باسمه تعالی

وحدت امّت اسلامی از نظر امام سجّاد (ع) و ارتباط آن با دیدگاه محقّقان دین در عصر حاضر

چکیده

ندای آسمانی وحدت در گسترۀ جغرافیای «واعتَصِموا بحَبلِ اللهِ جمیعاً ولا تفرَّقوا» امّت اسلام را به اخوّت و برادری فرا می خواند تا به ریسمان الهی چنگ بزنند و با نردبان «حبل الله» که همان وحی مُنزَل است، آسمان و زمین را به یکدیگر پیوند دهند. اعتصامی که تلألؤ آن دلهای امّت اسلام را درنوردیده، خون تازه ای را در رگهای آنان جاری ساخته، جویبارهای پراکنده وجود آنان را در آغوش اقیانوس بی کران و ژرفی خواهد افکند که شعله های آتشین تشَتّت و تفرقه هرگز نخواهد توانست آبهای زلال و روح آفرین آن را بخشکاند. ریسمان سرور بخش الهی، سه عنصر مقدّس کتاب هُدای حق، سنّت رسول الله (ص) و سیره ی اهل بیت (ع) است که به واسطۀ دستگیرۀ مستحکم آنان مسیر صعود به سماء سرفرازی سهل و میسّر می گردد. از میان اهل بیت پیامبر (ص) به سخنان ستُرگ امام سجّاد گوش جان سپرده، در دریای گستردۀ تسبیحات و ستایش های او به سباحت پرداخته، مرواریدهای یکتای وحدت را از صدف صحیفۀ سجّادیه به سِلک سطور این نوشته می کشیم و هدف خود را که تبیین وحدت و انسجام امّت اسلامی از دیدگاه امام سجّاد (ع) است با استفاده از این کتاب مبارک که اخت القرآن و انجیل اهل بیت و زبور آل محمّد (ص) است به روش کتابخانه ای می نمایانیم و نیز از دیدگاه محقّقان دین در عصر حاضر در این مورد به گفتگو می پردازیم.

در این مقاله ابتدا دعاهای امام سجّاد (ع) را جهت اتّحاد و اتّفاق میان سپاه اسلام و سپس دعاهای ارزنده او را در مورد تفرقه میان مشرکان و دشمنان دین و در بخش سوّم سبب های هماهنگی و وحدت کلمه در میان امّت اسلامی از نظر امام سجّاد (ع) و در بخش چهارم حبل الله و در پایان توصیه های امام سجّاد (ع) را دربارۀ پیوند امّت اسلام و دوستی بیان می کنیم و با بررسی اندیشۀ شامخ امام سجّاد (ع) درمی یابیم که این امام معصوم علیم و آگاه با سخنان استوار خود به تشویق و تحریض مسلمانان جهت یگانگی و هم بستگی آنان پرداخته و با تلاش و کوشش وافر در غنا بخشیدن وحدت اسلامی که یکی از عناصر کلیدی و مهم برای همه جهانیان است توجّه شایان نموده است. دستاوردهای گران مایه امام سجّاد (ع) که محصول تراوش اندیشه و ذهن بکر و علم لَدُنّی او در خصوص وحدت و اتّحاد اسلامی است، دستگیرۀ محکمی جهت نیل به پایگاه رفیع و منیع سعادت انسانیّت و رستگاری در زندگی دنیوی و اخروی است.

در عصر حاضر که مستبدان و اَبَرقدرتان جهان تلاش می کنند که جهان اسلام و مسلمین را در زیر یوغ استعمار و استبداد، خرد و نابود سازند، در این زمان حسّاس که امپریالیسم شرق و غرب می کوشد سلطه و قدرت خود را با نمایش تسلیحاتی بر مسلمین جهان عرضه نماید و با صدور سرمایه به کشورهای زیر سلطه و کشمکش بر سر تسلّط بر آنها پیشرفت نظام سرمایه داری و قدرتهای مالی و انحصاری خود را نشان دهد، ملّت های اسلام باید یکی شوند و دست در دست هم، زنجیروار اجازه ندهند که سلسلة وحدت از هم بپاشد و باید در برابر اجانب و عمّال اجانب با ایمان راسخ و اتّکال به خدا مقاومت ورزند.

 امید است مسلمانان جهان پیام های پرشکوه امام سجّاد (ع) و نیایش های ارزشمند او را سرلوحۀ زندگی قرار داده و با پیروی از سیره این پیشوای شایسته دین به حیاتی تابناک و طیّبه دست یابند.

             من ا... التّوفیق

               زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

باسمه تعالی

وحدت امّت اسلامی از نظر امام سجّاد (ع) و ارتباط آن با دیدگاه محقّقان دین در عصر حاضر

مقدّمه

ندای آسمانی وحدت در گسترۀ جغرافیای «واعتَصِموا بحَبلِ اللهِ جمیعاً ولا تفرَّقوا» امّت اسلام را به اخوّت و برادری فرا می خواند تا به ریسمان الهی چنگ بزنند و با نردبان «حبل الله» که همان وحی مُنزَل است، آسمان و زمین را به یکدیگر پیوند دهند. اعتصامی که تلألؤ آن دلهای امّت اسلام را درنوردیده، خون تازه ای را در رگهای آنان جاری ساخته، جویبارهای پراکنده وجود آنان را در آغوش اقیانوس بی کران و ژرفی خواهد افکند که شعله های آتشین تشَتّت و تفرقه هرگز نخواهد توانست آبهای زلال و روح آفرین آن را بخشکاند. ریسمان سرور بخش الهی، سه عنصر مقدّس کتاب هُدای حق، سنّت رسول الله (ص) و سیره ی اهل بیت (ع) است که به واسطۀ دستگیرۀ مستحکم آنان مسیر صعود به سماء سرفرازی سهل و میسّر می گردد.

در عصر حاضر که مستبدان و اَبَرقدرتان جهان تلاش می کنند که جهان اسلام و مسلمین را در زیر یوغ استعمار و استبداد، خرد و نابود سازند، در این زمان حسّاس که امپریالیسم شرق و غرب می کوشد سلطه و قدرت خود را با نمایش تسلیحاتی بر مسلمین جهان عرضه نماید و با صدور سرمایه به کشورهای زیر سلطه و کشمکش بر سر تسلّط بر آنها پیشرفت نظام سرمایه داری و قدرتهای مالی و انحصاری خود را نشان دهد، ملّت های اسلام باید یکی شوند و دست در دست هم، زنجیروار اجازه ندهند که سلسلة وحدت از هم بپاشد و باید در برابر اجانب و عمّال اجانب با ایمان راسخ و اتّکال به خدا مقاومت ورزند.

مسلمین جهان باید از خواب غفلت بیدار شوند. جامعة خواب آلوده و بی تفاوت باید خواب  غفلت زدگی و مخموری خود را در چشم بشکند. یک میلیارد جمعیّت اسلامی با اتّفاق و اتّحاد          می توانند از هجوم و نفوذ زورمندان جلوگیری کنند.

مسلمین همگی در تحت پرچم توحید هستند و همین پرچم توحید با دست های پیوسته و واحد می تواند در برابر سیل کِبر و کفر، استوار و پابرجا برافراشته گردد و بر فراز بام اتّحاد مسلمین به اهتزاز درآید.

