مقدّمه :

بر تارک شعر و ادب فارسي انسان هايي درخشیدند که توانستند بر تاج مرصّع ادبیّات فارسی نگینی پُر بها بیفزایند و درخشش و تلألؤ آن را خیره تر سازند . آنان با ارادۀ راسخ ، همّتی نستوه و اندیشه ای روشن در بیداری و آگاهی انسانها کوشیده اند و با موشکافی و دقّت در اوضاع و احوال اجتمـاع به ذکـر ناروایی ها و کاستـی های جامعۀ خود پرداخته و تلاش کرده اند که موجی از امواج خروشان دشواری های دریای اجتماع را با پاروی بیان و شعر و سخن کنار بزنند و دردی از دردهای اجتمـاع را درمان نمایند . آنان با دردهای مشترک خلق بیگانه نیستند و با نیش قلم و زبان طنز خـود از شعـر و ادب به عنوان حربه ای جهت دفاع از رنجبران و زحمت کشان و نشان دادن محرومیّت های تودۀ مردم و اجتماع بهره می جویند . هدف آنان بالا بردن درک و بینش اجتمـاعی افراد جامعه است و حسّ مسؤولیّت اجتماعی با روح شاعر می آمیزد و او را در انجام رسالتی که نسبت به جامعه بر عهده دارد یاری می کند .

در میان این گونه ادیبان و سخنوران ، ابوتراب جلی « اندیشمند دزفول » توانسته است با اشعار اجتماعی ، نوشته های طنز آمیز و قلم تیز خود به انجام این هدف نایل گردد هر چند که جهت تحقّق این آرمان چندی زندانی کشید و زهر ساواک چشید . او با روزنامۀ چلنگر و توفیق ـ دو روزنامۀ انتقادی طنز ـ  همکاری داشته و مقالات و اشعار انتقادی در مبارزه ، با ظلم و استبداد نوشته است .

در اشعار او شکایت از روزگار خود و گرایش به بیان رنج های محرومان و دردمندان منعکس شده است. زندگی مشقّت بار دهقان ، کارگر ، تودۀ محروم و طبقۀ زحمتکش جامعـه از زیـر ذرّه بیـن نگاه او پنهـان نمـانده و از دردهای خلق غافل نمی باشد.                       

جهت تحقیق و گرد آوری اشعار و نوشته های ابوتراب جلی در تاریخ 8/9/85  به آرشیو اطّلاعات و کتابخانه ی ملّی تهران مراجعه کردم و با دست یابی به منابعی همچون روزنامه های توفیق، چلنگر، منطق امروز، رنگین کمان، همراه، ارزش کار، شب چراغ، جاجرود، نیروی صلح و به سوی صلح توانستم از طريق زيراكس، اسكن و ميكروفيلم مقداری از آثار این شاعر و نویسندة دزفول را که گاهی اوقات با اسامی مستعار خفی، مزاحم، رنجبر، ج . آراسته، فلانی، ج آ، تخلّص می کرد، به دست آورم و نیز در تاریخ 14/11/85 به کتابخانه ی مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه شهید چمران اهواز و در تاریخ 21تا 23 /11/85 به کتابخانه ی مجلس شورای اسلامی مراجعه نمودم و مطالبی از این شاعر،  نویسنده و طنز نویس را از مجله ی هفتگی توفیق، گل آقا و روزنامه ی نهیب آزادی جمع آوری نموده و در این کتاب مورد استفاده قرار داده ام.

جهت دست یابی به نشریّات مختلف « نامه ی اراک » در تاریخ 18/1/86 به کتابخانه ی امیرکبیر اراک مراجعه و با همکاری سرکار خانم دکتر حسن زاده و جناب آقای میری مطالبی در این مورد تهیّه نمودم. 

     در پایان از همکاری جناب آقای دکتر محمّدرضا سنگری، آقای حبیب الله نظیری، خانواده ی حجازی، سرکار خانم نسرین زرگر زادة دزفولی و سرکار خانم مریم خاتون خلفی کمال تشکّر را دارم.

 

                                                                                        زهرا خلفی

                                                                                        بهار 1386

 

باسمه تعالی

یکی از نویسندگان و شاعران طنز پرداز و شیرین بیان تاریخ مطبوعات ایران، استاد ابوتراب جلی است. وی سالیان سال با قلم سحرآمیز خود در زمینه ی شعر و نثر فارسی آثار جاودانی به وجود آورده و موجب شورآفرینی در تاریخ ادبیات طنز ایران گردیده است.

استاد جلی بارها در مقاطع حسّاس سیاسی کشور، با شعر استوار خود زبان گویای مردم عصر خویش بوده و این هنر موجب جاودانگی او گشته است.  

در کتاب سخنوران نامی معاصر ایران آمده است :  ابوتراب جلی، در سال 1298 هجری شمسی در شهر دزفول دیده به جهان هستی گشود.

    پدرش میرزا حسین، متخلّص به حقیر، صاحب کتاب مخزن الدّرر و تحفه الابرار بود.

جلی تحصیلات مقدّماتی را در زادگاه خود به پایان برد و در سال 1300 شمسی برای تحصیل به بین النّهرین رفت و مدّت دو سال در آنجا بزیست و ضمن تحصیل به امور فرهنگی و ادبی و تدریس اشتغال داشت. در سال 1302 به ایران بازگشت و پس از چندی به اراک رفت و با مدیر روزنامه عراق همکاری نمود و در سال 1320 شمسی بر اثر مقالات و اشعار تند و مهیّج مدّتی مورد تعقیب قرار گرفت و چندی نیز زندانی گردید و پس از آزادی بر اثر فشار مأمورین دولت ناگزیر شد بار دیگر به عراق برود. در سال 1323 شمسی به تهران آمد و در این شهر مقیم شد و با مطبوعات همکاری خود را آغاز کرد و هنر خود را در خدمت مردم قرار داد و از این رهگذر شهرت و محبوبیّتی بسزا یافت.

جلی بیشتر آثار خـود را با امضاهای مستعار رنجبر، خفی، خوشه چین، مجید کامروا، جلیل، رقم، رمق، ندا، شرر، ج ـ آراسته، فلانی، بازیگوش، مزاحم، میرزا کاینات، فیلسوف، علی ورجه و چند نام مستعار دیگر در جراید و مجلّات منتشر کرد و نیز جزوه های چندی از قبیل «طوفان»، «اسرار شیطان»، « ترانه » و « عشق و عفّت » به چـاپ رسـانید و چنـدی هم آثارش در روزنامه فکاهی و انتقادی چلنگر انتشار یافت و «کتاب ابراهیم» که از شاهکارهای نظم فارسی معاصر به شمار می رود، از آثار اوست.

جلی از شعرای بزرگ و توانای معاصر ایران که نه تنها در اشعار فکاهی و انتقادی از قدرت و مهارت خاصی برخوردار است، بلکه در سرودن غزل استاد است. علاوه بر این در طنز نویسی چیره دست است و طنزهایی که از او در مطبوعات به چاپ می رسید، موجب توجّه و رونق و رواج
روزنامه ها بود.

مرحوم حاج سیّدحسین حجازی در مورد ابوتراب جلی می نویسد :                               

چهارمین و آخرین فرزند مرحوم ملّا حسین خلیفه ، به نام میرزا ابوتراب جلی در سال 1287 شمسی در دزفول متولّد گردید .    

از ابتدای کـودکی آثار ذکاوت و تیز هوشی و فطانت در ناصیه اش پیدا بود لذا مورد توجّه مخصـوص پـدر بزرگوارش گردید و در تعلیم و تربیت او دقیقـه ای فرو گـذار نکـرد و آنچـه خود
می دانست با کمال محبّت و صفا در اختیار فرزند عزیزش می گذاشت به طوریکه از سنین ده سالگی اشعار پر مغز و زیبایی سروده است . نگارنده به خاطر دارم در سن هشت یا نه سالگی بودم و در محضر مرحوم عموی بزرگ ملّا حسین خلیفه به اتّفاق پدرم حاضر بودم و قصیده ای ( که به تازگی میرزا ابوتراب جلی که قبلاً تراب تخلّص می نمـود ) و در آن مـوقع 14 سال بیشتر نداشت سروده بود . مرحوم عمـو برای پدرم می خواند که فقط یک بیت از آن در ذهنم باقی مانده به این مضمون :

لب گوساله ای گشود و ببست                دست موسی و ریش هارون را

که پس از گذشت 67 سال یا بیشتر هنوز به خاطرم مانده و از لحاظ سـلاست و سادگی و روانی با معنای عمیق و صنعت شعری ( لفّ و نشر مرتّب ) کم نظیر است . در ابتدای نوجوانی پدرش ، او و برادر بزرگترش را به لباس روحانیّت و عمّامه و شال کشمیری ملبّس نمود . پس از اجرای قانون لباس متّحدالشّکل او نیز از لباس روحانیّت خارج و به لباس معمولی ملبّس گردید و اقدام به تأسیس دبستان ملّی نمود . سپس به خدمت سربازی احضار و دو سال نظام وظیفه را به انجام رسانیده و وارد زندگی اجتماعی گردید . در آغاز جوانی صدایی گیرا و رسا داشت و با مقامات موسیقی که از پدر بزرگوارش فرا گرفته بود کاملاً آشنا و آهنگهای موزون می خواند . صدایش به اندازه ای جذّاب و ملیح بود که هر شنونده ای را مفتون خود می ساخت . مدّتی را در اراک ساکن بـود و با یکی از روزنامه های محلّی به نـام روزنامۀ (عراق)همکاری داشت و مقالاتی روشنفکرانه می نوشت که طرفداران زیادی داشت . چون مقالات و اشعارش به طرفداری از طبقۀ زحمتکش و بر ضدّ رفتار ظالمانۀ اولیای امور وقت بود ، مورد تعقیب واقع شد و مجدداً به عتبات عالیات مسافرت نمود و پس از مدّتی توقّف در سال 1323 شمسی به ایران مراجعت و از دزفول به تهـران کـوچ نمـود و مقیم آنجـا شـد و مـدّتی عضو ارشد هیأت تحریریّه روزنامۀ چلنگر بـود و اکثـر مقـالات روزنامۀ مزبور بر ضـدّ دستگاه سلطنت و ایراد به دولتهای وقت بود . اشعاری که در این مدّت سروده تماماً انتقادی و طنز آمیز بود . بالاخره تحت تعقیب قرار گرفت و احیاناً بازداشت شد و به زندان ساواک افتاد . بالاخره پس از مدّتی زندانی از محبس آزاد و در یکی از کارخانجات پارچه بافی به شغل حسابداری و سپس در یکی از شرکتهای ساختمانی مشغول به کار گردید پس از چندی از این کار کناره گیری نموده و دوباره به مطبوعات روی آورد و در یکی از روزنامه های کثیرالانتشار استخدام و با درج مقالات و اشعار طنز آمیز به تنویر افکار اجتماع پرداخت . در سال 1330 ازدواج نمود ولی این وابستگی به خانواده و فرزند ، اندکی در افکار آزادی خواهانۀ او خلل وارد نکرد ، مخصوصـاً همـکاری مـدید او با روزنـامـه هـای هفتـگی تــوفیق کـه با اسـامی مستعـار ( رنجبر ) ، ( شرر ) ، ج ـ آراسته ، خفی ، مزاحم ، فلانی ، بازیگوش ، فیلسوف ، علی ورجه و میرزا کائنات و امثال اینها ، اشعاری در روشن شدن نقاط ضعف اجتماع و یا انتقاد از کارهای دولت وقت می سرود تا توقیف و انحلال روزنامۀ توفیق ادامه داشت . همچنین در انجمن هـای ادبی و اجتماعی شعرای معروف و آهنگسازان و هنرمندان آن دوره شرکت می نمود و با آنان همکاری نزدیک داشت .

چنـد سـال قبـل کتـابهایی تحـت عنـوان « مـوسی و فرعون » ، « ابراهیم و نمرود » و « علی ( ع ) و معاویه » چاپ و منتشر شد که اشعار آن تماماً به وسیلۀ جلی سـروده شـده و کسـانی که کتاب مزبور را خوانده اند تصدیق می نمایند که اشعار آن چقدر ساده و سلیس و روان گفته شده است. باز گفتن همین اشعار نیز در دولت سابق برای ایشان زحمت زیاد تولید نموده بود.

  میرزا ابوتراب جلی مادّه تاریخی در مورد تاریخ سال وفات پدرش نیز دارد .

چنین گفته است :

فوت پــدرم که جنّتش باد مــکان            جُستم تاریخ و یافتم بی نقصان

چون دوستی پنج تنش در دل بود            کــن پنـج اضـافه بگو یاغفـران

که کلمۀ یاغفران به حساب ابجد عدد1342 می شود و با اضافه کردن پنج می شود 1347 ه.ق

(این مطالب از زبان پسر برادرش محمّد جواد بدیعی ساکن تهران ـ کارمند سابق بانک ملّی می باشد.)

آثار منظوم :

الف : آثار جدّ

 نمونه ای از اشعار اجتماعی او :

شیرۀ جان

به مالک چنین گفت دهقان پیر           که نه ماست مانده ست ما را نه شیر

هـمه روزهــا گلّـه داری کـنیم            شب تـیــره اخـتر شمـاری کــنیم 

برای تو هـر شب بدوشیـم شیـر           بســازیم سـرشیـر و کشک و پنیـر

بمـانیـم بی بهره از مال خویش            به حسـرت گـذاریم اطفـال خویش

به نزد تو آریم این شیر و ماست            حـذر کن که این شیـرة جان ماست

[ این شعر نمایشی از زندگی فلاکت بـار دهقان ایرانی روزگـار شاعـر است کـه در محـرومیّـت می زیست. ]

نمونه هايي از اشعار سياسي :

1-    غزل

صفحه ي 5  ،   توفيق،  21/5/1326،  شماره ي 40  ،            فلاني

دخل و تصرّف ادبي!

