسرور، از اینکه در عین رنج بردن و خسته شدن در خانه، کاری اضافی انجام می دهد تا متاعی برای فروش در بازار داشته باشد و گوشه ای از اداره زندگی را برعهده گیرد و علی را فرصتی بیشتر دهد تا به کار و زندگی و مسؤولیّت اجتماعیش برسد.

او در کشاکش زندگی هم فکر علی است، هم گام با اوست، مشاور او در امور مربوط به زندگی است، علی را در کارهایش یاری می دهد، نقشه های او را دنبال می کند و
طرح هایش را به مرحله عمل می رساند.

او همسری ایده آل است. عشقش نسبت به علی راستین است. در راه خدا و برای خدا او را دوست می دارد. در برابر تلاش هایش احساس وظیفه و مسؤولیّت می کند. در همه عمر یکبار هم نشده است کلمات دلسردکننده ای به علی بگوید و یا دل او را به درد آورد، چون او فردی باهدف و معتقد است؛ هرچه می کند در راه خداست.

به عنوان یک مادر :

چه مادری است؟ نمونه و بی مانند. چه فرزندانی دارد؟ همه پاکباز، همه با اخلاص، همه مطیع خدا. چه دامانی دارد؟ و چه گلهایی را پرورش می دهد؟ دامانی که اجازه
نمی دهد فرزندانش تن به ذلّت بدهند و بار ننگی را بر دوش کشند. اوچه کانونی و چه آشیانه ای ساخت؟ فرزندان او گرسنه و بی جان ولی در راه خدا، بدان راضی و خرسند که قوت روز و شبشان در راه خدا مصرف می شود. فرزندانی که خود را از آنِ مردم می دانند. وقف مردم می کنند، خدمت به دین و وظیفۀ احیای آن را بر عهده دارند.

او مادر است و فرزندانی تربیت می کند، فرزندانی که حافظ شرف اسلام، نگهبان ارزشهای پرارج ایدئولوژی خویش و در این راه تا حدّ جان مقاومند. این با صلح خود و آن یک با قیام خونین خود نهال اسلام را آبیاری کرده و رشدش می دهند.

دخترانش نیز هر یک نیک پرورده و با هدفند. آن زینب و آن کلثوم، با هدفداری خود دنباله رسالت حسن و حسین را گرفته و ادامه اش می دهند. فریاد حسین را در روز عاشورا ضبط می کنند و در کوفه و شام، و در فاصله آن همه راهها و منزل ها به گوش دیگران
 می رسانند. شهادت حسین را این دو به ثمر می رسانند و بلندگوهای نهضت حسینی این دو نفرند.

به عنوان یک مدیر خانه :

در عین اینکه بزرگ و گرامی است، در عین اینکه نور چشم پیامبر است، در عین این که شریف زاده تر از او وجود ندارد در خانه کار می کند، آسیاب می گرداند به حدّی که دستش تبخال و پینه می زند. امری که دل علی (ع) را به درد می آورد.

خانه را کانون آسایش علی و فرزندانش می سازد. بدان حد که هر وقت غم ها و
رنج ها، دشواری ها و نابسامانی ها بر علی فشار وارد می آورد، رو سوی خانه می کرد، بدان امید که لحظاتی با زهرا سخن گوید و دلش آرام گیرد.

خانه را پاک و تمیز، آرام و آباد نگه می دارد. آن را طوری می سازد که در عین آنکه چیزی برای خوردن در آن به چشم نمی خورد صفا و صمیمیّت، صداقت و مهر، پاکی و لطافتش غذای اهل خانه می شود و سیرشان می سازد.

آن شب که به همراه پیامبر و علی، به عنوان ازدواج به خانه علی آمد پیامبر به او فرمود : دخترم! آنچه که مربوط به درون خانه است از آنِ توست و تو باید آن را برسی و آنچه که مربوط به بیرون خانه است از آنِ علی است، علی وظیفه تأمین جنبه اقتصادی خانه را برعهده دارد و تو وظیفه تأمین سکون و صفای خانه را.

به عنوان یک بانوی خانه :

خانه است و کارهایش بسیار، سن و سالش کم است و توانایی او اندک. فرزندان متعدّدند و هر کدام نیازمند به سرپرستی و رسیدگی. به ناچار باید همکاری انتخاب کند نه کلفت.

او کلفت نگرفت، بدان نظر که خود در کار با او شریک است. کارهای خانه را با او قسمت می کند، بخشی از آنِ او و بخشی از آنِ خود، روزی از آنِ او، روزی از آنِ خود.