آیات منوّر الهی، گفتار کسانی را که به تثلیث قائلند برابر شرک می داند و با عبارت « اِنَّما اللهُ اِلهٌ واحِدٌ » به مردم می نمایاند که وحدت کلمه خیر و رستگاری آنان را تأمین می کند و نیز « کانَ الناسُ اُمّةً واحدةً» و « رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ » نشانگر آن است که وحدت، زبان حق و اختلاف زبان شیطان است و مسلمین از جنود خدا هستند و هرگز با تفرقه و ایجاد مفارقت میان افراد خود را جزو لشکر ابلیس قرار نمی دهند.

دستهای ناپاکی سعی دارند که آحاد ملّت های مسلمان را از هم بپاشند و با طرح مسایل پوچ و بی معنا آنها را به جان هم بیندازند و از آب گل آلود ماهی بگیرند و با شعار « تفرقه بینداز و حکومت کن» به مطامع شوم خود نایل گردند. باید هوشیاری و بیداری مسلمانان جهان نقشه های ریاکارانة آنها را نقش برآب سازد و با هم دلی و هم بستگی بیشتر سدّ راه آنان گردد و فریب های آنان را خنثی نماید. اتّفاق و اتّحاد مسلمین جهان تعالی و پیشرفت آنان را مهیّا ساخته و آنان را به سمت و سوی رستگاری و پیروزی می کشاند.

از میان اهل بیت پیامبر (ص) به سخنان ستُرگ امام سجّاد گوش جان سپرده، در دریای گستردۀ تسبیحات و ستایش های او به سباحت پرداخته، مرواریدهای یکتای وحدت را از صدف صحیفۀ سجّادیه به سِلک سطور این نوشته می کشیم و هدف خود را که تبیین وحدت و انسجام امّت اسلامی از دیدگاه امام سجّاد (ع) است با استفاده از این کتاب مبارک که اخت القرآن و انجیل اهل بیت و زبور آل محمّد (ص) است به روش کتابخانه ای می نمایانیم و نیز از دیدگاه محقّقان دین در عصر حاضر در این مورد به گفتگو می پردازیم.

در این مقاله ابتدا دعاهای امام سجّاد (ع) را جهت اتّحاد و اتّفاق میان سپاه اسلام و سپس دعاهای ارزنده او را در مورد تفرقه میان مشرکان و دشمنان دین و در بخش سوّم سبب های هماهنگی و وحدت کلمه در میان امّت اسلامی از نظر امام سجّاد (ع) و در بخش چهارم حبل الله و درپایان توصیه های امام سجّاد (ع) را دربارۀ پیوند امّت اسلام و دوستی بیان می کنیم و با بررسی اندیشۀ شامخ امام سجّاد (ع) درمی یابیم که این امام معصوم علیم و آگاه با سخنان استوار خود به تشویق و تحریض مسلمانان جهت یگانگی و هم بستگی آنان پرداخته و با تلاش و کوشش وافر در غنا بخشیدن وحدت اسلامی که یکی از عناصر کلیدی و مهم برای همه جهانیان است توجّه شایان نموده است. دستاوردهای گران مایه امام سجّاد (ع) که محصول تراوش اندیشه و ذهن بکر و علم لَدُنّی او در خصوص وحدت و اتّحاد اسلامی است، دستگیرۀ محکمی جهت نیل به پایگاه رفیع و منیع سعادت انسانیّت و رستگاری در زندگی دنیوی و اخروی است.

بحث

در دنیای معاصر، «اسلام» تنها مکتبی است که پیوند میان ابعاد گوناگون وجود انسان را تأمین و توجیه می نماید. واقعیّت فراگیر و گستردۀ این ارتباط، چنان است که : غرایز فطری و درونی انسان، (برداشتهای) عمومی وی از زندگی و هستی و مشی و رفتار روزمرۀ او را، به صورتی زیبا و دل پذیر، با یک دیگر تلفیق نموده است؛ بنابراین زیباترین همبستگی میان عوالم سه گانۀ «فطرت»، «هستی شناسی»، «عقیده» و «رفتار»، در وجود انسان، در متن «اسلام» یافت می شود. مبنای این پیوند اصیل و عمیق، همسانی و همسویی است که میان خصوصیّات عوالم سه گانه مذکور، به شکل طبیعی و بر اساس نتیجۀ قطعی باورهای متین و استوار، اعتبار گردیده است. محصول این تلفیق و همبستگی، میان ابعاد مختلف وجود انسان، ایجاد یک دستگاه منظّم و دقیقی به نام «مسلمان» است که تداوم حرکت بر راستای خط تکاملی ـ خط اصیل فطرت الهی ـ را، برای انسان (فرد و جامعه)، تضمین می نماید.

امروزه وحدت اسلامی به مفهوم حقیقی آن ـ که همۀ تفاوت های طبقاتی، نژادی، رنگی و جغرافیایی و غیره را درمی نوردد ـ آرزوی مسلمانان در سرتاسر کره خاکی و ندای قرآن عزیز است و همۀ غیرتمندان را نهیب می زند که در هر کجا هستند برای تحقّق اهداف آن بکوشند.

استکبار جهانی از چنین وحدتی که خیزش بزرگ اسلامی نویدبخش آن است، وحشت دارد و بر ما مسلمانان است که این بیم و هراس استکبار را همچنان پابرجا و حتّی تشدید کنیم و بر حرکت در این مسیر، پای فشاریم و عزم خود را برای تحقّق این وحدت بزرگ جزم کنیم؛ از این روست که انقلاب اسلامی، تحقّق وحدت اسلامی را سرلوحۀ شعارهای خود قرار داده و با تمام توان برای تحقّق آن، قدم برمی دارد و موانع و دشواری های ساخته و پرداخته استکبار برای ممانعت از تحقّق آن را، از پیش پا برمی دارد، همۀ تهمت ها، تبلیغات زهرآگین و اقدامات مزدوران استکبار جهانی برای برانگیختن اختلاف های فرقه ای و تعصّب های مذهبی و طایفه گرایی و هر آنچه را که قلم های مزدور به منظور انگیزش قوم گرایی ویرانگر و شعارهای ملّی تفرقه انداز و از این قبیل رواج می دهند، به یک سو می نهد.¹

در پی بررسی اهداف یاد شده به بیان بخش های موردنظر می پردازیم :

1- دعاهای امام سجّاد (ع) جهت اتّحاد و اتّفاق میان سپاه اسلام

امام سجّاد (ع) در دعای 27 در این مورد می فرماید :

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَکَثِّر عِدَّتَهُم وَاشحَذ اَسلِحَتَهُم وَاحرُس حَوزَتَهُم وَامنَع حَومَتَهُم وَ اَلِّف جَمعَهُم وَ دَبِّر اَمرَهُم وَ واتِر بَینَ مِیَرِهِم وَ تَوَحَّد بِکِفایَةِ مُؤَنِهِم وَاعضُدهُم بِالنَّضرِ وَاَعِنهُم بِالصَّبرِ وَالطُف لَهُم فِی المَکرِ»