2- قطعه

رنگين‌كمان، سال اوّل   شماره‌ي 1 پنجشنبه 2 تيرماه 1332 صفحه‌ي 1

از: ابوتراب جلي

يادي از روز بيست و سوّم تير

3- مستزاد

صفحه‌ي4، چلنگر، شماره‌ي 77،  آذرماه 1330

از : خفي

اي مردم بازار

 

1- در موقع غارت كردن چلنگر خانه يكي از رجّاله هاي «حزب زحمتكشان» كت و شلوار چلنگرباشي را از چوب لباسي كشيد و في المجلس پوشيد آن وقت با صداي بلند گفت: «زنده باد دكتر مصدّق»

2- هنگامي كه اهالي محل با خشم و نفرت فوق العاده ناظر عمليّات وحشيانه اوباش و چاقوكشان بقائي بودند يك عدّه پاسبان براي حمايت از آنها كه مبادا مورد تعرّض اهالي قرار گيرند و نتوانند :
« وظيفه‌ي محوّله» را به خوبي انجام دهند در محل حاضر شدند و گفتند: «بيكاره ها متفرّق شوند» معلوم شد به زعم « پليس پيشوا» كساني كه در روز روشن مشغول دزدي و غارت خانه هاي مردم هستند «كاردار !» مي باشند.

 

نمونه ای از قطعات او :

« چنـد خـواهـی پیــرهــن از بهــر تـن         تن رهــا کــن تـا نخـواهـی پیـرهـن »

ایـن کـت و پیـراهـن و شلــوار و کفـش           در حقیقــت خستـه می ســازد بــدن

تا به کـی پا بست خــواهش هــای نفس          حیــف نبــــود آدمــی پــا در رَسَــن

شیـــوۀ آزادگــان ســرگشتــگی اســت          یــادگیــر ایــن شیــوه از مــرغ چمن

ملک و حــال و دولــت و مکنت مخــواه          از مقـــام و جــاه و عـــزّت دم مـــزن

[ در این شعر، ابوتراب جلی از مقام ها و رتبه های موقّتی و زودگذر دنیایی ، از جهانی ناپایدار که روزی دهد و روزی ستاند ، از جهانی که « ز یکدست بستد به دیگر بداد » سخن می راند و به قول حافظ : 

از شیوۀ آزادگی و آزاد زیستن می گوید .

غلام همّت آنــم کــه زیر چــرخ کبـود            ز هــرچــه رنگ تعلّق پذیرد آزاد است

 

 

 

 

نمونه هايی از مثنوی های او :

الف : مثنوي سياسي

صفحه‌ي 1     نامه ی چلنگر     16/3/1330       سال اوّل    شماره‌ي 14

 

 

 

 

 

 

 

ابوتراب جلي

نيمه شب

ب : مثنوي اجتماعي

سال اول ، نامه ی چلنگر ، 12/2/1330، شماره 9

تبريك

 

 

 

 

 

 

 

 

ج : مثنوي حكمي

نامه ي اراك ،  شماره ي 750، 10/9/1319                ابوتراب جلي

دل و ديده

 

نمونه ای از غزلیّات او :

روزنامۀ نهیب آزادی ، شمارۀ 204 ،  تاریخ  8/4/62

از : ابوتراب جلی

به خدای تو قسم

 

نمونه ای از تک بیت های او :

« جلی »چو یار به محمل نشست در پی او         چنان بنال که بانگ جرس شکسته شود

نمونه ای از ترکیب بند و ترکیب بند نو :

                                                     مرگ گدا

ای خفته به خاک تیره نومید                                   وی رستـه ز دسـت جـور ایّام

زین دام قفس ، ندیـده راحت                                  بشکستـه قفـس پـریـده از دام

وارد شده ناشنـاس و مجهول                                   بیرون شده بـی نشان و بی نام

شب گرسنـه خفته تا سحرگه                                   روز از پی نان دویـده تـا شـام

دایـم به جـواب عجـز و لابـه                                    از سنـگدلان شنیـده دشنــام

                                    در عمــر چه رنجها کشیدی

                                    روی خوشی از جهان ندیدی

آن روز کــه با لبــاس ژنــده                                      در رهگـذری نشستـه بـودی

پا بست به قید یأس و حرمان                                      وز بنـد امیـــد رسته بــودی

در زیـر فشــار فقــر و افلاس                                     بیچــاره و دلشکستـه بـودی

بر خلق گشوده چشم حسرت                                     لب را ز حـدیـث بستـه بودی

از دیــدن عیش و سور مردم                                       افسرده و سخت خسته بودی

                                   می ســوختی اندر آتش غم

                                   وز ابر کـــرم نیـــافتی نـم

بیمـــار شــدی و پای ننهاد                                       در کــوی تــو هیـچ آشنایی

از بهــر تو دوستــان نـدادند                                      تــرتیـب ، دوایــی و غـذایی

در حــالـت احتضـار پهلــو                                        بنهــاده بــه کهنــه بوریایی

از درد و فغان تو ناله کــردی                                      شاید رسد این فغان به جایی

افســوس کــه بهـر بینوایان                                      قسمت شده مرگ بی صدایی

                                     منعــم غـــم بینـــوا ندارد

                                     مـــرگ فقـــرا صــدا ندارد

خوش باش که از سر تو بـگذشـت                             سیــلاب مهـیــب زنـــدگانـی

دوران عــدم رسیــد و طـی شـد                              ایّــام بـــلا و نـــاتــــوانـــی

دیگــر نکنـــد تــن ضعیـفــت                              بــر خـــاطـــر اغنیــــا گرانی

از درگــه خـــود تـــو را نراننـد                             با خفـّت و خشم و بــد زبــانـی

بر روی تــو ننگـرنــد از خشــم                             آنســان کـه بـه دشمنان جانـی

دیگر به تو هیچ کس نخندد

بر روی تو در کســی نبندد

[ فقر و محرومیّت در این شعر موج می زند . ]

 

نمونه اي از قصيده ها

الف- سياسي

صفحة 1، نامه‌ي چلنگر ، سال اوّل، شماره‌ي 45، 28/6/1330

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

علي و خصم ستمگر

ب – حکمی

صفحة 2، نامة اراک، شماره 847  ، 3/10/1320

ابوتراب جلی

فال من

 

 

ج – مدح و نعت

صفحه ی 3 ،  شماره ی 728 ، 10/6/1319 ، روزنامه ی اراک

ابوتراب جلی   

بعثت

 

 

 

د ـ اجتماعی

صفحه‌ي5 ، توفيق ،6/11/1328 ، شماره‌ي 13

مزاحم

    تحـوّل

 

 

 

 

 

نمونه ای از مراثی او :         

صفحه ي 4  نامه ي اراك  شماره ي 2284  10/8/1351  سال سي و نهم

                                                              از: ابوتراب جلي

ادبيات و هنر

شهادت علي (ع)

نمونه اي از ترجيع بند نو

شماره‌ي 2 ،  چلنگر،  سال سوّم،  شماره‌ي 3، 28/12/1331

اي ملّت رشيدا- تبريككم به عيدا- ايّامكم سعيدا- داريم همه اميدا- در سالكم جديدا- بر، يانكي پليدا- برثاني يزيدا- بر دشمن عديدا- اردنگتان مزيدا- بر حق خود رسيدا

چهارشنبه سوري

از: خفي

نمونه اي از رباعيّات

صفحه ي 2 ،  نامه ي اراك ،   شماره ي 753 ، 24/9/1319

از ديوان جلي              

مي

 

نمونه اي از مسمّط ها

 صفحه ي 2، روزنامه ي اراك، شماره ي 688 ، 11/1/1319، سال هفتم

 ابوتراب جلي

بهار

نمونه اي از مستزادها

صفحه‌ي5 ، توفيق ، 31/1/1329 ، شماره‌ي 25

از : خفي

اي رئيس الوزرا

 

 

نمونه اي از بحر طويل ها

صفحه‌ي1و9، جاجرود،14 بار بر چلنگر آزار لعنت ، سال اوّل ، شماره‌ي 2

21/3/1332

من ندانستم ...

من ندانستم از اوّل كه تو بي مهر و وفايي-

پسري سر به هوايي

بد و بدطينت و بي شرم و حيايي-

به سرت افسر و در پاي تو مهميز نهادند

ولي بي سر و پايي

نه به فكر وطني بلكه به دنبال طلايي-

كه كني جمع و نهي در چمدان نيمه شبان مخفي و

پنهان ز وطن بار به بندي ز ره شوق بخندي و

 همان بار گران را ببري لندن و قفلش بگشايي

تو مگر عهد نبستيّ و قسم ياد نكردي كه

خيانت نكني دخل و تصرّف به امانت نكني

جيب بر و ارقه و چاقوكش و بدكاره ولش

را ز همين پول اعانت نكني پس چه شد

امروز كه عهد و قسم خويش فراموش

نمودي و در فتنه گشودي و به جز دزدي و

غارت به جز آشوب و شرارت ننمايي

عهد نابسته از آن به كه به بندي و نپايي-

 

نمونه اي از دوبيتي ها

صفحه ي 23،   توفيق، 4/4/1349،چهل و نهمين سال- شماره ي 14

دوزخ

 

 

 

نمونه اي از چهار پاره

صفحه‌ي 4، چلنگر، سال اوّل، دوشنبه  4/6/1330 ، شماره‌‌ي 35

       پرچم سعادت ماست

ابوتُراب جلي

نمونه اي از تضمين ها

صفحه ی 8 ، توفیق ، 13/7/1329 ،  شماره ی 39

شرکت سهامی سعدی- مزاحم لیمیتد!

نفتیِّه!

 

آئينه ي آفرينش،                                           صفحات 168 و 169.

سروده ای از هوشنگ ترابی (شهراز ) به مناسبت درگذشت استاد جلی

 

 

منظومه های او :

1 ـ کتاب های « سه منظومه » [ ابراهیم (ع) ، موسی ( ع ) ، علی ( ع ) ] در سال های گذشته چاپ شده اند .

2 ـ منظومه ي حسین کرد شبستری

  سال هشتم، شمارة دهم، گل آقا، صفحة 15

کتاب مستطاب حسین کُرد

مقدّمه

کتاب مستطاب حسین کرد منظوم به طور متناوب در هفته نامه‌ی فکاهی توفیق به صورت پاورقی با نام مستعار « فلانی» چاپ می شد و به عللی از آن جمله مشکلات سانسور و حسّاسیّت دستگاه حاکمه، از ادامه ی چاپ آن خودداری به عمل آمد. از قسمت 1 تا 35 که از شماره های مختلف روزنامه ی گل آقا جمع آوری گردیده است در کتاب شرنگ شیرین چاپ شده است.

 

آثار طنز

الف: طنز

دریغ از روزگار خر سواری                         « فلانی »

ب: طنز سياسي :

1- مثنوي

سال دوّم، چلنگر            صفحة 1،1331، شمارة          از : خفی

تصويب شد

 

2- دو بيتي هاي به هم پيوسته

صحبت از حق و حقیقت ممنوع            تهمت و هرزه درایــــی آزاد

دهن مــردم ایــران بـســــته          حــزب منفور بقـــــایی آزاد

ـــــــــــ

هست چاقو کشـی آزاد ولــی              سخن از ایده ی ملّت قدغـن

جز برای دو سـه مزدور کثیف                 بـردن نـام وکالـت قــدغـن

 

 

3- غزل

صفحه ی8 ، بیست و ششمین سال، شماره ی30 ،توفیق

26 خردادماه1327

قاسم کوریه

                                                                "فلانی"

4- تضمين

صفحة 2  ، توفيق ،  28/5/1326  ، شمارة 41

پرت و پلا

بـه مجـلس كرد چون « خسرو» به پا آن قدّ رعنا را             

چـو شكّـر ساخـت شيـرين صحنـة پـر شور شورا را

چنين مي گفت چون « اورنگ» ديد آن روي زيبا را

« اگـر آن ترك شيــرازي بـه دسـت آرد دل مـا را

                            بـه خــالِ هـندويـش بخشـم سمـرقنـد و بخارا را »

                             ***

رئـيـس رفـتـگـر هـا طبـق امــر رهبــر محـبـوب

 وكـيـل پـارلمـان شـد تـا كـه ملّت را كند جاروب

گروهـي لولـه كش آورده چون خود ناقص و معيوب

« فـغان كايـن لوليـانِ شوخِ شيريـن كارِ شهـر آشوب

                          چـنان بـردنـد صبـر از دل كه تـركان خوانِ يغما را   »

 

 

 

 

 

5- قصیده

صفحه‌ي4، نامه‌ي چلنگر، سال سوّم، شماره‌ي 9،چهارم ارديبهشت 1331

رشوه خوار !

از : خفي

6- مسمّط ترجیعی

توفيق ، صفحة3  ،شمارة 12،29/10/1328

   از : بيانات ساعت اوغلی

اينتخابات!