او هم چون یک زن اشرافی نیست که خود در گوشه ای بنشیند و به امر و نهی کلفت بپردازد، بلکه خود هم گام به گام و پابه پای او می دود، می جهد، گندم آرد می کند، لباس می شوید، خانه را تمیز می کند.

فاطمه (س) برخلاف زنان اشراف است که کارها را به دست کلفت می سپارند و خود عامل شهوترانی شوهر می شوند. خادمه منزل را کلفت می سازند و خود چون عروسکی، زندگی عروسک وار دارند. پیامبر (ص) به او فرمود : دخترم! کلفت هم انسان و باید با او انسانی رفتار شود و این خود عدل فاطمه (س) را می رساند که در کارهایش با مستخدم منزل مساوات را رعایت می کند.²

زهرا مجموعه بود نه یک بُعدی. هرگز کاری او را از کار دیگر باز نمی داشت؛ این طور نبود که عبادت و مراجعاتش او را از ادارۀ منزل باز دارد و تربیت و سازندگیش او را از رسیدگی به فرزندان و همسرش مانع شود.

او علی را بهترین همسر می دانست و همواره به تمامی وظایف همسری خود عمل
می کرد.

از تمیزی و ساده پوشی و آرایش و عطر زدن گرفته، تا کارهای منزل و آرد کردن و نان پختن تاقناعت به یک زندگی ساده و گفتگو و مزاح با همسر و ایثار و فداکردن مال و جانِ خود برای همسرش و بالاخره تحمّل تمامی سختی ها و مشقّت ها و فقرها در کنار همسرش و شریک بودن با او در تمامی شادی ها و رنج ها.

او هرگز علی (ع) را عصبانی نکرد و هرگز برخلاف خواستۀ او گامی برنداشت و همواره مطیع او بود و آنج که علی (ع) از او خواست که اجازه دهد شیخین به عیادت او بیایند، گفت : خانه خانۀ توست و منهم به امر تو.

زهرا (س) آرامش و اُنس علی (ع) بود. علی (ع) با نگاه به او رنج هایش را از یاد
می برد تا آنجا که اگر علی (ع) به خانه می آمد و او را نمی یافت، غم بر سینه اش سنگینی می کرد و بسیار بر او سخت می گذشت.

علی (ع) خود می گوید : زهرا تسلّای من بود. از این رو تا خبر شهادت او را شنید از پا افتاد و تا آبی به صورتش نزدند به هوش نیامد.

زهرا (س) دردهایش را از علی (ع) پنهان می کرد تا او را نیازارد و تحریکش نکند. زهرا (س) آنقدر مهربان و دقیق بود که هرگز از علی (ع) چیزی نخواست که نکند قدرت بر تهیّۀ آن نداشته باشد. خودش می گوید : «پدرم مرا نهی کرد از اینکه از علی چیزی بخواهم و فرمود : اگر چیزی به خانه آورد که هیچ و اِلّا از او چیزی مخواه».

و نیز می فرمود : «من از خدا شرم دارم که به تو چیزی را که قدرتش را نداری تحمیل کنم».

کارهای درون خانه را او انجام می داد و کارهای بیرون را علی (ع) و بسیار خوشحال بود که با این تقسیم از برخورد با نامحرم محفوظ مانده است.

علی (ع) هیزم و آب می آورد و جارو می زد و زهرا (س) آرد می کرد و خمیر می کرد و نان می پخت.

راوی می گوید : از امام حسن عسکری (ع) پرسیدم : چرا فاطمه (س) را زهرا
می گویند؟ فرمود : زیرا (نور معنوی) چهره اش در سه وقت برعلی می درخشید. اوّل روز مثل خورشید و ظهر همچون بدر ماه و در هنگام غروب همچون ستارۀ درخشان.

زهرا (س) سعادت واقعی را در محبّت به علی (ع) می دانست. از این رو مردم را به یاد روز غدیر وحدیث منزلت می انداخت. او همچنین راوی بسیاری از فضائل و مناقب علی (ع) است.

زهرا (س) فقط به فکر علی و رنج ها و دردهای او بود. او در هنگام وفات و در ساعات آخر عمرش می گریست. علی (ع) می گفت : زهرا جان چرا گریه می کنی؟ جواب داد : برای مصیبت ها و مرارت هایی که بعد از من به تو می رسد.

او همواره به فکر راحتی و آرامش علی (ع) بود. از این رو وصیّت کرد پس از من ازدواج کن و حتّی دختر خواهرش را هم معرّفی کرد. او می گفت : مرد، زن می خواهد.

به راستی که حانیه زیبندۀ اوست. یعنی کسی که بر همسر و فرزندانش بسیار مهربان است.