خدایا درود فرست بر محمّد و آل پاکش و عدّه سپاهیان سرحدی مسلمین را زیاد و اسلحه آنها را مجهز و برّا ساز و حدود و جوانب لشکرگاهشان را (از آسیب دشمن) حفظ کن و مستحکم فرما و دلهای آنان را با هم جمع و هم آهنگ ساز (و به آن سپاه اسلام انس و الفت و اتّحاد و اتّفاق وحدت روحی عطا فرما که دشمن به واسطه نفاق و اختلاف در آنها رخنه و استیلا نکند زیرا اگر اجتماع و اتّحاد آنها بدل به تفرقه و اختلاف آراء گردد (و به فرمان واعتصموا بحبل الله جمیعا) متّفق نشوند در آن صورت عزّت و قدرتشان مبدّل به ذلّت و ناتوانی گردد (و با حفظ انس و الفت و اتّفاق همیشه نیرومند و فیروز خواهند بود) و ای خدا تو خود مدّبر امرشان (و حافظ اتّفاق و وحدت کلمه آنها) باش و قوت و آذوقه آنها را پی در پی (صبح و ظهر و شام) بی رنج انتظار عطا فرما و تو خود به تنهایی مؤنه (جسم و جان وقدرت و مظفّریت) آنها را تکفّل کن و به نصرت و فتح و فیروزی شان یاری فرما و به صبر و شکیبایی آنها را (در مقابل دشمن) نیرو بخش و فکر و تدبیر دقیق (در مقابل مکر دشمنان) به آنان عطا فرما.³

امام خمینی (ره) نیز با تأسّی به اندیشۀ امام سجّاد (ع) وحدت نیروهای مسلّح را امری مهم و خطیر می داند و در این مورد می گوید : ارتش، مرزها را نگه دارد. تمام مرزها را مکلّف است که با قدرت نگاه دارد. قوای انتظامی وحدت کلمه پیدا کنند، هماهنگ باشند. پاسداران ما با قوای انتظامی دیگر هماهنگ باشند. اگر هماهنگ نباشید، خائنید. امروز مخالفت، خیانت است. امروز دسته دسته بودن، خیانت است. اگر شما هماهنگ باشید کشته نمی دهید، زود پیش می برید و ان شاءالله به همین زودی این ریشه های فاسد کنده می شود و این خیانتکاران به سزای خودشان
می رسند.

مسأله مهم این است که ارتش و پاسداران و ژاندارمری ما با یکدیگر همزبان و هم پیمان باشند و مهم تر اینکه در عمل با هم هماهنگی داشته باشند زیرا در هماهنگی است که پیروزی میسّر می شود، باید سران با هم تفاهم داشته باشند که بحمدالله دارند. از مسائل مهمی که اعتقاد دارم و می گویم باید حتماً بشود، هماهنگی است بین این قوایی که قوای مسلّحند، از هم جدا نشوند، با هم باشند.

بار دیگر به ارتش و سپاه و ژاندارمری و بسیج و همه نیروهای مسلّح نظامی و غیرنظامی تأکید می کنم که با هماهنگی هرچه بیشتر، بر دشمن بتازید و از اختلاف که از وسوسه های شیطان و به سود شیاطین است بپرهیزید و از فرماندهان اطاعت کنید و به خدای متعال اعتماد و اتّکال نمایید و کشور خود را از شرّ شیاطین، با وحدت کلمه نجات دهید و با اطمینان خاطر و صبر و شکیبایی، همچون سربازان صدر اسلام، به جنگ و دفاع از کشور عزیزمان ادامه دهید که خداوند متعال پشت و پناه شماست و شما به خواست پروردگار بزرگ پیروزید.

اگر بنا بشود که خدای نخواسته در قوای مسلّح به واسطه تبلیغات سوئی که گاهی به اغراض فاسدی می شود، یک اختلافی پیدا بشود، این موجب این می شود که عنایت خدای تبارک و تعالی خدای نخواسته برگردد و باز همان ابتلائات و همان بساطی که دیدید در طول تاریخ بر این ملّت واقع شد، خدای نخواسته عود کند. بر همۀ شما و بر همۀ ما و بر همۀ ملّت است که وحدت کلمه را همان طوری که تا حالا بحمدالله حفظ کرده اند، از این به بعد هم حفظ کنند و به حرف مفسدها که برانگیخته از همان ابرقدرتها هستند، هیچ گوش ندهند.⁴

2- دعای امام سجّاد (ع) در مورد تفرقه میان مشرکان و دشمنان دین

امام سجّاد (ع) در دنباله دعای 27 می فرماید : «اَللّهُمَّ اَشغَلِ المُشرِکینَ بِالمُشرِکینَ عَن تَناوُلِ اَطرافِ المُسلِمینَ وَخُذهُم بالنَّقصِ عَن تَنَقُّصِهِم وَ ثَبِّطهُم بالفُرقَةِ عَنِ الاِحتِشادِ عَلَیهِم»

پروردگارا تو مشرکان را به جنگ و نزاع با مشرکان مشغول دار تا به اطراف و حدود دیار مسلمین دست درازی نتوانند کرد و آن ها را عوض مسلمین به نقص و کاهش (جان و مال) گرفتار ساز و به واسطه اختلاف کلمه و تفرقه از تجمّع و اتّفاق بر علیه مسلمین باز دار.⁵

این سخنان گهربار امام سجّاد (ع) یادآور سخنان سعدی در گلستان است که می گوید :

«چو بینی که در سپاه دشمن تفرقه افتاده است، تو جمع باش و گر جمع شوند، از پریشانی اندیشه کن».

بـرو با دوسـتان آسـوده بنـشـیـن                   چـوبـیـنی در مـیان دشمـنان جـنگ

وگر بینـی که با هم یک زبان انـد                    کمـان را زه کن و بر بـاره، بر سنگ⁶

و نیز مولوی چنین می سراید :

جــان حــيـوانـي نــــدارد اتّـحـاد             تـو مـجـو ايـن اتّـحـاد از روح بـاد

جان گرگان و سگان، هريك جداست             مـتّحد جـان هـاي شـيران خـداست⁷

امام خمینی (ره) در این مورد می گوید :

دشمن اسلام با تمام قوا سعی در ایجاد تفرقه و اختلاف میان جوامع اسلامی دارند و به هر نام و هر وسیله که شده می کوشند، تا با درگیری میان مسلمانان زمینه را برای تسلّط کامل و مجدّد خود بر همه کشورهای اسلامی و چپاول و غارتگری خود مساعد سازند.

وی هوشمندانه در بیانات خود، تز تفرقه بیانداز و حکومت کن استعمارگران را گوشزد کرده و می گوید : «دولت های استعمارطلب و دولت هایی که می خواهند ذخایر مسلمین را ببرند، با نیرنگ های متعدّد، سران دول اسلامی را اغفال می کنند. گاهی به اسم شیعه و سنّی اختلافات ایجاد می کنند و در دول اسلامی بین طوایف مسلمین، به اسلام و به اسم مذهب چیزهایی پخش
می کنند که طوایف مسلمین به جان هم بیفتند و با هم اختلاف پیدا کنند و آن ها به ذخایری که مسلمین دارند، دسترسی پیدا بکنند و مسلمین نتوانند کاری انجام بدهند.

ایشان در جای دیگر می فرماید : «دست های ناپاکی که میان شیعه و سنّی در این ممالک اختلاف می اندازند، این ها نه شیعه هستند و نه سنّی. این ها دست های ایادی استعمار هستند که می خواهند ممالک اسلامی را از دست آن ها بگیرند، ذخایر را از دست آن ها بگیرند».

امام خمینی (ره) یکی دیگر از ابزارهای استعمارگران را برای اختلاف و تضعیف نقش اسلام در کشورهای اسلامی ترویج نژادپرستی، قوم گرایی و ملّی گرایی می داند : «این ملّی گرایی اساس بدبختی مسلمین است، برای این که ملّی گرایی، ملّت ایران را در مقابل سایر دولت های مسلمین قرار می دهد و ملّت عراق را در مقابل دیگران و ملّت کذا در مقابل کذا. این ها نقشه هایی است که مستعمرین کشیدند که مسلمین با هم مجتمع نباشند، این ها تبلیغاتی بوده است، تلقیناتی بوده است که از ابرقدرت هایی که می خواستند ما را بچاپند، شده است و مع الاسف بعضی اشخاص مسلمان وجیه هم، باورشان آمده است».