«خفی»

7- مسمّط مسدّس  نو

چلنگر  صفحة4، شمارة 8 ،  سال سوّم،  ارديبهشت  1332

  از : م . مزاحم

«چند کلمه عرض خصوصی»

8- رباعی

توفيق ، 13/11/1345، صفحه‌ي 5،  شماره‌ي 44

لايحه‌ي مبارزه با هواي آلوده به مجلس مي‌رود،

«علي ورجه»

آلوده

9- ترجیع بند نو

صفحه‌ي 2 ،  توفيق ،  20/7/1329 ،  شماره‌ي 50

                                به مناسبت يك روز كار در پارك شهر           «بازيگوش»

عاشقم پول ندارم كوزه بده آب بيارم!

 

10- مستزاد

سال دوّم- شماره‌ي چهاردهم ،   گل‌آقا،  25/4/1370

              «مزاحم»

باور نمي‌كنم! 

11- قطعه

صفحه‌ي8، توفيق  27/4/1329،  بيست و هشتمين سال،  شماره‌ي 37

مزاحم

كابينه‌ي بي اقبال !

12- ترکیب بند

صفحه‌ي4      چلنگر       سال اوّل    3/5/1330     شماره‌ي 26

ابوتراب جلي

مذاكره

 

ج: طنز اجتماعی:

1- مسمّط

صفحه‌ي4 ،توفيق ، 1/1/1327 ، شماره‌ي 20 ، "فلاني"

هفت سين

2- غزل

توفيق ، صفحة3 ، شمارة 11، 15/10/1328

                       فلانی               

               ميدونه

 

 3- تضمین

سال دوم – شماره‌ي هفتم -  ماهنامه‌ي 14  - مهرماه 1371- گل آقا

                  «فلاني»

هنگام خزان

4- مثنوي

 14/11/1372 ، گل آقا  ، صفحۀ 6، سال چهارم شمارۀ چهل و چهارم

خرج تحصیل !

5- قطعه

آذرماه 1371  ،   گل آقا ،ماهنامۀ 16 ، سال دوّم شمارۀ نهم

تقلّب !

6- قصيده      

صفحه‌ي3 ، توفيق، شماره‌ي 3  ،   26/8/1328

از : خفي

اي پسر

آثار منثور:

نمونه ای از نوشته های ابوتراب جلی در کتاب دوالپا ، جلد اوّل ، صفحات 1 تا 5

دوالـپا

عبّاس آقا روزنامه فروش توی رختخوابش دراز کشیده بود و از درد پا می نالید .

می گفت : من که نه پا توی کفش کسی کرده ام ، نه برای بندگان خدا پاپوش دوخته ام و نه پایم را از گلیم خودم درازتر کرده ام ، چرا باید این پا درد لعنتی به سراغ من بی دست و پا بیاید و پاپیچ من بشود ؟

پـدرش حـاجی رضا که بالای سرش نشسته بود گفت : پسرم ! تقصیر از خودت بود ؛ هی روزنامه ها را ورق می زدی ، تیترهای هیجان انگیز را می خواندی : فلان هواپیما با سیصد نفر سرنشین در هوا آتش گرفت و در دریا سقوط کرد . فلان قطار با چهارصد مسافر از خط خارج شد و دویست کشته و مجروح به جای گذاشت . جریان سیل در فلان ناحیه دهها نفررا بی خانمان کرد.زلزله درفلان جا چه خسارات و تلفاتی به بار آورد و غیره.

از خواندن این حوادث ناگوار ، تحت تأثیر قرار می گرفتی به فکر فرو می رفتی و سر سنگینت را روی زانوهای خشکیده ات می گذاشتی و آه ناله سر می دادی .

        پسرم!مگرنشنیده ای که گفته اند: دو صد من استخوان باید که صد من بار بردارد ؟

همین سرسنگین بودکه روی پاهای لاغرتو فشارآورد وتورا به این روز وحال انداخت.

        مگراین دوقطعه استخوان باریک چقدرتوانایی دارندکه این بارسنگین راتحمّل کنند؟

رقیه خانم مادر عبّاس آقا از گوشه ی آشپزخانه صدایش بلند شد : پناه بر خدا ! به حقّ چیزهای نشنیده ! پسر نازنینم بیست و پنج سال است همین سر سنگین را روی گردن باریکش نگه داشت، هیچ طوری هم نشده است.

حسین آقا برادر کوچک عبّاس آقا از شنیدن این حرف قاه قاه خنده را سر داد و گفت : نه ، مادر جان !

علّت پا درد برادرم چیـز دیگری اسـت . مگر یادت رفته است وقتی عبّاس آقا روزنامه هایش را می فـروخت، به خـانه می آمـد، روی صنـدلی می نشست، سیگاری آتش مـی زد و زیر لب
می گذاشت ، آن وقت پای راستش را روی پای چپش قرار می داد و تمام سنگینی تنه اش را روی پایش می انداخت و می خواست ادای سیاست مداران را در بیاورد ؟

او خیال مـی کـرد که ارباب سیاست تمام بارهای سنگین را روی پای خودشان می گذارند . اگر چنین بود می بایستی تمام سیاست مداران دنیا به مرض نقرس « یا سیاتیک » و « قانقاریا » مبتلا شده باشند !

درصـورتی کـه آنها از دیگران بار می کشند و خودشان راحت و آسوده درگوشه ی امنی
مـی خـزند و تمـاشـاچی معـرکه هستند و اگـر غیـر از این عمل می کردند و خودشان وارد گود
می شـدنـد ، حالا دنیا دچار قحط الرّجال سیاسی بود و نفس راحتی می کشید !

سیاست مداران ورزیده در واقع همان کاری را انجام می دهند که « دوالپا » در جنگل های چین و ماچین انجام می داد .

حسین آقا در این موقع رویش را به طرف حاجی رضا پدرش کرد و پرسید : تا به حال اسم دوالپا را شنیده ای ؟

جواب داد:اسم چنین موجودی درکتاب«عجایب المخلوقات»به گوشم خورده است.

حسین آقا خنده ای کرد و گفت : شنیدن کی بود مانند دیدن ؟

این مخلوق عجیب ، از سر تا کمر شبیه آدمیزاد است ، آن هم چه آدمی ! خوش صورت ، خـوش برخـورد ، شیرین زبـان ، نکتـه دان ، متواضع و مبادی آداب ؛ امّا از کمر به پایین به شکل
« مار » خلق شده است . یعنی پاهایش به طول سه چهار متر ، دراز و باریک و مثل دم مار است .

این مـوجـود عجیـب الخلقـه زیر درخـت نارگیل می نشیند ، پاهایش را چنبره می کند به طوری که پایین تنه اش پیدا نباشد . آن وقت گوش به زنگ می ایستد تا یک آدم دست و پا داری از آنجا عبور کند ، او را صدا می زند ، با زبان چرب و نرم و با احترام وتواضع از اوخواهش می کند که چون پاهای من علیل است، لطف فرموده مرا روی دوش خود بگیرید تا بتوانم از این نارگیل ها بچینم، هم به تو بدهم و هم خودم سیر بشوم .

مرد فریب خورده دلش به حال این شخص زبان باز می سوزد ، او را برمی دارد و روی دوش خود سوار می کند . در آن موقع جناب دوالپا او را با پاهای دراز و باریک خود طناب پیچ می کند ، گوش هایش را می گیرد ، به او « هی » می زند که : « حالا بزن بریم هالیوود ! » آن بیچاره ی مادر مرده هم مجبور است راکب خود را به جایی ببرد که خاطرخواه اوست !

از چیـن و مـاچین به جنوب آفریقا . از اقیانوس هند به دریای آدریاتیک . از سومالی به زولاند نو و غیره !

شما خیال می کنید مثلاً « بیسمارک » سیاست مدار آلمانی خودش « مچ پیچ » می بست و به میـدان جنـگ اتـریش مـی رفـت ؟ یا هیتلر پیشوای نازی خودش در خطّ « زیگفرید » سنگر  
می گرفت ؟

« ژرژ کلمانسو » نخست وزیر معروف فرانسه در جنگ بین الملل اوّل که به « ببر فرانسه » مشهور است ، در آن گیـرودار وحشتنـاک نـه خودش کوله پشتی روی کولش می گذاشت ، نه فانوسقه به کمرش می بست ، نه تفنگ روی دوشش می گرفت و نه مانند ببر ، چنگ و دندانش را به کار می انداخت.

اگر او چنین کاری می کرد همان روز اوّل می فهمید یک من ماست چند سیر کره دارد ؟

او مجبـور می شـد به جای حمله به سپـاه دشمـن ، پاهایش را به طرف کلیسای « نوتردام دوپاری » دراز کند و از « اب و ابن و روح القدس » بخواهد که جانش را از مهلکه نجات بدهد .

امّا او به پیروی از فلسفه ی « دوالپانیسم ! » کوله پشتی را به کول « تابین » گذاشت ، فانوسقه را به کمر « سرجوخه » بست ، تفنگ را روی دوش « گروهبان قرار داد و گفت « بزن بریم ایتالیا ! »

چـانه ی حسیـن آقـا تـازه گـرم شده بود و شمر هم جلودارش نمی شد . خوشبختانه آقای
« دکتر حاذق » با کیف دستی برای معاینه ی پاهای عبّاس آقا وارد شد و به این سخنرانی بی سر و ته پایان داد .

آقای دکتر فشار خون بیمار را اندازه گرفت ، به ضربان قلب او گوش داد ، دستی به عضلات چروکیده ی پای بیمار کشید و با خوشحالی گفت :

چیـزی نیسـت ، هیـچ اهمّیّتـی نـدارد ، ابداً نگران نباشید . این بیماری را در قدیم الایّام که علم طب به این درجه نرسیده بود « شقاقلوس » می نامیدند و چون راه معالجه ی آن هنوز کشف نشده بود ، پای بیمار را قطع می کردند . امّا حالا که علم طب ، وظایف الاعضـا و فـنّ جرّاحی پیشـرفت شـگرفی کرده است ، دیگر پای مریض را قطع نمی کنند بلکه می گذارند تا خودش بیفتد !    

نمونه ای از نوشته های ابوتراب جلی در کتاب خروس بی محل ، جلد دوّم ،

صفحات 155 تا 156

بشر دوستان

در هیـچ عصـری از اعصـار و در هیـچ قـرنی از قرون ، عالم بشریّت مثل امروز این همه خاطر خواه دو آتشه و سینه چاک نداشته است که شبانه روز در کنج لابراتوارها ، در زیر زمین ، زرّادخانه ها و در پهنه ی آسمان ها زحمت بکشند ، عرق بریزند ، فکر و هوش خود را به کار بیندازند و بی وزنی را تحمّل بکنند تا بتوانند آلات و ادواتی بسازند که عالم بشریّت را از دلهره و تشویش بیرون بیاورند و به او آرامش روحی و جسمی ببخشند .

افسوس که این عالم بشریّت قدر خدمتگزاران واقعی خود را نمی داند و زحمات بی شائبه ی
آن ها را ارج نمی نهد و علّتش هم اینست که این بیچاره ، عقلش پاره سنگ برمی دارد ، حواسش پرت است ، گوشش سنگین است ، چشم هایش خوب نمی بیند .

اگـر این زبان بسته مختصـر شعـوری هـم داشت در برخـورد با عقـاید و آرای  جور واجور ،  با « ایسم » ها ، ایدئولوژی ها ، مسلک ها و مرام ها ، فلسفه ها و تئوری های رنگارنگ ، آن مختصر شعور را هم از دست داده است و از قید عقل آزاد شده است .

پرده ی گوش او هنگام ترکیدن بمب هیروشیما ترک برداشت و حسّ بیناییش را « اشعه ی لیزر» از بین برد.اودیگرچیزی برایش باقی نمانده است تا دوستان صمیمی خود را تشخیص بدهد ، به سخنان محبّت آمیزشان گوش فرا دارد و روی ماهشان را ببوسد .

او چه می داند طرفداران عالم بشریّت برای نجات جانش از آفات زمینی و بلیّات آسمانی چه نقشه هایی طرح می کنند و چه کوشش هایی به عمل می آورند ؟

یـک روزه می آیند به خاطر گل روی او چاقو برمی دارند ، شکم اتم را مانند هندوانه ی شریف آباد پاره می کنند و از میان آن یک دانه بمب اتم تی تیش مامانی بیرون می آورند ، مثل هلوی پوست کنده که دهن آدم را آب می اندازد ، آن را توی بشقاب می گذارند و پهلویش چند دانه از آن پلاستیکی ها ، هیدروژنی ها و نوترونی ها می چینند و می گویند : بفرما !

این یکی،خانه وصاحب خانه را ازجمیع بلیّات حفظ می کند، آن یکی ، ظرف های آشپزخانه را تمیز می شوید ، دیگری یک راست می آید منزل را جاروب می کند و مزاحم صاحب خانه نمی شود ، یکی دیگر مشغول خوش و بش با اهل بیت می شود و دست به ترکیب اسباب و اثاثیه نمی زند و حالا عالم بشریّت باید چشم به راه باشد تا صدها مستخدم صدّیق و فداکار دیگر به سراغش بیایند و دست نوازش به سر و گوشش بکشند .

با وجودی که ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا این موجود از کار افتاده را سر پا نگهدارند ، باز هم بر اثر ضعف قوای دماغی و نقص نیروی فکری و جسمی ، قادر به شناخت دوستان فداکار و پرستاران دلسوز خود نیست .