زهرا (س) محبوب ترین افراد نزد علی (ع) بود.

زهرا (س) فخر علی (ع) بود و علی (ع) همواره به او مباهات می کرد.

زهرا (س) تکیه گاه علی (ع) بود و یکی از دو بال پرواز او.

زهرا (س) فدایی علی (ع) بود. او رفت تا علی (ع) بماند. این فقدان آن قدر بر علی (ع) سنگین بود و این مصیبت آن قدر جانکاه بود که زهرا (س) خود از قبل او را به صبر و آرامش دعوت کرده بود.

زهرا (س) و فرزندانش :

در این قسمت اگرچه می توان از مهربانی زهرا (س) با فرزندانش و نوازش آنها گفت، تا آنجا که حتّی به علی (ع) وصیّت می کند که پس از من با دختر خواهرم ازدواج کن که او بر فرزندان من مهربان تر است و حتّی در وصیّتش به علی (ع) او را سفارش می کند به مهربانی و خیر و نیکویی در حقّ فرزندانش و باز تا آنجا که برای شفای فرزندانش نذر
می کند و بر مصائب حسین (ع) می گرید و حسن (ع) را به نزد رسول (ص) آورده تا برای شفایش دعا کند و همین است که او را حانیه (بسیار مهربان بر همسر و فرزندان) می نامند.

یا می توان از بازی کردن او با فرزندانش و یا داستان ها و شعرهایی که برای آنان
می خواند و یا از ایجاد رقابت و یا قضاوت بین آنها و یا ... سخن گفت.

بسیار می شد که با مناجات ها و گریه های شبانۀ مادر، بچّه ها از خواب بیدار
می شدند. حسن (ع) می گوید :

در یک شب جمعه دیدم مادر در محراب عبادت ایستاده و تا طلوع صبح در رکوع و سجده بود و همه را دعا می کرد. گفتم : مادرم چرا برای خود چیزی نخواستی؟ گفت : پسر جانم اوّل همسایه بعد خودت.

زهرا (س) در هنگام غروب نمی گذاشت بچّه ها بخوابند و اگر در خواب بودند آنها را بیدار می کرد که آن وقت، وقت استجابت دعاست و همچنین در شبهای قدر آنها را با غذای سبک دادن بیدار نگاه می داشت.

او بچّه ها را زیاد به یاد رسول (ص) می انداخت و به سفارش پدرش بچّه ها را دسته گل می دانست و آنها را برای یاد گرفتن قرآن و دعا به نزدش می فرستاد.³

در مورد روابط انسانی زن با  شوهر جهت تحکیم زندگی خانوادگی باید گفت که خانواده مرکز عشق و عواطف است. محبّت ها، دوستی ها، صلح ها، آشتی ها، همه گاه از خدا منشأ می گیرند. در ایجاد این عاطفه و دوستی زن نقش اساسی دارد. اوست که
می تواند کانون خانواده را مرکزی پر از صفای و روشنایی کرده و یا به جهنّمی  سوزان مبدّلش سازد. دل شوهر و فرزندان در گرو عشق و صمیمیّت اوست. به هنگامی که شوهر از محلّ کار، خسته و مانده برمی گردد تنها با نگاههای مهرآمیز اوست که می تواند آرامش و سکون بیابد و نیز به هنگامی که کودک خانواده به درد و رنجی مبتلا گردید، او را به کمک می طلبد.

روابط زن با شوهر :

پیامبر خدا فرمود : پروردگار به هیچ کس چیزی بهتر و گرانمایه تر از زن شایسته عطا نکرد. زنی که وقتی شوهرش او را می نگرد خوشحال و مسرور شود، در غیاب او، مال، جان و آبروی شوهر را حفظ کند. قرآن، زن و شوهر را در رابطه بهم بمانند لباس تعبیر کرده است. همان گونه که لباس مایه حفظ تن، پرده پوش اسرار تن، مایه زینت انسان و معرّف وضع اجتماعی اوست زن و شوهر هم نسبت به یکدیگر باید چنین باشند. هُنّ لباسٌ لکم و انتم لباسٌ لَهُنَّ.

بخشی از وظایف زن که به جنبه روابط انسانی او با شوهر مطرح و او موظّف به رعایت آن است بدین گونه است :

1- اطاعت :

زن در خانه نقشی دو جانبه دارد. او از یک نظر دارای نقش اقتداری است، چون مدیر خانه، سرپرست و مسؤول فرزندان است. کارهای خانه را با نظر و ذوق خود باید سر و سامان دهد. اداره و امر و نهی فرزندان را بر عهده گیرد. در غیاب شوهر تصمیمات لازم را اتّخاذ کند.