او معتقد است یکی از مواریث شوم استعمارگران برای جهان اسلام، ایجاد کشور اسرائیل
می باشد. دول استعماری برای ایجاد اختلاف و فروش تسلیحات نظامی و تأمین منافع خود، کشور اسرائیل را در قلب خاورمیانه تأسیس کردند تا ملّت های اسلامی را سرکوب کنند. ایشان در این باره می گویند : «سران کشورهای اسلامی توجّه داشته باشند که این جرثومه فساد که در قلب کشورهای اسلامی گماشته اند، تنها برای سرکوبی ملّت های عرب نمی باشد، بلکه خطر و ضرر آن متوجّه همه خاورمیانه است. نقشه استیلا و سیطره صهیونیسم بر دنیای اسلامی، و استعمار متوجّه بیشتر سرزمین های زرخیز و منابع سرشار کشورهای اسلامی می باشد».

امام خمینی (ره) اختلاف مذاهب اسلامی و عدم وجود وحدت کلمه میان مذاهب را عامل تفرقه دانسته و تأکید دارند که قدرت های بزرگ در صدد تشدید این اختلافات هستند. آن گونه که می گویند : «یکی از بزرگترین و اساسی ترین مشکلات، عدم اتّحاد بین مسلمین است. طرح اختلاف بین مذاهب اسلامی از جنایاتی است که به دست قدرتمندان به وجود آمده که آن ها از اختلافات بین مسلمانان سود می برند».⁸

آقای محمّدعلی تسخیری عوامل تفرقه در عصر حاضر را بازگو و راهکارهایی را ارایه
می دهد و می گوید :

مهمترین عوامل تفرقه کنونی عبارتند از : استعمار و استکبار جهانی و آن هایی که از
زمینه های مساعد برای تفرقه سود می برند؛ زمینه هایی چون : تعصّب، نادانی و منافع تنگ نظرانه.

امروزه استکبار جهانی احساس می کند که امّت اسلامی، همۀ عناصر خیزش یعنی : مکتب انسانی و واقع گرا، عناصر مادّی و نیروی انسانی، رهبری حقیقی ـ که تجربۀ پرشکوهی را نیزپشت سر دارد ـ تأییدات الهی و بنیادهای واقعی وحدت، همه و همه را در خود دارد و با توجّه به آن که توان تغییر هیچ یک از این عناصر جز وحدت را ندارد تمام سعی و تلاش، توان و توطئه های خود را متوجّه این عنصر، یعنی وحدت مسلمانان ساخته، در این میان از جهل و نادانی برخی مسلمانان و از تعصّب دیگران و نیز از منافع وابستگان به سیاست های ستمگرانه، کمال استفاده را می برد و در این راستا، ناوگان تبلیغاتی ـ رسانه ای خود، مغزهای برنامه ریزی و مزدوران فکری یا سیاسی و اطّلاعاتی در منطقه را در خدمت می گیرد.

در این میان، ما باید چه کار کنیم؟

به باور ما، امروزه ملّت مسلمان، از آگاهی فوق العاده ای برخوردارند و شوق و ذوق فراوانی برای تحقّق وحدت حقیقی دارند؛ این آگاهی و بیداری، پیش درآمد بسیار خوبی برای اقدام ماست؛ ما باید :

1. نقشه های استکبار جهانی را برملا سازیم. این کار بسیار ساده است؛ کافی است تنها برخی از مواضع آمریکا را مطرح کنیم تا مسلمانان، حقیقت امر را دریابند.

2. همچنین وظیفه داریم حقیقت فریبکارانۀ وحدتی را که اینک از آن سخن به میان می آید، نشان دهیم و با ارقام و آمار، دروغین بودن آن را ثابت کنیم.

3. پس از آن، به نام قرآن کریم حرکتی را آغاز کنیم و شیوه های قرآنی وحدت را درباره امّت مسلمان یک به یک، عمق و ژرفا بخشیم و محور وحدت اسلامی یعنی ریسمان الهی را یادآور شویم؛ پیامدهای چنین وحدتی را خاطرنشان سازیم و بر وحدت اصل و راه و هدف، تأکید کرده بذر اخلاق و پای بندی به اصول اخلاقی را در دل ها بکاریم؛ اهداف و وظایف والای امّت را برای آنان بنمایانیم، معیارهای اصیل برتری را رواج دهیم و بر نقاط مشترک، تأکید کنیم و از شیوۀ برتر در گفت و گوهای سازنده، پیروی کنیم؛ سرانجام نیز فراموش نکنیم که گردآمدن امّت پیرامون مسائل مشترک خود در فلسطین و غیره، نقش به سزایی در این میان ایفا می کند.

ما همۀ عوامل و ابزارهای وحدت حقیقی را ـ از نظر عقیدتی، عاطفی، اخلاقی و رفتاری ـ دارا هستیم و اختلاف نظرهای جزیی و اجتهادهای متفاوت، نباید ما را از متّحد شدن در برابر دشمن، باز دارد.

افزون بر آنچه گفته شد، مطمئنّاً راه کار یگانه ای داریم و منافع سیاسی ما نیز بستگی به این موضع یگانه و ضدّ استکبار جهانی دارد.

و اینک علاوه بر موارد ذکر شده، یادآور می شویم که :

عقیدۀ ما، ما را به وحدت اسلامی فرا می خواند.

نظام ما، ما را به وحدت اسلامی فرا می خواند.

راه کار سیاسی ما، ما را به وحدت اسلامی فرا می خواند.

پس چرا این همه تأمّل؟ چرا سرگشتگی؟ این فرصت بزرگ برای وحدت اسلامی را دریابیم و زیر پرچم قرآن کریم، در تحقّق آن بکوشیم و پس از آن به فراخوان های مخلصانه رهبران و اندیشمندان ـ که در این باره سر می دهند ـ گوش بسپاریم و از هر آن چه که به این وحدت لطمه می زند، چشم بپوشیم. ما ملاک های نیرومند و قاطعی برای شناخت مخلصان و مدّعیان حقیقی از یک سو و افراد نیرنگ کاری که در عین مزدوری برای کفر و استکبار، ادّعای دین مداری هم دارند، از سوی دیگر، در اختیار داریم.⁹

نویسندۀ مقالۀ سیمای وحدت اسلامی در هزاره سوّم پس از بیان موانع وحدت و انسجام امّت اسلامی به ذکر راهکارهایی برای وحدت اسلامی می پردازد و می نویسد :

موانع وحدت و انسجام اسلامی

1. تعصّب قومی و تقلید کورکورانه

2. پیدایش جهل، خرافات و بدعت ها

3. برداشتهای سوء از اندیشه های سایر مذاهب

4. تهمت های ناروا و بی اساس

5. پیدایش حکومت های خودکامه مانند طالبان و وهّابیون

6. غفلت از سیاست های استکبار و روی آوردن به اختلافات جزیی

7. بزرگنمایی اختلافات در میان گروه های اسلامی

8. پیدایش گروه های افراطی و روی آوردن مردم به دیدگاه های افراطی آنان

9. پیشگیری از شناخت متقابل پیروان مذاهب اسلامی

10. افزایش خشونت های فرقه ای در سرزمین های اسلامی

راهکارهایی برای وحدت

محورهای زیر به عوان راهکار عملی پیشنهاد می شود :

1. برگزاری نشست های عالمانه مشترک پیروان مذاهب اسلامی پیرامون مسایل اختلافی و تضارب آرا و اندیشه ها در فضای صمیمانه و علمی

2. بهره گیری از مؤلّفه های مشترک دنیای اسلام و سازمان های بین المللی همچون سازمان کنفرانس اسلامی، مجمع تقریب مذاهب و برخی نهادهایی که اکثریت اعضای آن را کشورهای اسلامی تشکیل می دهد.