چه می شود کرد ؟

نمونه ای از نوشته هاي ابوتراب جلی در نشریّه ی نهیب آزادی :

صفحات 1 و 4، روزنامه ي نهيب آزادي،  تاريخ 3/9/1361،شماره ي 176

از:  ابوتراب جلي

پانتوميم

كسي كه دست به دزدي مي زند بايد دستش را بريد: والسّارقُ و السّارقةُ فاقطعوا ايديَهما، امّا آن كسي كه شعر ديگران را به سرقت مي برد، چه مجازاتي دارد؟ آيا بايد زبانش را بريد؟ مگر شعر جزء اموال شخصي شاعر نيست؟

دزد اموال، مي آيد يك دانه آفتابه ي مسي بدتركيب و بي قواره را برمي دارد و مي زند به چاك. اگر دستگيرش كنند، حدّ سرقت بر او جاري مي شود، امّا دزد اشعار، مي رود ابيات ظريف و لطيف و خوشگل ديگران را به اسم خودش قالب مي كند، همه جا آنها را به عنوان ساخته هاي خود            مي خواند و راست راست راه مي رود و كسي كاري به كارش ندارد ! آيا ارزش يك شعر ماماني از يك آفتابه ي مسي كمتر است؟ نه، از شما مي پرسم؟

سليمه خاتون مدّتها زحمت مي كشد و يك تخته قاليچه ي تركمني مي بافد، نصف شب قلي آقا مي آيد قاليچه را زير بغل مي زند و مي رود،‌ چند روز بعددر « گُمُش تپّه» دستگير مي كنند و قاعدتاً بايد دستش را بريد.

ابوالحارث جندح بن حجر الكندي معروف به امرؤ القيس چندين شب دود چراغ مي خورد و قصايد غرّائي مي سازد، روز روشن احمد بن يعقوب ابوالنّجم شصت كلّه متخلّص به منوچهري مي رود مضامين آنها را به سرقت مي برد و مانند شاخ شمشاد در بازار دامغان راه مي رود و پسته مي شكند، هيچ كس هم متعرّض او نمي شود، سهل است، مورد تمجيد و تحسين نيز قرار مي گيرد! مگر قالي بافي و شعر بافي هر دو بافتني نيستند؟

شايد بگوييد: اوّلي به زبان عربي شعر گفته است و دوّمي به زبان فارسي. من اين حرف را قبول ندارم. دزدان زبردست الاغ سفيدي را مي دزدند و با مقداري موادّ شيميائي حيوان زبان بسته را به رنگ خاكستري درمي آورند كه شناخته نشود. در حقيقت، الاغ همان الاغ است، رنگش عوض شده است. چرا راه دوري برويم؟ در همين حول و حوش خودمان آدم هايي پيدا مي شوند كه مي توانند حتّي بدون استفاده از موادّ شيميائي رنگ عوض كنند. امتياز انسان بر حيوان همين است!

امّا چرا از ميان انبوهي از سخن سرايان نامي كه به همين درد مبتلا هستند، قرعه ي فال به نام منوچهري دامغاني زده شده است؟ علّتش اين است كه شاعران بزرگي از قماش سعدي و حافظ آن قدر طرفدار دو آتشه،‌ هواخواه سينه چاك، سعدي شناس و حافظ شناس و غيره دارند كه اگر به كفش آنها «كفشك» بگوئي با ضرب نعلين دمار از روزگار آدم درمي آوردند. در صورتي كه منوچهري مادرمرده اين همه قوم و خويش و اعوان و انصار ندارد و مي شود سربه سرش گذاشت. آنچه به يادم مي آيد تنها مرحوم امير الشّعراء رضا قليخان كلّه باشي متخلّص به هدايت در تعريف منوچهري گفته است:

« وي حكيمي است متبوع و اديبي است مخترع، پيرو كسي نيست و تبعيّت كسي نمي كند». حالا ببينيم اين حكيم مبتدع و اديب مخترع كه پيرو كسي نيست و از كسي تبعيّت نمي كند، مضامين اشعار خود را از كجا آورده است؟!

امرؤ القيس مي گويد: « اسبي دارم كه كفلش به آهو، ساقهايش به شترمرغ، گريزش به گرگ و جهيدنش به روباه بچّه مي ماند».

منوچهري مي گويد: اسبي دارم:

امرؤ القيس مي گويد: « آن برق را ديدي كه هنگام جستن گوئي تاجي بر فرق ابرها بود يا چون چراغ راهبانان كه هربار بر آن روغن بيفزايند! »

منوچهري مي گويد:

امرؤ القيس مي گويد: « به ناگاه باراني سيل آسا بگرفت و سيلي دراز آهنگ و پيچان و زمين كن از اطراف سرازير شد، آن سان كه درختان كهن را از جاي بكند».

منوچهري مي گويد:

اين رشته سر دراز دارد. اجازه بفرمائيد به همين مختصر اكتفا كنم و با پوزش از روان پاك منوچهري كه در انتخاب مضامين اشعار عرب سعي وافي و جهد كافي به عمل آورده است سخن را به پايان برسانم زيرا با « كش» دادن اين بحث، ممكن است كار به جاهاي باريكي بكشد و پاي بسياري از سخنوران متقدّم و متأخّر از امير معزّي گرفته تا ايرج ميرزا به ميان كشيده شود و آن وقت:

شتر بيار و شعر بار كن !

خوشبختانه هنوز قانوني وضع نشده و ان شاء الله وضع نخواهد شد كه زبان شاعر را به گناه و سرقت مضمون قطع كنند. ( اگر زبانم لال) چنين قوانيني وضع مي شد حالا بايستي بسياري از سخن سرايان ما هنگام سخن گفتن به شيوه ي «پانتوميم» متوسّل شوند تا بتوانند مقصود خود را به ديگران بفهمانند.

توضيح واضحات: پانتوميم نمايشي است كه اجراي آن احتياج به «زبان» ندارد و به ياري حركات سر و دست و اطوار چهره انجام مي گيرد. بديهي است اجراي چنين نمايشي كار آساني نيست مخصوصاً براي بنده در موقع تبيين غزلي با موضوع معاشقه!

 

 

 

نمونه اي از نوشته هاي ابوتراب جلي در نشريّه ي نامه ي اراك

نامۀ اراک،14/8/1354،شمارۀ 2430،صفحات 1و2

از : ابوتراب جلی

حملۀ گاز انبری

مأموران مبارزه با مواد مخدّر در یک حملۀ گاز انبری بیست و یک نفر از گروه " انبر به دستان" را وادار به تسلیم کردند و با تلاش پیگیر، مشغول خلع سلاح بقیه السّیف این گروه هستند. به نظر
می رسد که عن قریب، مخفی گاهها و سنگرهای این جماعت یکی پس از دیگری سقوط کند و زیر زمین های تنگ و تاریک، پستوی مغازه های خیّاطی و قسمت عقبی اتومبیل های باری به تصرّف مـأموران مـربوط درآید. بـا انجـام ایـن مـانور، محفل اهل " حال " از رونق خواهد افتاد و از چشم " وافور " اشک ندامت جاری خواهد شد و از سینۀ " منقل " آتش حسرت زبانه خواهد کشید و خمیازه جای تبسّم را خواهد گرفت .

چه می توان کرد ؟

در دنیائی که آدمهایش بار سفر می بندند و راه کهکشانها را در پیش می گیرند دیگر جایی برای سفر به عالم " هپروت " باقی نمی ماند.

در این جهان پر جوش و خروش، آتش را برای ذوب فلزاتی به کـار مـی برند کـه از آن وسـایل و ابـزار صنعتی سـاخته شـود نه آنکه " بست  تریاک" را به جوش بیاورد.

دود، بایـد از دود کش کـارخـانه ها بیـرون آیـد نه از لولۀ " وافور " دنیای پر غوغای امروز، گناه مردمی را که بیداری و هوشیاری خویش را با " چرت " و خماری معاوضه می کنند، هرگز
نمی بخشد.

در طوفان زندگی، آنهائی که قادر نیستند جلوی آب بینی خود را بگیرند، چگونه می توانند از سیل حوادث جلوگیری کنند ؟

ـ بـاری ایـن بنده برای مأمورانی که در به هم زدن "بساط اهل دود" کمرهمّت بسته اند توفیق خدمت می طلبم و ان شاء الله توفیق رفیق راهشان بـاشد که بـه واقع این جماعت " اهل حال " ، "حال " ما را گرفته اند و همان بهتر که بساطی در بساطشان باقی نماند.

نمونه هايي از نوشته هاي منثوردرنشريّه گل آقا، منطق امروز و توفيق :

سالنامۀ گل آقا، 1370، صفحۀ 108

انفجار

در نظام طبیعـت ثـابت شـده اسـت کـه هـر تراکمی سبب انفجار می شود. خواه این تراکم در یک کپسول گاز باشد ، خواه در یک رآکتور اتمی و یا در منظومۀ شمسی .

آقای بوفن دانشمند معروف فرانسوی می گوید علّت پیدایش سیّاراتی که به دور خورشید ما
می چرخند برخورد یک جسم عظیم آسمانی با این کرۀ نورانی بوده است که در آن انفجاری به وجود آورده، قطعاتی از آن جدا شده و منظومۀ شمسی ما را ساخته اند.

دانشمندان چینی هم پیدایش نواختران یا بـه اصطلاح"سوپر نوا"ها را نتیجۀ انفجاری می دانند که دربرخی ازستارگان به وقوع پیوسته است،بنده هم که به مقتضای حسّ خودخواهی حاضرنیستم حتّی یک قدم از دانشمندان فرانسوی و چینی عقب بمـانم معتقدم کـه تـراکم جمعیّت درروستـای کوچکی چون غیاث آباد با پنجاه خانوار سکنه که ناگهان به پانصد خانوار افزایش می یابد موجب انفجار می شود و هنگامـی کـه پـانصد هـزارغیـاث آبـادی به شهـری مانند تهران سرازیرمی شوند، تکلیف روشن است .

شما بیایید در یک اطاق سه چهار متری بیست نفر را بچپانید و آنها را وادار بکنید در همانجا بخورند و بخوابند. اگر در این تنگنا انفجار هولناکی روی نداد ، بنده حرفم را پس می گیرم.

امّا در این جریان یک مورد استثنایی هم وجود دارد که تراکم سبب انفجار نمی شود و آن اتوبوسهای شرکت واحد هستند که به نظر من از فلز مخصوصی ساخته شده اند و مقاومت آنها در مقابل تراکم ، هیچ انفجـاری را سبب نمـی شود. چرا که از نظر آلیاژ بر عناصر سازندۀ سفینه های فضایی طعنه می زنند. خودتان ملاحظه می فرمایید که در این فضای محدود اتوبوس آنقدر آدم نشسته، ایستاده، خوابیده و دولا و سه لا در هم می لولند که جای جنبیدن نیست آن وقت آقای رانندۀ محترم در ایستگاه بعدی از مسافرین می خواهد کمی عقب تر یا جلوتر بروند تا جا برای تازه واردها باز شود. کدام عقب و کدام جلو ؟

در میان هفت دریا تخته بندم کرده اند

                       باز گویندم که چابک باش و تردامن مباش

خاصیّت دیگر این اتوبوسها این است که اگر احیاناً انفجار کوچک یا بزرگی در آنها به وقوع بپیوندد به علّت سر و صدای زیاد کـه کمتر از بـازار مسگـرهـا نیست اصـلاً صدای انفجار شنیده نمی شود.

شاید به همین دلیل است که بعضی از کشورها برای خریدن این اتوبوسهای ضد ضربه و صدا خفه کن سرو دست می شکنند.    

حق هم با آنهاست. وقتی چنین وسیلۀ مطمئنی در اختیـارشـان بـاشد چـرا جهـت خـرید اتـوبـوس بـه " نـوادا " یا " چرنوبیل " مراجعه کنند ؟

 

منطق امروز ، سال اوّل، شمارۀ 2، دوشنبه 3 آذر 1331 صفحات 1و2

                                             "رنجبر"

در انتظار معجزه !

پتو را که تا دستگاه موی سبیل بالا کشیده بود به کنار زد، روی تخت فنری جا به جا شد و گفت:

خوب ظاهراً باید این روزها منتظر خبر خوشی باشیم. از سفیر ما تازگی خبری برای شما نرسیده؟

- چرا، او مرتّباً اخبار مهم را اطّلاع می دهد.

- خوب، تصمیم به شکستن حلقۀ محاصره نگرفته اند.

- ( آهی کشیده گفت ): متأسّفانه هنوز دراین باره خبری نرسیده است گفته می شودکه موضوع را تحت مطالعه قرارداده اند.

- اینکه نشد، چقدر « تحت مطالعه » ؟

باید برای ما هم امکان اسکات مردم باشد، من تصوّر می کنم که باید با آنها وارد مذاکره جدّی تری بشویم، به آنها حالی کنیم که ملّت را بیش از این به معجزاتی که هنوز ظهور نکرده نمی توان امیدوار ساخت.

مـا نهایت کوشش خودمان را کرده ایم، ولی آنها معلوم نیست چه می خواهند بکنند. آنها مسألۀ ایران را در کادر سیاست جهانی خودشان مطرح می کنند.

- نمی دانم، امّا چطور معلوم نیست، آنها به ما قول داده اند ما که به تعهّدات خودمان عمل
کرده ایم، من عقیده دارم یکبار دیگر توجّه آنها را به حسّـاسیّت مـوضوع جلب کنیـد به آنها بگوئید که ما هرچه در قدرت داشته ایم کرده ایم. به توصیۀ سفیر شما، قانون امنیّت اجتماعی را تصویب کردیم، در همه شهرها حکومت نظامی گذاردیم، مردم را به جرم آزادی عقیده و وجدان که طبق مادّۀ 10 اعلامیۀ حقوق بشر محترم شمرده و مجلس ما هم آن را تصویب کرده تحت تعقیب قرار دادیم، صدها نفر را به اتّهام تبلیغات ضد امریکائی بازداشت کردیم. خلاصه، به خاطر حفظ نفوذ آنها، اصل چهار و کمک نظامی را پذیرفته ایم و هر ندای اعتراض ملّت را خفه ساخته ایم. در این صورت سزاوار نیست که بیش از این به کمک ما نشتابید.