از سوی دیگر نقش او اطاعت اندیشیده و مشروع از شوهر است که در سایه آن زندگی خانوادگی رنگ می گیرد. حق اینست که در همه امور جاری سهم عقل در برابر احساس باید بیشتر باشد. به همین نظر جلب رضای شوهر، کسب اجازه در اعمال و رفتار، حتّی صرف مال شخصی در راه معیّن باید بر اساس توافق با شوهر و اطاعت از او باشد. از نظر اسلام هیچ حقّی بالاتر از حقّ شوهر برای زن وجود ندارد.

2- دوستی و تفاهم :

اساس ازدواج روی دوستی، صفا، مودّت و رحمت و صمیمیّت است نه تحمیل.
خانواده ای این چنین مصداق این آیه قرآنی قرار می گیرد که «وجَعَل بینکم مَودّةً و رحمةً».

بهترین همسر آدمی کسی است که دوست پاک، خالص، صمیمی عاشق شوهر باشد. محبّتش مداوم، اندیشیده و در زندگی خانوادگی برایش یار و معین، ودود و وفادار باشد.

3- احترام و استقبال :

به شوهر باید احترام کرد و حقّ او را بزرگ دانست، زنی که این چنین باشد با شوهر خوش رفتار و او را همیشه پذیرا است. هرگونه کوشش در انتخاب همسر باید قبل از برقراری پیمان ازدواج صورت گیرد. اظهارنظر منفی در قیافه و قامت شوهر، در روش و کردارش آن هم پس از ازدواج به حقیقت روزنه ای برای ورود زن به عالم هوسرانی هاست. شوهر رسمی که با او پیمان زناشوئی بسته شده است به همان گونه ای که هست باید پذیرفته شود، و چنین امر لااقل در سایه تلقین به خود قابل وصول است.

زنی که شوهرش را به عنوان تنها مرد محبوب پذیرفته است هیچ چیز را معادل او دوست ندارد. به هنگام ورودش به خانه از او استقبال می کند، او را گرم و صمیمانه
می پذیرد، وسایل راحت و آسایش او را فراهم می آورد، او را از اضطراباتی که در طول روز با آن ها مواجه بوده نجات بخشیده و تسکینش می دهد.

4- تواضع و فروتنی :

در عین اینکه زن در خانواده خود فردی محترم و عزیز است، در برابر شوهر باید متواضع و فروتن باشد. در برابرش فخرفروشی وگردنکشی نکند، از قدرت و امکانات خود و والدینش برای او سخن نگوید، و از اینکه همسر او شده است بر وی منّت نگذارد. اتّفاقاً وجود چنین قدرتی اخلاقی و روحانی در زن نه تنها مایه شکست و سقوط او نیست بلکه باعث نفوذ بیشتر او در شوهر می شود. حتّی می خواهیم بگوئیم وجود چنین زمینه ها بیشتر موجب نفوذ او در شوهر است تا جمال، دارائی، تحصیلات و ... زن.

5- آرایش و خودآرائی :

زن مسلمان سعی دارد در برابر شوهر به تناسب زمان گام بردارد و سعی کند
خواسته های او را در این زمینه اقناع کند. بدان گونه که شوهرش جز به او رضا ندهد و غیر او را نخواهد. او باید خود را آرایش کند و سر و وضع خود را مرتّب نماید، البتّه برای شوهر نه غیر. در روایات اسلامی حتّی بحث از خضاب، آرایش مو، رنگ کردن ناخن، روغن مالی، پوشیدن لباس های زیباتر و ... برای شوهر است.

از جمله عللی که موجب عدم دلبستگی شوهر به خانواده و همسر می شود، عدم رعایت همین مسأله است. تنوّع طلبی ها، چشم چرانی ها، اظهار عشق وابستگی به این و آن گاهی نشان دهنده این امر است که زن با روش زندگی خود نتوانسته است محبّت شوهر را به سوی خود جلب کند و یا او ندانسته است که عشق مرد رمنده است و باید دائم جلب و جذب شود.

6- در جنبه کمک به او :

زن مسلمان کمک کار شوهر است. نه تنها در امر خانواده، بلکه در اعانت او به تحصیل علم. در کمک او به امر زندگی، در تشویق او به امر حج و جهاد و ... . به فرموده پیامبر زنی این چنین، دارای اجری بزرگ همانند اجر زن ایّوب است (مکارم الاخلاق). او تسلّی ده و آرامش بخش شوهر است. در رنج ها، گرفتاری ها، اضطرابات می کوشد که او را تسکین دهد. دلش را گرم کند، زیر بازویش را گیرد. در تنگدستی ها مددکارش باشد، حتّی از مال و دارائی شخصی خود برای ایجاد دلگرمی او استفاده کند. خداوند زن را برای همسری و مادری شوهرش آفرید، پس بر او لازم است که زندگی را بر اساس این دو هدف سازگار کند.