3. شناخت اشتراکات و پیوندهای همبستگی در عرصه کشورهای اسلامی از نظر سیاسی، اقتصادی، نظامی و قدرت استراتژیک

4. تقویت و تبلیغ ابتکارهای جمهوری اسلامی ایران و رهبری معظّم آن در برگزاری
اجلاس های متعدّد وحدت اسلامی، تلاش برای تبلیغات رسانه ای در خصوص وقایع مختلف جهان اسلام (افغانستان، عراق، لبنان، فلسطین، کشمیر، بوسنی و ...) نامگذاری های مناسبت ها حول محور وحدت جهان اسلام مانند هفته وحدت، روز قدس، سال پیامبر اعظم (ص) و اتّحاد و انسجام اسلامی، کمک های مادّی و معنوی امّت اسلامی در اقصا نقاط جهان، تلاش های پیگیر برای پویایی سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی، مراسم عظیم حج و برائت از مشرکین و ... .

5. تلاش برای نهادینه کردن منافع و آرمان های مشترک در میان اقشار جامعه، تمسّک به مشترکات و پرهیز از اختلافات و مسائل تفرقه افکن، ترسیم افق های وحدت بر محور توحید، نبوّت و سایر مشترکات

6. پایه ریزی نمادهای وحدت، همچون مسأله قدس، هفته حج، هفته وحدت و ... و در نهایت تشکیل جبهه واحد اسلامی در برابر استکبار جهانی

7. توجیه مسلمانان برای پیش گیری از خشونت های فرقه ای و فرقه گرایی های افراطی

8. کنار گذاشتن اتّهامات سوء کفر، تفسیق و ... و هدف قرار دادن ریشه های فساد به جای متّهم کردن یکدیگر

9. ارائه نسخه شفابخش محبّت و مدارا در میان امّت اسلامی برای پایان بخشیدن به
ستیزه های فرسایشی

10. مرزبندی میان حق و باطل، ایمان و شرک، فضایل و رذایل بر مبنای برائت از دشمنان

11. پایه ریزی مهندسی اجتماعی و فرهنگی بر مبنای گفتمان وحدت و تقریب مذاهب اسلامی و پژوهش های عمیق برای رسیدن به رهیافت علمی منشور وحدت اسلامی

12. پیگیری روش ارزشمند اندیشمندانی همچون : سیّدجمال، سیّدقطب، محمّد عبده،
شرف الدّین، مرحوم آیت الله بروجردی، شیخ شلتوت و ... .

حال اگر بخواهیم به طور سازمان یافته، موضوع راهکارهای تحقّق اتّحاد ملّی و انسجام اسلامی را بررسی کنیم، می توان آن را در دو بخش تقسیم بندی نمود :

الف) داخلی (ملّی)

ب) خارجی (بین المللی)

الف) راهکارهای تحقّق اتّحاد ملّی و انسجام اسلامی در سطح داخلی (ملّی)

آنچه مسلّم است، تحقّق این بخش از موضوع نیازمند یک عزم جدّی و خالصانه همه جانبه توسط مسؤولین و مردم می باشد که شاید بتوان راهکارهای آن را تحت عناوین زیر خلاصه و تقسیم بندی نمود :

1. عمل به دستورات و تعلیم الهی، قرآن و عترت (ع)
2. فراموش نکردن آرمان های مقدّس امام راحل و شهیدان والامقام
3. گوش به فرمان رهبر بودن
4. خدا را حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار خود دیدن
5. تقدّم منافع جمعی بر منافع فردی
6. توجّه به سند چشم انداز بیست ساله کشور
7. اجرای عدالت اجتماعی در تمامی سطوح و عرصه های مختلف
8. داشتن حسّ نوع دوستی، انصاف و اعتدال
9. توجّه جدّی به مقوله کار و تلاش و تولید علم

10.رفع تبعیض ها، توزیع مناسب امکانات، رفع محرومیت ها و توجّه جدّی به جوانان

ب) راهکارهای تحقّق اتّحاد ملّی و انسجام اسلامی در سطح خارجی (بین المللی)

بیداری و هوشیاری جهان اسلام در مواجهه با تهدیدات و فشارهای همه جانبه دولت های سلطه جو، خود موضوع بسیار با اهمیّتی است و چنانچه بخواهیم راهکارهای این بخش را به اختصار بیان کنیم، عبارتند از :

1. عمل به دستورات و تعالیم الهی، قرآن و عترت (ع)
2. استفاده مؤثّر از صنعت تکنولوژی اطّلاعات در جهت توسعه روابط و تعامل میان
   دولت های اسلامی
3. تبیین عمیق جایگاه اتّحاد و وحدت اسلامی در میان دولت ها به ویژه کشورهای مسلمان
4. گسترش و نشر سازمان یافته احکام و تعالیم عالیه اسلامی در سطح جهان از طریق تأسیس شبکه های خبری، ماهواره ای و ایجاد یک سازمان منسجم و فعّال برای گسترش اسلام
5. استفاده مطلوب و مؤثّر از مناسک حج در جهت انسجام هرچه بیشتر مسلمانان
6. تلاش مضاعف دولت های اسلامی در جهت رفع مناقشات و مشکلات کشورهای اسلامی درگیر جنگ های داخلی و خارجی نظیر فلسطین، لبنان، عراق، افغانستان و ...
7. هماهنگی هرچه بیشتر کشورهای اسلامی و دولت های آسیایی به ویژه کشورهای مسلمان نشین و خاورمیانه در اتّخاذ یک استراتژی مشخّص و تأثیرگذار در مواجهه با تطمیع، تهدید، ارعاب و تلاش برای هر چه بیشتر و ارتباط معنی دار و برنامه ریزی شده میان سازمان ها و ارگان هایی نظیر : اتّحادیه عرب، سازمان کنفرانس اسلامی، جنبش عدم تعهّد، اوپک و ... .¹⁰

شاعر معاصر حمید مصدّق، مردم را به همبستگی و اتّحاد فرا می خواند تا در برابر دشمن به پا خیزند و از حیثیّت خود دفاع نمایند.

چه کسی می خواهد                  من  و  تو  ما نشویم؟      خانه اش ویران باد !

 من اگر ما نشوم، تنهایم تو اگر ما نشوی،            - خویشتنی

از کجا که من و تو       شور یک پارچگی را در شرق       باز بر پا نکنیم ؟

از کجا که من و تو      مشت رسوایان را وا نکنیم؟         من اگر برخیزم  

تو اگر برخیزی          همه برمی خیزند      من اگر بنشینم       تو اگر بنشینی

چه کسی برخیزد؟     چه کسی با دشمن بستیزد؟   

 چه کسی پنجه در پنجة هر دشمن دون          آویزد؟¹¹

3- یکی از اسباب هماهنگی و وحدت کلمه از دیدگاه امام سجّاد (ع) معاشرت با فقرا است

امام سجّاد (ع) در دعای 30 در این مورد می فرماید :

«اَللّهُمَّ حَبّب اِلَیَّ صُحبَةَ الفُقَراءِ وَ اَعِنّی عَلی صُحبَتِهِم بِحُسنِ الصَّبر»

ای خدای من صحبت و رفاقت فقیران را محبوب من گردان و مرا بر دوستی و رفاقتشان با حُسن (اخلاق و حلم) صبر مؤیّد و موفّق بدار (تا اگر بر من امری شاق و کاری مشکل در راه رفاقت ایشان پیش آید و رنج و زیانی و خرج و اعانه ای بر آنها لازم شد تحمّل کنم و رنج و خرج بر آنان را دخل و راحت شمارم و دست از رفاقتشان برندارم.