- همۀ اینها را بارها گفته ایم.

- بـاز هم بگـوئید، آنهـا را تهدید کنید که سیاست ملّی اتّخاذ خواهیم کرد.

- ( با خنده ) آنها هرگز تسلیم این بلوف ما نخواهند شد، آنها بهتر از خود ما، ما را شناخته اند و مطمئن هستند که ما اهل این حرفها نیستیم.

- صحیح ! پس چه بکنیم، تا کی می شود مردم را فریفت و دروغ و دغل تحویل داد.

- چه عرض کنم، خود منم کلافه شده ام، رفته رفته مردم چهرۀ حقیقی ما را در زیر نقاب که به رخ زده ایم می بینند.

- خدا نکند، همۀ سعی ما این بوده که نقاب را از پاره شدن محفوظ داریم. بردارید همین را به آنها بنویسید،بنویسیداگراین نقاب دریده شود،آخرین اتوی پیشرفت شما ازبین رفته ودیگر مردم را با هیچ دستاویزی نمی توانید بفریبید.

- البتّه خواهیم نوشت، ولی باید منتظر بازگشت هندرسن باشیم. او قول داده که کارهائی بکند.

- امیدوارم این بار قول او درست باشد ، من که از بس وعد و وعید بیجا داده ام، خسته شدم، اگر یادت باشد من در گزارش خود چند بار غلط بودن سیاست حسن نیّت به استعمار را اعتراف کرده ام،
نمی دانم اگر این بار هم توفیقی دست ندهد، چگونه جواب بدهم. مسألۀ نفت و سیاست دو مسـئلة ما، حال پالان خر دجّال را پیدا کرده، دو سال است که به آن بخیه می زنیم و می شکافد.

- ( با خنده ) قربان تقصیر نخ های امریکائی است که استقامت ندارد!

- بله همین طور است ولی مائیم و همین نخ، با همین نخ پوسیده ما به چاه حکومت رفته ایم.

ولی در هر حال باید کاری بکنیم، مردم ساده باز هم فریب بخورند. من در این مورد نقشه ای دارم که اگر اجرا شود امید موفقیّت هست.   

- دستور بفرمائید البته اجرا می کنیم.

- نقشۀ من تخدیر اعصاب مردم ساده است، باید یک سلسله عملیات را با هم شروع کرد، در بین مردم پانیک ایجاد کرد، مردم را در بیم و امید نگه داشت ، اگر ما دست به اجرای چند عمل سر و صدا دار بزنیم، موفّق خواهیم شد که برای مدّتی دیگر، یعنی تا زمانی که نتیجۀ تصمیم واشنگتن روشن شود، اعصـاب مـردم را تخدیر کنیم، آنها را به طوری متوجّه گرفتاری های خود بکنیم که توجّهشان از مسألۀ نفت و اینکه ما آنها را داریم به کجا می بریم منحرف شود.

- این البتّه صحیح است ولی آنها را چه کنیم، آنها که دست ما را خوانده اند و پشت معرکۀ ما ورد وارو می خوانند.

- آنها را، آنها را بیش از پیش می کوبیم.

- متأسّفانه هر چه ممکن بوده کرده ایم، تمام زندان های ما پر شده است ولی آنها با این حرفها زانو به زمین نخواهند زد.

- در هر حال این تنها راه است، از بابت زندان نباید مشوّش بود با اصل چهار وارد مذاکره شوید، در اسرع وقت زندان های جدیدی برای ما خواهد ساخت !

توفیق، ماهانۀ نوروز، سال یازدهم، شمارۀ112، فروردین 1351، صفحۀ 2

" فلانی"

یک دهن آواز !

مدّتها از یک عقدۀ روحی رنج می بردم. این رنج کلافه ام کرده بود . شبها خواب به چشمم نمی رفت و اگر گاهی چرتی می زدم با صدای خـرناس خـود ازخواب می پـریدم. ساعت ها چـشمم به  نقطه ای خیره می ماند و در اقیانوس افکار بی سروته درگوشم
طنین انداز می شد که برای من مفهومی نداشت . مثل اینکه یک عدّه اشباح از عالم غیب با من صحبت می کردند.

بدتر از همه آنکه دلم نمی خواست کسی از گرفتاری من با خبر شود و به راز درون من پی ببرد .

از مـراجعه به روان پـزشکان جدّاً خودداری می کردم زیرا به خـوبی مـی دانستم که این جماعت با سر انگشت تدبیر گره از بسته های اسکناس من بگشایند نه از کار فرو بستۀ من !

و اگر حقیقتش را بخواهید احتیاجی به روان پزشک نداشتم چون خودم بهتر از اصل و ریشۀ این بیماری و عوارض آن اطّلاع داشتم و راه آن را هم می دانستم .

منتهی فرصتی به دست نمی آوردم تا اینکه فصل بهار رسید و یک روز تک و تنها برای گردش به حوالی کهریزک رفتم .

مثل اینکه زیاد معطّلتان کردم . عقده ای که سالها به قول صادق هـدایت روح مـرا در انـزوا مثـل خـوره مـی خورد عبـارت بــود از : عقدۀ " خود آواز نخوانی ! " و علاجش هم یک دهن آواز ! دلم می خواست دست بیخ گوش بگذارم و چهچهه بزنم. صدایم درکوه و دشت بپیچد. پرندگان هوا، ماهیان دریا، بهائم و حشرات الارض را به رقص و پایکوبی وا دارم. آرزو داشتم که با جاذبۀ صدای خود آب را از جریان و مرغ را از طیران باز دارم.
می خواستم با آواز دلنواز خود شوری در عالم وجود به پا کنم و انواع حیوانات وحشی از قبیل خرس، خوک، کفتار و شغال را همراه آهو و خـرگوش و غزال درکمند محبّت خود اسیـر و دستگیـر سازم با خود می گفتم:  مگر چه چیز من از این همه موجودات آوازه خوان کمتر است ؟

بلبلها، قناریها، سوسکها، ملخها و حتّی قورباغه ها هم هریک برای خودآوازی دارند که عقل وصبر و طاقت و هوش را از شوریدگان می ربایند از کنار مزرعۀ گندم می گذشتم و زیر لب می خواندم :

"اشتربه شعرعرب، درحالت است و طرب  

گرذوق نیست تو را، کژ طبع جانوری"

***

مغنی کجــائی نــوائـی بــزن            به یاران رفتـه صــلائی بــزن

***

بوی جوی مولیان آید همی               یاد یار مـهربـان آیــد همـی

***

چنـد قـدم دورتر در دامنۀ تپـّه های کم ارتفاع گلّۀ گوسفندی که تک تک در میان آنها گاو و گوساله هم دیده می شد به چرا مشغول بودند و با پای نشاط سبزه را لگد کوب
می کردند .

نسیم بهاری مانند شرابی قوی در شریانهای من جریان داشت. بـوی گلــم چنـان مسـت کـرده بـود که دامنم از دست برفت و بی اختیار در آن عالم مستی و بی خبری آواز سر دادم .

نمی دانم در چه دستگاهی بود و من در چه حالی بودم که ناگهان ضربت چماقی بازوی راست مرا از کار انداخت و از درد شدید آن به خود آمدم.دیدم گوسفندان با برّه هایشان و گاوان با گوسـاله هایشـان بـا وحشـت و اضطـراب هـر یک به طرفی فرار می کنند و در پشت سرم چوپان قوی هیکلی ایستاده و با خشم و غضب چوب دستی خود را  بالای سر برده و بازوی دیگرم را هدف قرار داده است.

ترس از چماق چنان نیروئی به من بخشید که به سرعت برق و باد پا به فرار گذاشتم و همین که از منطقۀ خطر دور شدم از زور خستگی به زمین نشستم و به فکر فرو رفتم :

   بله، حق با چوپان بود، زیرا جمع آوری چنین گلّۀ پراکنده ای در چنان صحرای وسیعی کار آسانی نبود ؛ ولی افسوس خوردم : افسوس به حال گاوان و گوسفندانی که پس از نسلها، هنوز آواز یک انسان متمدّن را از زوزۀ یک گرگ خونخوار تمیز نمی دهند ؟ ! . . . یا للعجب ! 

 

 

باسمه تعالی

یکی از نویسندگان و شاعران طنز پرداز و شیرین بیان تاریخ مطبوعات ایران، استاد ابوتراب جلی است. وی سالیان سال با قلم سحرآمیز خود در زمینه ی شعر و نثر فارسی آثار جاودانی به وجود آورده و موجب شورآفرینی در تاریخ ادبیات طنز ایران گردیده است.

استاد جلی بارها در مقاطع حسّاس سیاسی کشور، با شعر استوار خود زبان گویای مردم عصر خویش بوده و این هنر موجب جاودانگی او گشته است.  

در کتاب سخنوران نامی معاصر ایران آمده است :  ابوتراب جلی، در سال 1298 هجری شمسی در شهر دزفول دیده به جهان هستی گشود.

    پدرش میرزا حسین، متخلّص به حقیر، صاحب کتاب مخزن الدّرر و تحفه الابرار بود.

جلی تحصیلات مقدّماتی را در زادگاه خود به پایان برد و در سال 1300 شمسی برای تحصیل به بین النّهرین رفت و مدّت دو سال در آنجا بزیست و ضمن تحصیل به امور فرهنگی و ادبی و تدریس اشتغال داشت. در سال 1302 به ایران بازگشت و پس از چندی به اراک رفت و با مدیر روزنامه عراق همکاری نمود و در سال 1320 شمسی بر اثر مقالات و اشعار تند و مهیّج مدّتی مورد تعقیب قرار گرفت و چندی نیز زندانی گردید و پس از آزادی بر اثر فشار مأمورین دولت ناگزیر شد بار دیگر به عراق برود. در سال 1323 شمسی به تهران آمد و در این شهر مقیم شد و با مطبوعات همکاری خود را آغاز کرد و هنر خود را در خدمت مردم قرار داد و از این رهگذر شهرت و محبوبیّتی بسزا یافت.

جلی بیشتر آثار خـود را با امضاهای مستعار رنجبر، خفی، خوشه چین، مجید کامروا، جلیل، رقم، رمق، ندا، شرر، ج ـ آراسته، فلانی، بازیگوش، مزاحم، میرزا کاینات، فیلسوف، علی ورجه و چند نام مستعار دیگر در جراید و مجلّات منتشر کرد و نیز جزوه های چندی از قبیل «طوفان»، «اسرار شیطان»، « ترانه » و « عشق و عفّت » به چـاپ رسـانید و چنـدی هم آثارش در روزنامه فکاهی و انتقادی چلنگر انتشار یافت و «کتاب ابراهیم» که از شاهکارهای نظم فارسی معاصر به شمار می رود، از آثار اوست.

جلی از شعرای بزرگ و توانای معاصر ایران که نه تنها در اشعار فکاهی و انتقادی از قدرت و مهارت خاصی برخوردار است، بلکه در سرودن غزل استاد است. علاوه بر این در طنز نویسی چیره دست است و طنزهایی که از او در مطبوعات به چاپ می رسید، موجب توجّه و رونق و رواج
روزنامه ها بود.

مرحوم حاج سیّدحسین حجازی در مورد ابوتراب جلی می نویسد :                               

چهارمین و آخرین فرزند مرحوم ملّا حسین خلیفه ، به نام میرزا ابوتراب جلی در سال 1287 شمسی در دزفول متولّد گردید .    