7- عدم منّت به او :

زن خوب و مسلمان نه تنها در حال کمک به شوهر است، بلکه سعی دارد به زبان طعنه و کنایه او را نیازارد. اگر درباره او مال و ثروت صرف کند به وی منّت نمی گذارد. فی المثل نمی گوید تو همان کسی هستی که من ترا سرپا نگه داشته ام، به تو غذا خورانده ام، از تو پذیرائی کرده ام، زندگی تو را اداره می کنم و ... .

پیامبر فرمود : زنی  که شوهرش را به خاطر مال و ثروتش منّت گذارد، اگر تمام دارائی خود را در راه خدا صدقه دهد خدا از او نمی پذیرد مگر آنکه شوهرش از وی راضی شود (مکارم الاخلاق).

8- در جنبه اخلاق :

توصیه شده است  که همسر مهربان و خوش خو، و حتّی در آزار و بهانه گیری شوهر صبور و آرام باشد، به خاطر گرم نگهداشتن کانون خانوادگی، سرپرستی و تربیت فرزند، سعی کند که گذشت داشته و فداکاری کند. پیامبر فرمود : زنی که بر سختگیری های شوهر صبر کند خداوند به او پاداش بزرگی خواهد داد.

او در زندگی سعی دارد دو روئی، دو گوئی، بدبینی نداشته باشد، با صفا و صمیم باشد، با زبان خود او را نیازارد، احترامش را از بین نبرد، عیب پوش او باشد.

9- تحمّل شوهر :

در زندگی زناشوئی معلوم نیست همه گاه توافق اخلاقی باشد. در چنان صورتی دو راه بیشتر وجود نخواهد داشت : یا راه گذشت و تحمّل، یا راه جنگ و نزاع.

اما راه جنگ و نزاع راهی کودکانه است. چه به صورت آشکار و چه به صورت پنهان، زندگی را به کام هر دو تن تلخ خواهد کرد. شور و نشاط زندگی از میان خواهد رفت، غرورها خواهد شکست و درهمی و بی نظمی بر نظام خانوادگی غالب می شود که زیانش متوجّه زوجین، فرزندان، خویشان و نزدیکان است.

اما راه گذشت و تحمّل شیوه انسانی است، راهی است که مورد توصیه اولیای دین، خردمندان و آزادمنشان است. چه زیباست آن لحظه ای که آدمی بتواند بر هوای نفس غالب آید و آزادگی خود را نشان دهد. محبّت، همدردی، فداکاری و تحمّل، زندگی را می سازند نه جنگ و ستیز، حمله و هجوم.

10- ساختن با شوهر :

پیامبر فرمود : بهترین زن زنی است که در هزینه زندگی معتدل باشد و در آن با شوهر رفیق و مدارا کند، او را بر انجام امری که قدرت ندارد وادار ننماید، در این زمینه شرمسارش نسازد. در صورتی که چنین نکند خدا اطاعت و عبادت او را قبول نخواهد کرد، روز قیامت با نگاهی غضب آلود بر وی می نگرد، مگر آنگاه که توبه کند و برگردد، و از شوهرش در حدّ طاقت چنین بخواهد.

زن نباید شوهرش را سرزنش کند و به رقابت وادارد، طوری که او برای برآوردن نیازهایش به حرام افتد، و مثلاً گناه کند تا پولی عاید او شود. شغل پست و کم درآمد شوهر را باید پذیرفت، به آن افتخار کرد و با او ساخت.

11- اعتدال در هزینه زندگی :

همسر مسلمان باید راه اعتدال را بپیماید، یعنی نه افراط و نه تفریط. متعادل خرج نماید و متعادل امساک کند. در چنین صورت او به فرموده پیامبر کارگزار خداست، کارگزاری که از عملش نومید و پشیمان نمی شود. توقّعات بی جا و خارج از استطاعت زندگی آدمی را تیره می سازد، موجب زحمت و ملال می گردد، کانون خانوادگی را سرد می کند. ساختن و ترتیب خانه چون مغازه سمساری، و پرکردن آن از اشیای قیمتی کاری خطا و عملی کودکانه است. دخل و خرج باید متعادل و بر اساس ضوابط عقلانی باشد. در زندگی میانه روی مناسب است نه افراط و تفریط، فکر روزگار تهیدستی و مردم تهیدست را هم باید کرد.