پس معاشرت با فقیران را که امام از خدا به دعا درخواست می کند برای این امور است و در حقیقت معاشرت با فقیران مردم را به هم نزدیک و با هم مهربان و نگهبان یکدیگر می سازد. هم موجب هم آهنگی و وحدت کلمه امّت که بزرگ ترین سعادت دنیاست و هم موجب رضای خدا که سعادت ابد است خواهد بود.¹²

به عقیده دو نفر از محقّقان ایرانی پنج اصل اساسی در تقویت وحدت و اتّحاد مسلمین وجود دارد که عبارتند از :

1) تکیه بر اشتراکات مذهبی :

مسلمانان دارای یک کتاب آسمانی، یک پیامبر و یک قبله گاه هستند و اعتقادات دینی آنان یکسان است. عقل و شرع اقتضا می کنند که بر مشترکات فراوان تکیه شود و از برجسته کردن اختلافات جزیی پرهیز گردد. مسلمانان از هر فرقه و مذهبی با شعار توحید و زیر پرچم «لا اله الا الله» گرد هم آیند و در عین کثرت و تعدّد، وحدتی مثال زدنی خلق نمایند.

2) پرهیز از دامن زدن به اختلافات :

وجود اختلاف بین پیروان مذاهب گوناگون امری طبیعی است، بحث و تبادل نظر علمی درباره ی آنها هم مسأله ای عادی است، امّا اختلافات بیش از آنکه در اصول باشد، در فروع است و نمی تواند و نباید مانع وحدت امّت اسلامی شود. مطرح کردن مسائل اختلافی و دامن زدن به آنها در بین پیروان مذاهب و در فضاهای غیرعلمی، نه تنها مشکلی از مشکلات امروز مسلمانان را حل نخواهد کرد، بلکه روز به روز فاصله ی آنها را از یکدیگر بیشتر خواهد نمود.

3) حفظ حرمت یکدیگر :

افزون بر مقدّمات مشترکی که همه ی مسلمانان از آن برخوردارند، یک سری اعتقادات هم از مختصات هر مذهب است. نباید پیروان مذاهب اسلامی مقدّسات یکدیگر را مورد هتک و اهانت قرار دهند و به تحریک یکدیگر بپردازند. به راستی چرا در دو دهه ی اخیر دامنه ی اهانت به مقدّسات مسلمانان گسترش یافته؟ چرا هر از چند گاهی در گوشه ای از دنیا مقدّسات مسلمانان گسترش یافته؟ چرا هر از چند گاهی در گوشه ای از دنیا مقدّسات مسلمانان مورد هتک قرار
می گیرد؟ و پس از مدّتی تعدادی از مسلمانان از خود حسّاسیت نشان داده و مسائل به فراموشی سپرده می شود؟ آیا جز این است که راه هتک حرمت مسلمانان گشوده شده و مسلمانان حسّاسیت لازم را از خود نشان نمی دهند؟ اگر در نخستین حلقه از این حلقات عکس العمل مناسب نشان داده می شد، حلقات دیگر این زنجیره ادامه نمی یافت.

4) گفتگوی رهبران مذاهب اسلامی :

تفاهم و همدلی علمای برجسته مذاهب اسلامی و کاستن از سوء تفاهمات و تشویق پیروان مذاهب به همدلی و وحدت و وادار کردن دولتمردان خود به اتّحاد با کشورهای اسلامی به جای اعتماد به دشمنان اسلام، اصل مهم دیگری است که در این عرصه قابل توجّه است. این امر بدون گفتگوی مستمر و ارتباط سالم علمی و فرهنگی مداوم امکان پذیر نیست. قطعاً برای جهان اسلام «گفتگوی بین مذاهب اسلامی» بر «گفتگوی بین ادیان و تمدّن ها» تقدّم دارد. اگر دنیای اسلام در مرحله ی نخست قدم هایی بردارد، در عرصه ی گفتگوی بین ادیان و فرهنگ ها نیز توفیقات بیشتری کسب خواهد کرد.

5) تعمیق روابط کشورهای اسلامی :

تعمیق روابط دولت های اسلامی و کاهش اختلافات و تنش ها یکی دیگر از اصول
لازم الرّعایه در این عرصه است. هر چند وابستگی بسیاری از دولت های اسلامی به قدرت های بزرگ، روابط  حسنه ی بین کشورهای اسلامی را با مشکل روبه رو ساخته، امّا نزدیک تر شدن دولت های اسلامی به یکدیگر و تأکید بر منافع مشترک بر محور تعالیم اسلامی، زمینه سوء
استفاده ی دشمنان اسلام را از جدایی بین کشورهای اسلامی کاهش خواهد داد. این مهم می تواند با فعّال تر شدن عالمان و نخبگان کشورهای اسلامی و دعوت توده های مردم به وحدت و همدلی و در نتیجه واداشتن دولت های اسلامی به تعمیق روابط با یکدیگر تحقّق یابد. امید است که در پرتو رعایت اصول یاد شده مسلمانان حرکت به سمت ایجاد امّت اسلامی و تشکیل جبهه متّحد کشورهای اسلامی را آغاز کنند. آنچه در دنیای امروز متداول است که با تشکیل اتّحادیه ها، اهداف مشترک خود را پیش می برند، می توانند میان کشورهای اسلامی نیز تحقّق یابد. مسلمانان با جمعیّتی یک و نیم میلیاردی و برخورداری از امکانات کم نظیر، توانایی تبدیل شدن به یک قطب نیرومند بین المللی را دارند. با تشکیل قطب نیرومند دنیای اسلام، همه ی اجزای این پیکره احساس قدرت نموده و از تعارض بیگانگان در امان خواهند بود. امام خمینی (ره) با طرح «دولت اسلامی با جمهوری آزاد و مستقل» آرمان خود را در عصر کنونی در ارتباط با کشورهای اسلامی ترسیم کرده است. حرکت به این سمت و سو قطعاً موازنه ی قدرت را در جهان به نفع مسلمانان و مستضعفان تغییر خواهد داد.¹³

4- حبل الله از نظر امام سجّاد (ع)

قرآن اعتصام و چنگ زدن به ریسمان الهی را عامل مهمّی برای رهایی از تفرقه و ایجاد اتّحاد
برمی شمارد؛ زیرا وحدت موجب می شود تا روشی و هدفی در میان گروه معتقد به آن پدید آید. از آن جایی که بشر در هر حالتی حتّی اگر به قرآن تمسّک جوید و راه و روش آن را ملاک و معیار قرار دهد با اختلافاتی در حوزه تفسیری مواجه و روبه رو می شود، قرآن از مردمان خواسته در صورت ایجاد و بروز هرگونه اختلاف و نزاعی می بایست به پیامبر (ص) و اولوالامر (اهل بیت) مراجعه شود تا وی به عنوان مفّسر و مبیّن به تفسیر راه و روش و هدف بپردازد. به نظر قرآن نظارت و کنترل همگانی که از آن به امر به معروف و نهی از منکر یاد می کند خود راهکاری مهم برای رهایی از اختلافات جزیی و خروج از راه و روش قرآنی است و بازگشت به روش و هدف درست است. چنان که مراعات حقوق دیگری که به عنوان حقوق برادری ایمانی از آن یاد می شود از مهمترین راهکارها برای جلوگیری از اختلاف و یا تشدید آن می باشد و اتّحاد را در میان مردمان گسترش می دهد.¹⁴