از ابتدای کـودکی آثار ذکاوت و تیز هوشی و فطانت در ناصیه اش پیدا بود لذا مورد توجّه مخصـوص پـدر بزرگوارش گردید و در تعلیم و تربیت او دقیقـه ای فرو گـذار نکـرد و آنچـه خود
می دانست با کمال محبّت و صفا در اختیار فرزند عزیزش می گذاشت به طوریکه از سنین ده سالگی اشعار پر مغز و زیبایی سروده است . نگارنده به خاطر دارم در سن هشت یا نه سالگی بودم و در محضر مرحوم عموی بزرگ ملّا حسین خلیفه به اتّفاق پدرم حاضر بودم و قصیده ای ( که به تازگی میرزا ابوتراب جلی که قبلاً تراب تخلّص می نمـود ) و در آن مـوقع 14 سال بیشتر نداشت سروده بود . مرحوم عمـو برای پدرم می خواند که فقط یک بیت از آن در ذهنم باقی مانده به این مضمون :

لب گوساله ای گشود و ببست                دست موسی و ریش هارون را

که پس از گذشت 67 سال یا بیشتر هنوز به خاطرم مانده و از لحاظ سـلاست و سادگی و روانی با معنای عمیق و صنعت شعری ( لفّ و نشر مرتّب ) کم نظیر است . در ابتدای نوجوانی پدرش ، او و برادر بزرگترش را به لباس روحانیّت و عمّامه و شال کشمیری ملبّس نمود . پس از اجرای قانون لباس متّحدالشّکل او نیز از لباس روحانیّت خارج و به لباس معمولی ملبّس گردید و اقدام به تأسیس دبستان ملّی نمود . سپس به خدمت سربازی احضار و دو سال نظام وظیفه را به انجام رسانیده و وارد زندگی اجتماعی گردید . در آغاز جوانی صدایی گیرا و رسا داشت و با مقامات موسیقی که از پدر بزرگوارش فرا گرفته بود کاملاً آشنا و آهنگهای موزون می خواند . صدایش به اندازه ای جذّاب و ملیح بود که هر شنونده ای را مفتون خود می ساخت . مدّتی را در اراک ساکن بـود و با یکی از روزنامه های محلّی به نـام روزنامۀ (عراق)همکاری داشت و مقالاتی روشنفکرانه می نوشت که طرفداران زیادی داشت . چون مقالات و اشعارش به طرفداری از طبقۀ زحمتکش و بر ضدّ رفتار ظالمانۀ اولیای امور وقت بود ، مورد تعقیب واقع شد و مجدداً به عتبات عالیات مسافرت نمود و پس از مدّتی توقّف در سال 1323 شمسی به ایران مراجعت و از دزفول به تهـران کـوچ نمـود و مقیم آنجـا شـد و مـدّتی عضو ارشد هیأت تحریریّه روزنامۀ چلنگر بـود و اکثـر مقـالات روزنامۀ مزبور بر ضـدّ دستگاه سلطنت و ایراد به دولتهای وقت بود . اشعاری که در این مدّت سروده تماماً انتقادی و طنز آمیز بود . بالاخره تحت تعقیب قرار گرفت و احیاناً بازداشت شد و به زندان ساواک افتاد . بالاخره پس از مدّتی زندانی از محبس آزاد و در یکی از کارخانجات پارچه بافی به شغل حسابداری و سپس در یکی از شرکتهای ساختمانی مشغول به کار گردید پس از چندی از این کار کناره گیری نموده و دوباره به مطبوعات روی آورد و در یکی از روزنامه های کثیرالانتشار استخدام و با درج مقالات و اشعار طنز آمیز به تنویر افکار اجتماع پرداخت . در سال 1330 ازدواج نمود ولی این وابستگی به خانواده و فرزند ، اندکی در افکار آزادی خواهانۀ او خلل وارد نکرد ، مخصوصـاً همـکاری مـدید او با روزنـامـه هـای هفتـگی تــوفیق کـه با اسـامی مستعـار ( رنجبر ) ، ( شرر ) ، ج ـ آراسته ، خفی ، مزاحم ، فلانی ، بازیگوش ، فیلسوف ، علی ورجه و میرزا کائنات و امثال اینها ، اشعاری در روشن شدن نقاط ضعف اجتماع و یا انتقاد از کارهای دولت وقت می سرود تا توقیف و انحلال روزنامۀ توفیق ادامه داشت . همچنین در انجمن هـای ادبی و اجتماعی شعرای معروف و آهنگسازان و هنرمندان آن دوره شرکت می نمود و با آنان همکاری نزدیک داشت .

چنـد سـال قبـل کتـابهایی تحـت عنـوان « مـوسی و فرعون » ، « ابراهیم و نمرود » و « علی ( ع ) و معاویه » چاپ و منتشر شد که اشعار آن تماماً به وسیلۀ جلی سـروده شـده و کسـانی که کتاب مزبور را خوانده اند تصدیق می نمایند که اشعار آن چقدر ساده و سلیس و روان گفته شده است. باز گفتن همین اشعار نیز در دولت سابق برای ایشان زحمت زیاد تولید نموده بود.

  میرزا ابوتراب جلی مادّه تاریخی در مورد تاریخ سال وفات پدرش نیز دارد .

چنین گفته است :

فوت پــدرم که جنّتش باد مــکان            جُستم تاریخ و یافتم بی نقصان

چون دوستی پنج تنش در دل بود            کــن پنـج اضـافه بگو یاغفـران

که کلمۀ یاغفران به حساب ابجد عدد1342 می شود و با اضافه کردن پنج می شود 1347 ه.ق

(این مطالب از زبان پسر برادرش محمّد جواد بدیعی ساکن تهران ـ کارمند سابق بانک ملّی می باشد.)

آثار منظوم :

الف : آثار جدّ

 نمونه ای از اشعار اجتماعی او :

شیرۀ جان

به مالک چنین گفت دهقان پیر           که نه ماست مانده ست ما را نه شیر

هـمه روزهــا گلّـه داری کـنیم            شب تـیــره اخـتر شمـاری کــنیم 

برای تو هـر شب بدوشیـم شیـر           بســازیم سـرشیـر و کشک و پنیـر

بمـانیـم بی بهره از مال خویش            به حسـرت گـذاریم اطفـال خویش

به نزد تو آریم این شیر و ماست            حـذر کن که این شیـرة جان ماست

[ این شعر نمایشی از زندگی فلاکت بـار دهقان ایرانی روزگـار شاعـر است کـه در محـرومیّـت می زیست. ]

نمونه هايي از اشعار سياسي :

1-    غزل

صفحه ي 5  ،   توفيق،  21/5/1326،  شماره ي 40  ،            فلاني

دخل و تصرّف ادبي!

2- قطعه

رنگين‌كمان، سال اوّل   شماره‌ي 1 پنجشنبه 2 تيرماه 1332 صفحه‌ي 1

از: ابوتراب جلي

يادي از روز بيست و سوّم تير

3- مستزاد

صفحه‌ي4، چلنگر، شماره‌ي 77،  آذرماه 1330

از : خفي

اي مردم بازار

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1- در موقع غارت كردن چلنگر خانه يكي از رجّاله هاي «حزب زحمتكشان» كت و شلوار چلنگرباشي را از چوب لباسي كشيد و في المجلس پوشيد آن وقت با صداي بلند گفت: «زنده باد دكتر مصدّق»

2- هنگامي كه اهالي محل با خشم و نفرت فوق العاده ناظر عمليّات وحشيانه اوباش و چاقوكشان بقائي بودند يك عدّه پاسبان براي حمايت از آنها كه مبادا مورد تعرّض اهالي قرار گيرند و نتوانند :
« وظيفه‌ي محوّله» را به خوبي انجام دهند در محل حاضر شدند و گفتند: «بيكاره ها متفرّق شوند» معلوم شد به زعم « پليس پيشوا» كساني كه در روز روشن مشغول دزدي و غارت خانه هاي مردم هستند «كاردار !» مي باشند.

 

نمونه ای از قطعات او :

« چنـد خـواهـی پیــرهــن از بهــر تـن         تن رهــا کــن تـا نخـواهـی پیـرهـن »

ایـن کـت و پیـراهـن و شلــوار و کفـش           در حقیقــت خستـه می ســازد بــدن

تا به کـی پا بست خــواهش هــای نفس          حیــف نبــــود آدمــی پــا در رَسَــن

شیـــوۀ آزادگــان ســرگشتــگی اســت          یــادگیــر ایــن شیــوه از مــرغ چمن

ملک و حــال و دولــت و مکنت مخــواه          از مقـــام و جــاه و عـــزّت دم مـــزن

[ در این شعر، ابوتراب جلی از مقام ها و رتبه های موقّتی و زودگذر دنیایی ، از جهانی ناپایدار که روزی دهد و روزی ستاند ، از جهانی که « ز یکدست بستد به دیگر بداد » سخن می راند و به قول حافظ : 

از شیوۀ آزادگی و آزاد زیستن می گوید .

غلام همّت آنــم کــه زیر چــرخ کبـود            ز هــرچــه رنگ تعلّق پذیرد آزاد است

 

 

 

 

نمونه هايی از مثنوی های او :

الف : مثنوي سياسي

صفحه‌ي 1     نامه ی چلنگر     16/3/1330       سال اوّل    شماره‌ي 14

 

 

 

 

 

 

 

ابوتراب جلي

نيمه شب

ب : مثنوي اجتماعي

سال اول ، نامه ی چلنگر ، 12/2/1330، شماره 9

تبريك

 

 

 

 

 

 

 

 

ج : مثنوي حكمي

نامه ي اراك ،  شماره ي 750، 10/9/1319                ابوتراب جلي

دل و ديده

 

نمونه ای از غزلیّات او :

روزنامۀ نهیب آزادی ، شمارۀ 204 ،  تاریخ  8/4/62

از : ابوتراب جلی

به خدای تو قسم

 

نمونه ای از تک بیت های او :

« جلی »چو یار به محمل نشست در پی او         چنان بنال که بانگ جرس شکسته شود

نمونه ای از ترکیب بند و ترکیب بند نو :

                                                     مرگ گدا

ای خفته به خاک تیره نومید                                   وی رستـه ز دسـت جـور ایّام

زین دام قفس ، ندیـده راحت                                  بشکستـه قفـس پـریـده از دام

وارد شده ناشنـاس و مجهول                                   بیرون شده بـی نشان و بی نام

شب گرسنـه خفته تا سحرگه                                   روز از پی نان دویـده تـا شـام

دایـم به جـواب عجـز و لابـه                                    از سنـگدلان شنیـده دشنــام

                                    در عمــر چه رنجها کشیدی

                                    روی خوشی از جهان ندیدی

آن روز کــه با لبــاس ژنــده                                      در رهگـذری نشستـه بـودی

پا بست به قید یأس و حرمان                                      وز بنـد امیـــد رسته بــودی

در زیـر فشــار فقــر و افلاس                                     بیچــاره و دلشکستـه بـودی

بر خلق گشوده چشم حسرت                                     لب را ز حـدیـث بستـه بودی

از دیــدن عیش و سور مردم                                       افسرده و سخت خسته بودی

                                   می ســوختی اندر آتش غم

                                   وز ابر کـــرم نیـــافتی نـم

بیمـــار شــدی و پای ننهاد                                       در کــوی تــو هیـچ آشنایی

از بهــر تو دوستــان نـدادند                                      تــرتیـب ، دوایــی و غـذایی

در حــالـت احتضـار پهلــو                                        بنهــاده بــه کهنــه بوریایی

از درد و فغان تو ناله کــردی                                      شاید رسد این فغان به جایی

افســوس کــه بهـر بینوایان                                      قسمت شده مرگ بی صدایی

                                     منعــم غـــم بینـــوا ندارد

                                     مـــرگ فقـــرا صــدا ندارد

خوش باش که از سر تو بـگذشـت                             سیــلاب مهـیــب زنـــدگانـی

دوران عــدم رسیــد و طـی شـد                              ایّــام بـــلا و نـــاتــــوانـــی

دیگــر نکنـــد تــن ضعیـفــت                              بــر خـــاطـــر اغنیــــا گرانی

از درگــه خـــود تـــو را نراننـد                             با خفـّت و خشم و بــد زبــانـی

بر روی تــو ننگـرنــد از خشــم                             آنســان کـه بـه دشمنان جانـی

دیگر به تو هیچ کس نخندد

بر روی تو در کســی نبندد

[ فقر و محرومیّت در این شعر موج می زند . ]

 

نمونه اي از قصيده ها

الف- سياسي

صفحة 1، نامه‌ي چلنگر ، سال اوّل، شماره‌ي 45، 28/6/1330

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

علي و خصم ستمگر

ب – حکمی

صفحة 2، نامة اراک، شماره 847  ، 3/10/1320

ابوتراب جلی

فال من

 

 

ج – مدح و نعت

صفحه ی 3 ،  شماره ی 728 ، 10/6/1319 ، روزنامه ی اراک

ابوتراب جلی   

بعثت

 

 

 

د ـ اجتماعی

صفحه‌ي5 ، توفيق ،6/11/1328 ، شماره‌ي 13

مزاحم

    تحـوّل

 

 

 

 

 

نمونه ای از مراثی او :         

صفحه ي 4  نامه ي اراك  شماره ي 2284  10/8/1351  سال سي و نهم

                                                              از: ابوتراب جلي

ادبيات و هنر

شهادت علي (ع)

نمونه اي از ترجيع بند نو

شماره‌ي 2 ،  چلنگر،  سال سوّم،  شماره‌ي 3، 28/12/1331

اي ملّت رشيدا- تبريككم به عيدا- ايّامكم سعيدا- داريم همه اميدا- در سالكم جديدا- بر، يانكي پليدا- برثاني يزيدا- بر دشمن عديدا- اردنگتان مزيدا- بر حق خود رسيدا

چهارشنبه سوري

از: خفي

نمونه اي از رباعيّات

صفحه ي 2 ،  نامه ي اراك ،   شماره ي 753 ، 24/9/1319

از ديوان جلي              

مي

 

نمونه اي از مسمّط ها

 صفحه ي 2، روزنامه ي اراك، شماره ي 688 ، 11/1/1319، سال هفتم

 ابوتراب جلي

بهار

نمونه اي از مستزادها

صفحه‌ي5 ، توفيق ، 31/1/1329 ، شماره‌ي 25

از : خفي

اي رئيس الوزرا

 

 

نمونه اي از بحر طويل ها

صفحه‌ي1و9، جاجرود،14 بار بر چلنگر آزار لعنت ، سال اوّل ، شماره‌ي 2

21/3/1332

من ندانستم ...

من ندانستم از اوّل كه تو بي مهر و وفايي-

پسري سر به هوايي

بد و بدطينت و بي شرم و حيايي-

به سرت افسر و در پاي تو مهميز نهادند

ولي بي سر و پايي

نه به فكر وطني بلكه به دنبال طلايي-

كه كني جمع و نهي در چمدان نيمه شبان مخفي و

پنهان ز وطن بار به بندي ز ره شوق بخندي و

 همان بار گران را ببري لندن و قفلش بگشايي

تو مگر عهد نبستيّ و قسم ياد نكردي كه

خيانت نكني دخل و تصرّف به امانت نكني

جيب بر و ارقه و چاقوكش و بدكاره ولش

را ز همين پول اعانت نكني پس چه شد

امروز كه عهد و قسم خويش فراموش

نمودي و در فتنه گشودي و به جز دزدي و

غارت به جز آشوب و شرارت ننمايي

عهد نابسته از آن به كه به بندي و نپايي-

 

نمونه اي از دوبيتي ها

صفحه ي 23،   توفيق، 4/4/1349،چهل و نهمين سال- شماره ي 14

دوزخ

 

 

 

نمونه اي از چهار پاره

صفحه‌ي 4، چلنگر، سال اوّل، دوشنبه  4/6/1330 ، شماره‌‌ي 35

       پرچم سعادت ماست

ابوتُراب جلي

نمونه اي از تضمين ها

صفحه ی 8 ، توفیق ، 13/7/1329 ،  شماره ی 39

شرکت سهامی سعدی- مزاحم لیمیتد!