اصولاً در روایات اسلامی پرخرجی زن در خانه امری شوم و ناپسند شمرده شده است. زنی که هر روز به بهانه طلا و جواهر همسرش را آزرده می کند خانواده را به نکبت کشانده است. پیامبر فرمود : هلاک زنان امّت من در دو چیز است : درخواست طلا و درخواست لباس، به همان گونه که هلاک مردان امّت من در ترک دانش و جمع مال است.      

12- جلب نظر شوهر

زن به هزاران طریق می تواند نظر شوهر را به سوی خود جلب کند، از راه تغییر در فرم آرایش، فرم لباس، فرم تزیین و ترتیب لوازم خانه، و ... . حتّی زن با تغییر در فرم غذای روز می تواند لقمه گوارائی به کام شوهر فرو ریزد و نظرش را به خود جلب کند.

این جلب نظرها سرمایه گذاری و هزینه زیاد لازم ندارد، مربوط است به فکر و سلیقه زن، تیزهوشی و ابتکار او، تردستی ها و زیرکی های او، و از همه مهم تر خوش زبانی و خوش رفتاری با او.

13- نشان ندادن رنج :

چه بسیار زنان که مختصر کسالت خود را برای جلب نظر و ترّحم شوهر بسیار سنگین و غیرقابل تحمّل نشان می دهند. در حالی که عظمت زن، راه جلب نظر شوهر با این روش سازگار نیست.

اگر زن بتواند درد خود را فرو خورد و آن را از نظر شوهر مخفی نگهدارد هنر کرده است.

در نزد مردان زنانی بیشتر قیمت دارند که متحمل، پاکباز، صبور و بردبار باشند، نه زنانی که جزع و بی تابی می کنند و گاه رنج و درد خود را کوهی نشان دهند. از مسائلی که عظمت فاطمه زهرا (س) را در پیش علی (ع) پس از مرگ فاطمه، نشان داده بود، این مسأله بود که در حال غسل او، تازه متوجّه ورم بازوی او شده بود. این امر علی (ع) را به تعجّب واداشته بود که چگونه او دردش را با  شوهرش در میان نگذارده بود.

14- عدم محدودیت برای شوهر :

بعضی از خانه ها نقش قبر را برای شوهر دارند و زن نقش نکیر و منکر! به محضی که شوهر به خانه رسید و یا دیر وارد خانه شد باید به سؤالاتی سخت، گیج کننده و پیچ در پیچ زن جواب دهد : زن با این روش می خواهد سر درآورده که او در کجا بوده؟ چه می کرده؟ با چه کسانی در ارتباط بوده است؟ چرا دیر به خانه آمده ... .

این راه زندگی با دوستان نیست. بلکه راه جنگ و ستیز است. مصلحت آن است که در چنین مواردی بگذارند شوهر لحظاتی آرام گیرد. لباسش را درآورد. در کنار همسر بنشیند. شاید خود علّت تأخیر را بیان کند. اگر هم بیان نکرد می توان آرام و صبورانه از او راز تأخیر را پرسید وگرنه چه فایده که زن او را سؤال پیچ کند و او هم ناگزیر به دروغ گوئی، اعمال خشم، و بالاخره جنگ و ستیز گردد.

15- رعایت آداب :

برخلاف آنچه که معروف است و می گویند بین دوستان نباید آداب باشد، ما معتقدیم که وجود آداب و رعایت آن تا حدودی ضروری است، حتّی بین دوستان، و حتّی بین زن و شوهر. وجود آداب افراد را نسبت به هم تا حدودی محدود ولی محترم می نماید. باعث آن می شود سترها از میان نرود، حجاب فیمابین دریده نشود.

حال که زوجین همدیگر را انتخاب کرده اند باید دل در کف هم نهند، جان هم گردند و آرزوی همدیگر شوند. همسر را باید همیشه در برابر چشم نگهداشت، و از چشم دور نداشت، تا آسودگی و رنج پیش نیاید.

16- جنبه های دیگر :

از مسائل دیگر در این زمینه اینست که زن صداقت خود را به شوهر نشان دهد، با رفتار و اخلاق و گفتارش او را مطمئن کند که دوستش دارد، از آن اوست، و به او اعتماد دارد. در حضور او از مردان دیگر بحث نکند، وضع آنها را به رخش نکشد. در آنچه با مراتب زندگی خانوادگی و زناشوئی سازگار نیست خودداری کند، خیرخواه شوهر باشد، مصالح او را که به حقیقت مصالح خودش هم هست در نظر گیرد، در امانتداری او، در حفظ مال و ثروت خانواده، در تربیت فرزند بکوشد.⁴

در مورد روابط اعضای خانواده با یکدیگر می توان گفت که خانواده مهمترین نهاد اجتماعی است که مورد توجّه ویژه اسلام قرار دارد. در اینجا آیات و روایاتی که سیستم ارتباطی اعضای خانواده را در اسلام ترسیم می کند، مطرح شده است.