امام سجّاد (ع) نیز با تأسّی از قرآن، ائمّۀ معصوم و حبل الله را چنین معرفّی می کند :

معصوم کسی است که به حبل الهی اعتصام می کند و حبل الله همان قرآن است. معصوم و قرآن، تا روز قیامت، از یک دیگر جدا نخواهند شد و امام به قرآن هدایت می کند و قرآن به امام و این است معنای سخن خدای تبارک و تعالی که فرمود : «إنّ هذا القرآن یهدی للّتی هی أقوم» :
«... فقال (ص) هو معتصم بحبل الله و حبل الله هوالقرآن لایفترقان إلی یوم القیامة والإمام یهدی إلی القرآن والقرآن یهدی إلی الإمام و ذلک قول الله عزّوجلّ : «إنّ هذا القرآن یهدی للّتی هی أقوم».¹⁵

5- توصیه های امام سجّاد (ع) در پیوند و دوستی

امام سجّاد (ع) در دعای 44 در پیوند و دوستی با دیگران و صله رحم به مسلمانان سفارش کرده و با تأکید فراوان می فرماید : «وَ وَفِّقنا فیهِ لِأَن نَصِلَ اَرحامَنا بِالبِّرِ وَالصِّلَةِ وَ اَن نَتَعاهَدَ جیرانَنا بِالاِفضالِ وَالعَطِیَّةِ وَ اَن نُخَلِّصَ اَموالَنا مِنَ التَّبِعاتِ وَ اَن نُطَهِّرَها بِاِخراجِ الزَّکَواتِ وَ اَن نُراجِعَ مَن هاجَرَنا وَ اَن نُنصِفَ مَن ظَلَمَنا وَ اَن نُسالِمَ مَن عادانا حاشا مَن عُودِیَ فیکَ وَ لَکَ فَاِنَّهُ العَدُوُّالَّذی لا نُوالیهِ وَالحِزبُ الَّذی لا نٌصافیهِ»

باز ای خدا در این ماه مبارک ما را به صله رحم و نیکی و  احسان در حق ارحام موفّق ساز و هم (کرم کن و) توفیق ده که با همسایه به عطا و فضل و بخشش پردازیم (و با آنها حُسن سلوک وجود و کرم کنیم و اگر حاجتی دارند برآوریم و مریض شان را عیادت و فقیرشان را اعانت کنیم و در مقابل اذیّت و آزارشان هم نیکی و احسان کنیم) و ما را موفّق دار تا که اموال خود را (در این ماه) از آلودگی ها (شبهه و حرام و ربا و رشوه و گران فروشی و هر غلّ و غش و خلط به حرام) پاک و خالص سازیم و به واسطۀ اخراج زکات (و اداء صدقات) اموال خود را پاکیزه و طاهر گردانیم (و خلقی نیکو عطا فرما) تا آنکه با هر کس که از ما قطع کند و دوری گزیند به او رجوع کنیم (با هر که از ما بُرَد به او پیوندیم و قطع صله از او نکرده و عهد مودّت را نگسلیم و شرط محبّت را نگاه داریم) و با هر که به ما ظلم و بیداد کند عدالت و احسان کنیم و با هر کس با ما دشمنی آغازد با او (تا بتوان) راه مسالمت (و طریق دوستی) پیش گیریم (یعنی با دشمن هم دشمنی نکنیم مگر آن دشمنی که از جهت دوستی ما با تو با ما دشمن باشد و به جرم خدا دوستی با ما عداوت کند که البتّه با او هرگز دوستی و مسالمت نخواهیم کرد بلکه او را دشمن حقیقی خود دانیم و حزب مخالف خود شناسیم و با او مادامی که بدین حال است تا قیامت دشمنی و عداوت خواهیم کرد و کدورت ما با او تا ابد به صلح و صفا مبدّل نخواهد شد (یعنی ما باید با دشمن هم نکو خلق و با صفا باشیم و با شفقت و مسالمت رفتار کنیم تا دشمن را دوست گردانیم و از ما درس صلح و صفا و مهربانی آموزد).

درخت دوستی بنشان که کام دل ببار آرد         نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد

که چون دشمن از دشمن خود مهربانی دید و صلح و صفا یافت کینه اش بدل به مهر و عداوتش مبدّل به محبّت می گردد و لیکن آن کس که با خدا و دوستان خدا برای آنکه خداپرست و خدادوستند دشمن است چنین دشمن را باید دشمن حقیقی خود دانیم هیچ گاه تا تسلیم نشود و از کفر و عناد و عداوت برنگردد با او به صلح و صفا رفتار نکنیم بلکه با او به جهاد و مخالفت قیام کنیم تا جایی که بنیاد آن دشمن خدا را براندازیم یا او را مطیع فرمان خدا سازیم.

و نیز امام سجّاد (ع) در دعای 26 دربارۀ پیوند و دوستی ها با همسایگان و دوستان چنین
می فرماید :

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ تَوَلَّنی فی جیرانی وَ مَوالِیَّ العارِفینَ بَحَقِّنا وَالمُنابِذینَ لِاَعدائِنا بِاَفضَلِ وَلایَتِکَ»

خدایا درود فرست بر محمّد (ص) و آل پاکش و مرا حاکم کن بر ولایت و محافظت و یاری و مساعدت و رعایت همسایگان و شیعیان و دوستانم آنان که عارف به حق ما و امامت ما اهل بیتند و محبّ ما و عدوی با دشمنان ما خاندان نبوّتند به من بر آنها بهترین حکومت و فرمان را عطا فرما (تا آنکه بدین وسیله بتوانیم به آنها نصرت و حمایت کنم و پریشانی امورشان را اصلاح کنم و از شر و ظلم دشمنانشان حفظ کنم و از تفرقه و اختلافشان نگاه دارم.¹⁶

امام سجّاد (ع) در نیایش هایش که اوج شعور انسانیّت است از نسیم فرح بخش صفا و صداقت و دوستی سخن می گوید. نجواهای گرانبارش سرشار از عشق وشوری است که شیفتگی او را در پیوند به مودّت وصل و عداوت فصل می نمایاند. در کمال کلامش همین بس که از خدایش ملتمسانه درخواست می کند که او را به هر که از او بریده است بپیوندد و چه گرانمایه درخواستی که ادراک آگاهانه ی بی انتهای انسانیست. سیرۀ او در دوستی و پیوند با دیگران همان شیوه ای است که جدّش محمّد (ص) به کار برده است. او در میان مؤمنین یک عقیده و یک ایمان و یک نوع اتّصال باطنی به وجود آورد. آنان یک نور واحد، بهشت واحد، خدای واحد و زندگی واحدی که آغاز و انجام آن یک نوع و یک رنگ شده بود در مقابل چشم ظاهر و چشم باطن خود می دیدند. علاوه بر اینها تشکیل امّت واحد و عهد برادری تأثیر جداگانه ای در فرد فرد آنان کرده بود.