نفتیِّه!

 

آئينه ي آفرينش،                                           صفحات 168 و 169.

سروده ای از هوشنگ ترابی (شهراز ) به مناسبت درگذشت استاد جلی

 

 

منظومه های او :

1 ـ کتاب های « سه منظومه » [ ابراهیم (ع) ، موسی ( ع ) ، علی ( ع ) ] در سال های گذشته چاپ شده اند .

2 ـ منظومه ي حسین کرد شبستری

  سال هشتم، شمارة دهم، گل آقا، صفحة 15

کتاب مستطاب حسین کُرد

مقدّمه

کتاب مستطاب حسین کرد منظوم به طور متناوب در هفته نامه‌ی فکاهی توفیق به صورت پاورقی با نام مستعار « فلانی» چاپ می شد و به عللی از آن جمله مشکلات سانسور و حسّاسیّت دستگاه حاکمه، از ادامه ی چاپ آن خودداری به عمل آمد. از قسمت 1 تا 35 که از شماره های مختلف روزنامه ی گل آقا جمع آوری گردیده است در کتاب شرنگ شیرین چاپ شده است.

 

آثار طنز

الف: طنز

دریغ از روزگار خر سواری                         « فلانی »

ب: طنز سياسي :

1- مثنوي

سال دوّم، چلنگر            صفحة 1،1331، شمارة          از : خفی

تصويب شد

 

2- دو بيتي هاي به هم پيوسته

صحبت از حق و حقیقت ممنوع            تهمت و هرزه درایــــی آزاد

دهن مــردم ایــران بـســــته          حــزب منفور بقـــــایی آزاد

ـــــــــــ

هست چاقو کشـی آزاد ولــی              سخن از ایده ی ملّت قدغـن

جز برای دو سـه مزدور کثیف                 بـردن نـام وکالـت قــدغـن

 

 

3- غزل

صفحه ی8 ، بیست و ششمین سال، شماره ی30 ،توفیق

26 خردادماه1327

قاسم کوریه

                                                                "فلانی"

4- تضمين

صفحة 2  ، توفيق ،  28/5/1326  ، شمارة 41

پرت و پلا

بـه مجـلس كرد چون « خسرو» به پا آن قدّ رعنا را             

چـو شكّـر ساخـت شيـرين صحنـة پـر شور شورا را

چنين مي گفت چون « اورنگ» ديد آن روي زيبا را

« اگـر آن ترك شيــرازي بـه دسـت آرد دل مـا را

                            بـه خــالِ هـندويـش بخشـم سمـرقنـد و بخارا را »

                             ***

رئـيـس رفـتـگـر هـا طبـق امــر رهبــر محـبـوب

 وكـيـل پـارلمـان شـد تـا كـه ملّت را كند جاروب

گروهـي لولـه كش آورده چون خود ناقص و معيوب

« فـغان كايـن لوليـانِ شوخِ شيريـن كارِ شهـر آشوب

                          چـنان بـردنـد صبـر از دل كه تـركان خوانِ يغما را   »

 

 

 

 

 

5- قصیده

صفحه‌ي4، نامه‌ي چلنگر، سال سوّم، شماره‌ي 9،چهارم ارديبهشت 1331

رشوه خوار !

از : خفي

6- مسمّط ترجیعی

توفيق ، صفحة3  ،شمارة 12،29/10/1328

   از : بيانات ساعت اوغلی

اينتخابات!

«خفی»

7- مسمّط مسدّس  نو

چلنگر  صفحة4، شمارة 8 ،  سال سوّم،  ارديبهشت  1332

  از : م . مزاحم

«چند کلمه عرض خصوصی»

8- رباعی

توفيق ، 13/11/1345، صفحه‌ي 5،  شماره‌ي 44

لايحه‌ي مبارزه با هواي آلوده به مجلس مي‌رود،

«علي ورجه»

آلوده

9- ترجیع بند نو

صفحه‌ي 2 ،  توفيق ،  20/7/1329 ،  شماره‌ي 50

                                به مناسبت يك روز كار در پارك شهر           «بازيگوش»

عاشقم پول ندارم كوزه بده آب بيارم!

 

10- مستزاد

سال دوّم- شماره‌ي چهاردهم ،   گل‌آقا،  25/4/1370

              «مزاحم»

باور نمي‌كنم! 

11- قطعه

صفحه‌ي8، توفيق  27/4/1329،  بيست و هشتمين سال،  شماره‌ي 37

مزاحم

كابينه‌ي بي اقبال !

12- ترکیب بند

صفحه‌ي4      چلنگر       سال اوّل    3/5/1330     شماره‌ي 26

ابوتراب جلي

مذاكره

 

ج: طنز اجتماعی:

1- مسمّط

صفحه‌ي4 ،توفيق ، 1/1/1327 ، شماره‌ي 20 ، "فلاني"

هفت سين

2- غزل

توفيق ، صفحة3 ، شمارة 11، 15/10/1328

                       فلانی               

               ميدونه

 

 3- تضمین

سال دوم – شماره‌ي هفتم -  ماهنامه‌ي 14  - مهرماه 1371- گل آقا

                  «فلاني»

هنگام خزان

4- مثنوي

 14/11/1372 ، گل آقا  ، صفحۀ 6، سال چهارم شمارۀ چهل و چهارم

خرج تحصیل !

5- قطعه

آذرماه 1371  ،   گل آقا ،ماهنامۀ 16 ، سال دوّم شمارۀ نهم

تقلّب !

6- قصيده      

صفحه‌ي3 ، توفيق، شماره‌ي 3  ،   26/8/1328

از : خفي

اي پسر

آثار منثور:

نمونه ای از نوشته های ابوتراب جلی در کتاب دوالپا ، جلد اوّل ، صفحات 1 تا 5

دوالـپا

عبّاس آقا روزنامه فروش توی رختخوابش دراز کشیده بود و از درد پا می نالید .

می گفت : من که نه پا توی کفش کسی کرده ام ، نه برای بندگان خدا پاپوش دوخته ام و نه پایم را از گلیم خودم درازتر کرده ام ، چرا باید این پا درد لعنتی به سراغ من بی دست و پا بیاید و پاپیچ من بشود ؟

پـدرش حـاجی رضا که بالای سرش نشسته بود گفت : پسرم ! تقصیر از خودت بود ؛ هی روزنامه ها را ورق می زدی ، تیترهای هیجان انگیز را می خواندی : فلان هواپیما با سیصد نفر سرنشین در هوا آتش گرفت و در دریا سقوط کرد . فلان قطار با چهارصد مسافر از خط خارج شد و دویست کشته و مجروح به جای گذاشت . جریان سیل در فلان ناحیه دهها نفررا بی خانمان کرد.زلزله درفلان جا چه خسارات و تلفاتی به بار آورد و غیره.

از خواندن این حوادث ناگوار ، تحت تأثیر قرار می گرفتی به فکر فرو می رفتی و سر سنگینت را روی زانوهای خشکیده ات می گذاشتی و آه ناله سر می دادی .

        پسرم!مگرنشنیده ای که گفته اند: دو صد من استخوان باید که صد من بار بردارد ؟

همین سرسنگین بودکه روی پاهای لاغرتو فشارآورد وتورا به این روز وحال انداخت.

        مگراین دوقطعه استخوان باریک چقدرتوانایی دارندکه این بارسنگین راتحمّل کنند؟

رقیه خانم مادر عبّاس آقا از گوشه ی آشپزخانه صدایش بلند شد : پناه بر خدا ! به حقّ چیزهای نشنیده ! پسر نازنینم بیست و پنج سال است همین سر سنگین را روی گردن باریکش نگه داشت، هیچ طوری هم نشده است.

حسین آقا برادر کوچک عبّاس آقا از شنیدن این حرف قاه قاه خنده را سر داد و گفت : نه ، مادر جان !

علّت پا درد برادرم چیـز دیگری اسـت . مگر یادت رفته است وقتی عبّاس آقا روزنامه هایش را می فـروخت، به خـانه می آمـد، روی صنـدلی می نشست، سیگاری آتش مـی زد و زیر لب
می گذاشت ، آن وقت پای راستش را روی پای چپش قرار می داد و تمام سنگینی تنه اش را روی پایش می انداخت و می خواست ادای سیاست مداران را در بیاورد ؟

او خیال مـی کـرد که ارباب سیاست تمام بارهای سنگین را روی پای خودشان می گذارند . اگر چنین بود می بایستی تمام سیاست مداران دنیا به مرض نقرس « یا سیاتیک » و « قانقاریا » مبتلا شده باشند !

درصـورتی کـه آنها از دیگران بار می کشند و خودشان راحت و آسوده درگوشه ی امنی
مـی خـزند و تمـاشـاچی معـرکه هستند و اگـر غیـر از این عمل می کردند و خودشان وارد گود
می شـدنـد ، حالا دنیا دچار قحط الرّجال سیاسی بود و نفس راحتی می کشید !

سیاست مداران ورزیده در واقع همان کاری را انجام می دهند که « دوالپا » در جنگل های چین و ماچین انجام می داد .

حسین آقا در این موقع رویش را به طرف حاجی رضا پدرش کرد و پرسید : تا به حال اسم دوالپا را شنیده ای ؟

جواب داد:اسم چنین موجودی درکتاب«عجایب المخلوقات»به گوشم خورده است.

حسین آقا خنده ای کرد و گفت : شنیدن کی بود مانند دیدن ؟

این مخلوق عجیب ، از سر تا کمر شبیه آدمیزاد است ، آن هم چه آدمی ! خوش صورت ، خـوش برخـورد ، شیرین زبـان ، نکتـه دان ، متواضع و مبادی آداب ؛ امّا از کمر به پایین به شکل
« مار » خلق شده است . یعنی پاهایش به طول سه چهار متر ، دراز و باریک و مثل دم مار است .

این مـوجـود عجیـب الخلقـه زیر درخـت نارگیل می نشیند ، پاهایش را چنبره می کند به طوری که پایین تنه اش پیدا نباشد . آن وقت گوش به زنگ می ایستد تا یک آدم دست و پا داری از آنجا عبور کند ، او را صدا می زند ، با زبان چرب و نرم و با احترام وتواضع از اوخواهش می کند که چون پاهای من علیل است، لطف فرموده مرا روی دوش خود بگیرید تا بتوانم از این نارگیل ها بچینم، هم به تو بدهم و هم خودم سیر بشوم .

مرد فریب خورده دلش به حال این شخص زبان باز می سوزد ، او را برمی دارد و روی دوش خود سوار می کند . در آن موقع جناب دوالپا او را با پاهای دراز و باریک خود طناب پیچ می کند ، گوش هایش را می گیرد ، به او « هی » می زند که : « حالا بزن بریم هالیوود ! » آن بیچاره ی مادر مرده هم مجبور است راکب خود را به جایی ببرد که خاطرخواه اوست !

از چیـن و مـاچین به جنوب آفریقا . از اقیانوس هند به دریای آدریاتیک . از سومالی به زولاند نو و غیره !

شما خیال می کنید مثلاً « بیسمارک » سیاست مدار آلمانی خودش « مچ پیچ » می بست و به میـدان جنـگ اتـریش مـی رفـت ؟ یا هیتلر پیشوای نازی خودش در خطّ « زیگفرید » سنگر  
می گرفت ؟

« ژرژ کلمانسو » نخست وزیر معروف فرانسه در جنگ بین الملل اوّل که به « ببر فرانسه » مشهور است ، در آن گیـرودار وحشتنـاک نـه خودش کوله پشتی روی کولش می گذاشت ، نه فانوسقه به کمرش می بست ، نه تفنگ روی دوشش می گرفت و نه مانند ببر ، چنگ و دندانش را به کار می انداخت.

اگر او چنین کاری می کرد همان روز اوّل می فهمید یک من ماست چند سیر کره دارد ؟

او مجبـور می شـد به جای حمله به سپـاه دشمـن ، پاهایش را به طرف کلیسای « نوتردام دوپاری » دراز کند و از « اب و ابن و روح القدس » بخواهد که جانش را از مهلکه نجات بدهد .

امّا او به پیروی از فلسفه ی « دوالپانیسم ! » کوله پشتی را به کول « تابین » گذاشت ، فانوسقه را به کمر « سرجوخه » بست ، تفنگ را روی دوش « گروهبان قرار داد و گفت « بزن بریم ایتالیا ! »

چـانه ی حسیـن آقـا تـازه گـرم شده بود و شمر هم جلودارش نمی شد . خوشبختانه آقای
« دکتر حاذق » با کیف دستی برای معاینه ی پاهای عبّاس آقا وارد شد و به این سخنرانی بی سر و ته پایان داد .