الف) توجّه دائم هر فرد به این معنا که خانواده امانتی الهی است. لذا در روابط با اعضای آن، در تنعّم از لطف وجودشان، باید شکرگزار خدا بود.

ب) عشق به خانواده عطیّه ای الهی است که تجلّی مهر مهربانترین مهربانان در وجود فرد می باشد. همان گونه که در حدیث بیان می شود محبّت نسبت به اعضای خانواده، سبب نزول رحمت الهی می شود.

ج) در نگرش اسلامی، فرد ظرف وجود خویش را مالامال از هدیه الهی عشق به خانواده می نماید و در رفتار متناسب با توصیه های شریعت، با خانواده خوش رفتاری می نماید. لذا:

- با آنان با نشاط برخورد می نماید.

- در حد توان نعمت را بر خانواده تمام می کند.

- برای اینکه منشأ خیر برای اعضای خانواده باشد، سعی وتلاش می نماید.

- در مقابل بدخلقی آنان صبوری می نماید.

- در فراق آنان به یاد آنها بوده، هنگام بازگشت از سفر سوغاتی هرچند اندک می آورد.

- در تعالی افراد خانواده می کوشد. آیات و روایات بسیاری به این مطلب اشاره دارد :

- قرآن همگان را امر می نماید که خانواده خویش را از آتش اعمال زشت برحذر دارند.

- آنان را به نماز و زکات فراخوانند و بدین وسیله آنها را در ادای حقوق الهی و حقوق مردم مدد رسانند.

- روایات نیز توصیه می نماید که هر فرد سایر اعضای خانواده خود را به کسب مکارم اخلاقی دعوت نماید.

- در تربیت و تهذیب آنان بکوشد.

- اعضای خانواده را نصیحت نماید.

- آنان را به نظم، تقوا، اصلاحات اجتماعی و وحدت اسلامی توصیه نماید.

- در توجّهی ویژه نسبت به کودکان که لوح وجودشان استعداد بیشتری برای پذیرش حقیقت دارد سفارش شده حقایق را به آنها بیاموزند، تا تحت تأثیر مکاتب انحرافی قرار نگیرند.

- آنان را تشویق به علم آموزی نمایند.

- آنها را با معارف بلند قرآنی آشنا سازند.

- آنان را در استفاده از نعمت های ویژۀ الهی چون نزول رحمت خدا در شب قدر، یاری رسانند.

- و ...

د) اعضای خانواده با یکدیگر پیوندی تکوینی دارند که تشریع متناسب با تکوین، به تعمیق این پیوند یاری می رساند و روابط درونی آنان را هدایت می نماید. در روایات از اعضای خانواده با عنوان گوشت و خون فرد و دست و بازوی او نام برده شده و به مسلمانان امر شده تا اجزاء این پیکره در اتّصال مداوم با یکدیگر باشند که این صله رحم سبب رونق اقتصادی و نیز طول عمر فرد می شود. پر واضح است که در گسترش روابط میان اعضای خانواده و همفکری ها و همیاری ها وجود چنین برکاتی طبیعی است.

همکاری اعضای خانواده در شکل مطلوب خود که در رشد و کمال یار یکدیگر باشند، نهایتاً منجر به آن می شود که افراد خانواده در قیامت نیز شفاعت همدیگر را برعهده گیرند. چرا که در ارتباط خانوادگی زمینۀ سعادت اخروی نیز فراهم می گردد.

بدین گونه است که در ادعیه نیز مکرّر توصیه شده تا در دعای خویش خیر دنیا و آخرت همه اعضای خانواده را در نظر داشته باشید.

هـ) در توصیه به ارتباط سازنده و مفید با خانواده، محدودۀ خانواده بسیار گسترده مطرح شده است. لذا والدین، فرزندان، اجداد و همچنین سایر بستگان اموات این خانواده نیز فراموش نشده و از لطف دعای خیر آنها برخوردار می شوند.

و) در ارتباطات خانوادگی توصیه شده تا با هر فرد، متناسب با جایگاه او برخورد شود. از جمله آنکه : «به اعضای کوچک خانواده رحم کن و از بزرگ خانواده حمایت نما».