آری سیرة پیامبر(ص) در حفظ و انسجام وحدت میان مسلمانان این گونه بود. اتّفاق و وحدت از نظر پیامبر(ص) رحمت بود که هر دولتی از اتّفاق است و هر بی دولتی از نفاق.

حضرت علی(ع)، در ستایش فضایل پیامبر(ص) او را الفت دهندة دلها و زدایندة کینه ها         معرّفی می کند و می فرماید :

به برکت وجودش، خداوند، کینه ها را دفن کرد و آتش دشمنی ها را با او خاموش ساخت. به واسطة او در میان دلها الفت افکند (و افراد دور افتاده را در سایة آیینش برادر ساخت) و نزدیکانی را (که در ایمان با او هماهنگ نبودند) از هم دور ساخت.¹⁷

نتیجه

مناجات های مرواریدگون امام سجّاد (ع) در اقیانوس بی کران و سرشار از معرفت عرفانی صحیفه اش صعود به ستیغ انسانیّت و اوج شعور و آگاهیست. نیایش های امام سجّاد (ع) پرواز روح به سوی خدا و عروة الوثقای رستگاری و سرفرازی و سپیدرویی است. زداینده غفلت ها و بیداری فطرت هاست. تضرّع های امام سجّاد (ع) از سمیع بصیری است که وهّاب ودود است و به دوستی ها عشق می ورزد و از دشمنی ها بیزار. امام سجّاد (ع) در تسبیحاتش «یدُالله مَعَ الجماعة» را زمزمه می کند و از آن رؤف رحیم درخواست می کند که حیله ها و دسیسه های قدرت شیطانی تفرقه و مفارقت را سرکوب کند و تمامی قشرهای ملّت های اسلام به حکم «اِنّما المؤمنونَ اِخوةً فَاَصْلِحوا بَیْنَ اَخَوَیْکُمْ» گردن نهند و بدانند که از یک قطره هیچ کاری برنمی آید، بلکه از قطرات باران سیل عظیم راه  می افتد و سدّ بزرگ را می شکند و دریاها به وجود می آورد.

شیفتگی امام سجّاد (ع) در پیوند به موّدت وصل و عداوت فصل به آن اوج اعتلا می رسد که در نهایت شور شیدایی آهنگ «اَنْ نُراجِعَ مَن هاجَرنا» را زمزمه می کند. نوایی که از یگانگی و هم بستگی می گوید و قلم بطلان بر هر چه جدایی و تفرقه و قطع و گسستنی است، می کشد و بُریدگیها را پیوند می دهد. سخنانی شگفت و عجیب که زندگی با تمام زیباییهایش به وجد و سرور آمده و شکوفا می شود. آن هنگام که نیایش شامخش سرودِ «اَنْ نُنصِفَ مَن ظَلَمنا و اَن نُسالِمَ مَن عادانا» می سُراید هستی را با تمام وجودش به حیرت وا می دارد که انسان باید به چه مرحلۀ منیعی از بزرگواری و گذشت دست یابد که در برابر بیدادها، داد و در پاسخ ستم، احسان ورزد.

بدی را بدی سهل باشد جزا                اگر مردی اَحسِن الی مَن اَسا¹⁸

این نغمه های اتّفاق و اتّحاد از زبان سیّدالسّاجدین جز پیروی از سیره و سنّت جدّش
پیامبر (ص) چیز دیگری نمی تواند باشد. آن هنگام که سعدبن عُباده در فتح مکّه فریاد می زد «امروز روز کشتار است و امروز روز درهم شکسته شدن حرمت است»، پیامبر عظیم الخُلق کریمانه و اغماضانه با ضمیری زلال گون و بی کینه به نوا آمده، آهنگ فرح بخش «امروز روز رحمت است» را نواخت.

امید است تمامی مسلمانان جهان سخنان شکوهمند و شورآفرین امام سجّاد (ع) و سایر معصومین را آویزه گوش جان خود قرار داده، به دستگیره مستحکم اتّحاد و انسجام اسلامی چنگ زده، سلسلۀ ناگسستنی آن را سرمایه سرفرازی و سعادت خود قرار دهند.

              من ا... التّوفیق

               زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

پانوشت ها

1-   دربارۀ وحدت و تقریب مذاهب اسلامی، صص 38، 11، 12

2-   مثنوی مولوی، دفتر دوّم، صص 13، 167، 17

3-   صحیفه سجّادیه، صص 256، 261، 262

4-   وحدت از دیدگاه امام خمینی (ره)، تبیان، دفتر پانزدهم، صص 302 تا 304، 307

5-   صحیفه سجّادیه، صص 258، 265

6-   گلستان، ص 533

7-   مثنوی مولوی، دفتر چهارم، ص 28

8-   مجموعه مقالات همایش ملّی منادیان اتّحاد و انسجام اسلامی، ص 69

9-   درباره وحدت و تقریب مذاهب اسلامی، صص 28 تا 30

10- مجموعه مقالات همایش ملّی ضرورت های استراتژیک وحدت در جهان اسلام، صص 270 تا 272

11- گزینه ی اشعار حمید مصدّق، صص 39 تا 40

12- صحیفه سجّادیه، صص 289 تا 292

13- مجموعه مقالات همایش ملّی منادیان اتّحاد و انسجام اسلامی، ص 81

14- مجموعه مقالات ضرورت های استراتژیک وحدت در جهان اسلام، صص 271، 272

15- وحدت جوامع در نهج البلاغه، صص 52، 53

16- صحیفه سجّادیه، صص 398 تا 399، 404 تا 405، 249 تا 250

17- المعجم المفهرس، نهج البلاغه، بخش سوّم، خطبۀ 96

18- بوستان سعدی، بیت 1486

منابع و مآخذ

1-    المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، محمّد کاظم محمّدی، محمّد دشتی، نشر امام علی (ع)، قم، چاپ چهارم، 1374

2-    بوستان سعدی، غلامحسین یوسفی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، چاپ دوّم، بهمن 1363

3-    دربارۀ وحدت و تقریب مذاهب اسلامی، محمّد علی تسخیری، مترجم محمّد مقدّس، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی – مدیریت مطبوعات و انتشارات، چاپ اوّل، 1383ش

4-    صحیفه سجّادیه، مجموعه راز و نیازهای سعادت آموز امام بر حق سیّدالسّاجدین علیّ بن الحسین (ع)، مترجم مُحیِ الدّین مهدی الهی قمشه ای، 1387قمری

5-    گزینه اشعار، حمید مصدّق، انتشارات مروارید، چاپ پنجم، 1376

6-    گلستان، خلیل خطیب رهبر، انتشارات صفی علیشاه، چاپ سوّم، 1364

7-    مثنوی مولوی، دفتر چهارم، محمّد استعلامی، انتشارات زوّار، چاپ دوّم، 1372

8-    مثنوی مولوی، دفتر دوّم، محمّد استعلامی، انتشارات زوّار، چاپ چهارم، 1372

9-    مجموعه مقالات همایش ملّی ضرورت های استراتژیک وحدت در جهان اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه، اسفند 86

10-                  مجموعه مقالات همایش ملّی منادیان اتّحاد و انسجام اسلامی، معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی همدان، انتشارات نازلی، 1387

11-                  وحدت از دیدگاه امام خمینی (ره) تبیان، دفتر پانزدهم، معاونت پژوهشی مؤسّسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ دوّم، تابستان 1378

12-                  وحدت جوامع در نهج البلاغه، گردآوری و تنظیم از آثار آیت الله جوادی آملی، سعید بندعلی، مرکز نشر اِسراء چاپ اوّل، دی ماه 1380