ز) همگام با تأکید فراوان بر مهر و محبّت نسبت به خانواده، توصیه شده تا مسلمانان به این مسأله که اصیل ترین پیوند هستی، پیوند بشر با خدا می باشد و سایر پیوندها فروع و شاخه های این اصل هستند، توجّه داشته باشند. حال اگر روابط خانوادگی در مسیری غیرالهی باشد، شاخه ای بریده از این اصل خواهد بود که به سرعت حیات خویش را از دست داده و خشک خواهد شد. آنگاه که اعضای خانواده یکدیگر را به دوری از خدا و اعمالی که خدا ناپسند می دارد فرا می خوانند، همکاری با آنها هرچند به ظاهر صمیمیّتی به دنبال دارد ولی به دلیل محدودیت حیاتِ عمل ناپسند آنان که مانع جاودانگی آن عمل خواهد شد، به زودی این ارتباطات منقطع شده و حقیقتِ جدا از هم آدمیان همدیگر را نخواهند یافت.

تعبیر متاع زندگانی دنیا برای خانواده اشاره به این معنا نیز دارد. روایاتی که بیان می کند گاه در قیامت اعضای خانواده هر کدام در پی عقاب عمل خویش هستند نیز همین مضمون را در بردارد.

حسن معاشرت با خانواده سبب نزدیکی به خدا می شود. تلازم بین این دو چه بسا به جهت تلازم بین خوشرفتاری با گذر از خودبینی و خودخواهی فرد است که در گذر از خود، خدا را بهتر می توان یافت.

خوش خلقی با خانواده سبب کمال دین فرد می شود. چه بسا این روایت اشاره بدین معنا دارد که دین جامع، قواعد ویژه ای جهت تنظیم روابط فرد با خدا، با خود و با دیگران دارد و هرچه فرد رفتار خویش را بر اساس این قواعد بیشتر تنظیم نماید، دین او کامل تر خواهد بود.⁵

برای آنکه نقش زن در زندگی خانوادگی با توجّه به اشعار فارسی مشخّص گردد، اشعاری از دو شاعر را در این مورد به عنوان نمونه ذکر می کنیم.

نقش زن در زندگی از نظر نظام وفا :

    نقش زن در زندگی از نظر پروین اعتصامی :

    نتیجه :

بنابراین شایسته است که مادران در ابتدا با الگوپذیری از بانوی بزرگوار اسلام بر ایمان و تقوای خود بیفزایند تا بتوانند فرزندان پاک و پیراسته پرورش دهند، فرزندانی که با روحیه ی خداپرستی، اخلاق حسنه و رفتار نیکو نمودار یک مسلمان واقعی بوده و شایستگی احراز مقام خلیفگی خدا را داشته باشند.

    من ا... التّوفیق

          1- زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                               دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

                                                             2- ندا زرعی ـ دانشگاه آزاد اسلامی دزفول

پانوشت ها

1-   فاطمة الزّهرا از ولادت تا شهادت، صص 233 تا 236

2-   فاطمه (س) برترین بانوی اسلام، صص 78 تا 81 ، 56 تا 59

3-   چشمه در بستر، صص 216 تا 223

4-   تشکیل خانواده در اسلام، صص 182 تا 188

5-   زن و خانواده، صص 167 تا 173

6-   شعر فارسی از آغاز تا امروز، ص 303

7-   دیوان قصاید و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات پروین اعتصامی، ص 188

منابع و مآخذ

1-   تشکیل خانواده در اسلام، علی قائمی، انتشارات امیری، چاپ دهم، بهار 1378

2-   چشمه در بستر، مسعود پور سیّد آقایی، مؤسّسه ی فرهنگی ـ انتشاراتی حضور، چاپ دوّم، پاییز 1375

3- دیوان قصاید و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات پروین اعتصامی، ابوالفتح اعتصامی، چاپ هفتم، تهران 2535 شاهنشاهی، صفر 1397 هجری قمری

4-   زن و خانواده (2)، زهرا آیت اللهی، روابط عمومی شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان، چاپ اوّل، تابستان 1381

5-   شعر فارسی از آغاز تا امروز، پروین شکیبا، انتشارات هیرمند، چاپ دوّم، تهران 1373

6- فاطمة الزّهرا از ولادت تا شهادت، آیت اله فقیه سیّد محمّد کاظم قزوینی (ره)، مترجم : علی رضا کرمی، نشر مرتضی، چاپ اوّل، پاییز 75

7-   فاطمه (س) برترین بانوی اسلام، دکتر علی قائمی، انتشارات هجرت، چاپ چهارم، پاییز 1373