آقای دکتر فشار خون بیمار را اندازه گرفت ، به ضربان قلب او گوش داد ، دستی به عضلات چروکیده ی پای بیمار کشید و با خوشحالی گفت :

چیـزی نیسـت ، هیـچ اهمّیّتـی نـدارد ، ابداً نگران نباشید . این بیماری را در قدیم الایّام که علم طب به این درجه نرسیده بود « شقاقلوس » می نامیدند و چون راه معالجه ی آن هنوز کشف نشده بود ، پای بیمار را قطع می کردند . امّا حالا که علم طب ، وظایف الاعضـا و فـنّ جرّاحی پیشـرفت شـگرفی کرده است ، دیگر پای مریض را قطع نمی کنند بلکه می گذارند تا خودش بیفتد !    

نمونه ای از نوشته های ابوتراب جلی در کتاب خروس بی محل ، جلد دوّم ،

صفحات 155 تا 156

بشر دوستان

در هیـچ عصـری از اعصـار و در هیـچ قـرنی از قرون ، عالم بشریّت مثل امروز این همه خاطر خواه دو آتشه و سینه چاک نداشته است که شبانه روز در کنج لابراتوارها ، در زیر زمین ، زرّادخانه ها و در پهنه ی آسمان ها زحمت بکشند ، عرق بریزند ، فکر و هوش خود را به کار بیندازند و بی وزنی را تحمّل بکنند تا بتوانند آلات و ادواتی بسازند که عالم بشریّت را از دلهره و تشویش بیرون بیاورند و به او آرامش روحی و جسمی ببخشند .

افسوس که این عالم بشریّت قدر خدمتگزاران واقعی خود را نمی داند و زحمات بی شائبه ی
آن ها را ارج نمی نهد و علّتش هم اینست که این بیچاره ، عقلش پاره سنگ برمی دارد ، حواسش پرت است ، گوشش سنگین است ، چشم هایش خوب نمی بیند .

اگـر این زبان بسته مختصـر شعـوری هـم داشت در برخـورد با عقـاید و آرای  جور واجور ،  با « ایسم » ها ، ایدئولوژی ها ، مسلک ها و مرام ها ، فلسفه ها و تئوری های رنگارنگ ، آن مختصر شعور را هم از دست داده است و از قید عقل آزاد شده است .

پرده ی گوش او هنگام ترکیدن بمب هیروشیما ترک برداشت و حسّ بیناییش را « اشعه ی لیزر» از بین برد.اودیگرچیزی برایش باقی نمانده است تا دوستان صمیمی خود را تشخیص بدهد ، به سخنان محبّت آمیزشان گوش فرا دارد و روی ماهشان را ببوسد .

او چه می داند طرفداران عالم بشریّت برای نجات جانش از آفات زمینی و بلیّات آسمانی چه نقشه هایی طرح می کنند و چه کوشش هایی به عمل می آورند ؟

یـک روزه می آیند به خاطر گل روی او چاقو برمی دارند ، شکم اتم را مانند هندوانه ی شریف آباد پاره می کنند و از میان آن یک دانه بمب اتم تی تیش مامانی بیرون می آورند ، مثل هلوی پوست کنده که دهن آدم را آب می اندازد ، آن را توی بشقاب می گذارند و پهلویش چند دانه از آن پلاستیکی ها ، هیدروژنی ها و نوترونی ها می چینند و می گویند : بفرما !

این یکی،خانه وصاحب خانه را ازجمیع بلیّات حفظ می کند، آن یکی ، ظرف های آشپزخانه را تمیز می شوید ، دیگری یک راست می آید منزل را جاروب می کند و مزاحم صاحب خانه نمی شود ، یکی دیگر مشغول خوش و بش با اهل بیت می شود و دست به ترکیب اسباب و اثاثیه نمی زند و حالا عالم بشریّت باید چشم به راه باشد تا صدها مستخدم صدّیق و فداکار دیگر به سراغش بیایند و دست نوازش به سر و گوشش بکشند .

با وجودی که ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا این موجود از کار افتاده را سر پا نگهدارند ، باز هم بر اثر ضعف قوای دماغی و نقص نیروی فکری و جسمی ، قادر به شناخت دوستان فداکار و پرستاران دلسوز خود نیست .

چه می شود کرد ؟

نمونه ای از نوشته هاي ابوتراب جلی در نشریّه ی نهیب آزادی :

صفحات 1 و 4، روزنامه ي نهيب آزادي،  تاريخ 3/9/1361،شماره ي 176

از:  ابوتراب جلي

پانتوميم

كسي كه دست به دزدي مي زند بايد دستش را بريد: والسّارقُ و السّارقةُ فاقطعوا ايديَهما، امّا آن كسي كه شعر ديگران را به سرقت مي برد، چه مجازاتي دارد؟ آيا بايد زبانش را بريد؟ مگر شعر جزء اموال شخصي شاعر نيست؟

دزد اموال، مي آيد يك دانه آفتابه ي مسي بدتركيب و بي قواره را برمي دارد و مي زند به چاك. اگر دستگيرش كنند، حدّ سرقت بر او جاري مي شود، امّا دزد اشعار، مي رود ابيات ظريف و لطيف و خوشگل ديگران را به اسم خودش قالب مي كند، همه جا آنها را به عنوان ساخته هاي خود            مي خواند و راست راست راه مي رود و كسي كاري به كارش ندارد ! آيا ارزش يك شعر ماماني از يك آفتابه ي مسي كمتر است؟ نه، از شما مي پرسم؟

سليمه خاتون مدّتها زحمت مي كشد و يك تخته قاليچه ي تركمني مي بافد، نصف شب قلي آقا مي آيد قاليچه را زير بغل مي زند و مي رود،‌ چند روز بعددر « گُمُش تپّه» دستگير مي كنند و قاعدتاً بايد دستش را بريد.

ابوالحارث جندح بن حجر الكندي معروف به امرؤ القيس چندين شب دود چراغ مي خورد و قصايد غرّائي مي سازد، روز روشن احمد بن يعقوب ابوالنّجم شصت كلّه متخلّص به منوچهري مي رود مضامين آنها را به سرقت مي برد و مانند شاخ شمشاد در بازار دامغان راه مي رود و پسته مي شكند، هيچ كس هم متعرّض او نمي شود، سهل است، مورد تمجيد و تحسين نيز قرار مي گيرد! مگر قالي بافي و شعر بافي هر دو بافتني نيستند؟

شايد بگوييد: اوّلي به زبان عربي شعر گفته است و دوّمي به زبان فارسي. من اين حرف را قبول ندارم. دزدان زبردست الاغ سفيدي را مي دزدند و با مقداري موادّ شيميائي حيوان زبان بسته را به رنگ خاكستري درمي آورند كه شناخته نشود. در حقيقت، الاغ همان الاغ است، رنگش عوض شده است. چرا راه دوري برويم؟ در همين حول و حوش خودمان آدم هايي پيدا مي شوند كه مي توانند حتّي بدون استفاده از موادّ شيميائي رنگ عوض كنند. امتياز انسان بر حيوان همين است!

امّا چرا از ميان انبوهي از سخن سرايان نامي كه به همين درد مبتلا هستند، قرعه ي فال به نام منوچهري دامغاني زده شده است؟ علّتش اين است كه شاعران بزرگي از قماش سعدي و حافظ آن قدر طرفدار دو آتشه،‌ هواخواه سينه چاك، سعدي شناس و حافظ شناس و غيره دارند كه اگر به كفش آنها «كفشك» بگوئي با ضرب نعلين دمار از روزگار آدم درمي آوردند. در صورتي كه منوچهري مادرمرده اين همه قوم و خويش و اعوان و انصار ندارد و مي شود سربه سرش گذاشت. آنچه به يادم مي آيد تنها مرحوم امير الشّعراء رضا قليخان كلّه باشي متخلّص به هدايت در تعريف منوچهري گفته است:

« وي حكيمي است متبوع و اديبي است مخترع، پيرو كسي نيست و تبعيّت كسي نمي كند». حالا ببينيم اين حكيم مبتدع و اديب مخترع كه پيرو كسي نيست و از كسي تبعيّت نمي كند، مضامين اشعار خود را از كجا آورده است؟!

امرؤ القيس مي گويد: « اسبي دارم كه كفلش به آهو، ساقهايش به شترمرغ، گريزش به گرگ و جهيدنش به روباه بچّه مي ماند».

منوچهري مي گويد: اسبي دارم:

امرؤ القيس مي گويد: « آن برق را ديدي كه هنگام جستن گوئي تاجي بر فرق ابرها بود يا چون چراغ راهبانان كه هربار بر آن روغن بيفزايند! »

منوچهري مي گويد:

امرؤ القيس مي گويد: « به ناگاه باراني سيل آسا بگرفت و سيلي دراز آهنگ و پيچان و زمين كن از اطراف سرازير شد، آن سان كه درختان كهن را از جاي بكند».

منوچهري مي گويد:

اين رشته سر دراز دارد. اجازه بفرمائيد به همين مختصر اكتفا كنم و با پوزش از روان پاك منوچهري كه در انتخاب مضامين اشعار عرب سعي وافي و جهد كافي به عمل آورده است سخن را به پايان برسانم زيرا با « كش» دادن اين بحث، ممكن است كار به جاهاي باريكي بكشد و پاي بسياري از سخنوران متقدّم و متأخّر از امير معزّي گرفته تا ايرج ميرزا به ميان كشيده شود و آن وقت:

شتر بيار و شعر بار كن !

خوشبختانه هنوز قانوني وضع نشده و ان شاء الله وضع نخواهد شد كه زبان شاعر را به گناه و سرقت مضمون قطع كنند. ( اگر زبانم لال) چنين قوانيني وضع مي شد حالا بايستي بسياري از سخن سرايان ما هنگام سخن گفتن به شيوه ي «پانتوميم» متوسّل شوند تا بتوانند مقصود خود را به ديگران بفهمانند.

توضيح واضحات: پانتوميم نمايشي است كه اجراي آن احتياج به «زبان» ندارد و به ياري حركات سر و دست و اطوار چهره انجام مي گيرد. بديهي است اجراي چنين نمايشي كار آساني نيست مخصوصاً براي بنده در موقع تبيين غزلي با موضوع معاشقه!

 

 

 

نمونه اي از نوشته هاي ابوتراب جلي در نشريّه ي نامه ي اراك

نامۀ اراک،14/8/1354،شمارۀ 2430،صفحات 1و2

از : ابوتراب جلی

حملۀ گاز انبری

مأموران مبارزه با مواد مخدّر در یک حملۀ گاز انبری بیست و یک نفر از گروه " انبر به دستان" را وادار به تسلیم کردند و با تلاش پیگیر، مشغول خلع سلاح بقیه السّیف این گروه هستند. به نظر
می رسد که عن قریب، مخفی گاهها و سنگرهای این جماعت یکی پس از دیگری سقوط کند و زیر زمین های تنگ و تاریک، پستوی مغازه های خیّاطی و قسمت عقبی اتومبیل های باری به تصرّف مـأموران مـربوط درآید. بـا انجـام ایـن مـانور، محفل اهل " حال " از رونق خواهد افتاد و از چشم " وافور " اشک ندامت جاری خواهد شد و از سینۀ " منقل " آتش حسرت زبانه خواهد کشید و خمیازه جای تبسّم را خواهد گرفت .

چه می توان کرد ؟

در دنیائی که آدمهایش بار سفر می بندند و راه کهکشانها را در پیش می گیرند دیگر جایی برای سفر به عالم " هپروت " باقی نمی ماند.

در این جهان پر جوش و خروش، آتش را برای ذوب فلزاتی به کـار مـی برند کـه از آن وسـایل و ابـزار صنعتی سـاخته شـود نه آنکه " بست  تریاک" را به جوش بیاورد.

دود، بایـد از دود کش کـارخـانه ها بیـرون آیـد نه از لولۀ " وافور " دنیای پر غوغای امروز، گناه مردمی را که بیداری و هوشیاری خویش را با " چرت " و خماری معاوضه می کنند، هرگز
نمی بخشد.

در طوفان زندگی، آنهائی که قادر نیستند جلوی آب بینی خود را بگیرند، چگونه می توانند از سیل حوادث جلوگیری کنند ؟

ـ بـاری ایـن بنده برای مأمورانی که در به هم زدن "بساط اهل دود" کمرهمّت بسته اند توفیق خدمت می طلبم و ان شاء الله توفیق رفیق راهشان بـاشد که بـه واقع این جماعت " اهل حال " ، "حال " ما را گرفته اند و همان بهتر که بساطی در بساطشان باقی نماند.

نمونه هايي از نوشته هاي منثوردرنشريّه گل آقا، منطق امروز و توفيق :

سالنامۀ گل آقا، 1370، صفحۀ 108

انفجار

در نظام طبیعـت ثـابت شـده اسـت کـه هـر تراکمی سبب انفجار می شود. خواه این تراکم در یک کپسول گاز باشد ، خواه در یک رآکتور اتمی و یا در منظومۀ شمسی .

آقای بوفن دانشمند معروف فرانسوی می گوید علّت پیدایش سیّاراتی که به دور خورشید ما
می چرخند برخورد یک جسم عظیم آسمانی با این کرۀ نورانی بوده است که در آن انفجاری به وجود آورده، قطعاتی از آن جدا شده و منظومۀ شمسی ما را ساخته اند.

دانشمندان چینی هم پیدایش نواختران یا بـه اصطلاح"سوپر نوا"ها را نتیجۀ انفجاری می دانند که دربرخی ازستارگان به وقوع پیوسته است،بنده هم که به مقتضای حسّ خودخواهی حاضرنیستم حتّی یک قدم از دانشمندان فرانسوی و چینی عقب بمـانم معتقدم کـه تـراکم جمعیّت درروستـای کوچکی چون غیاث آباد با پنجاه خانوار سکنه که ناگهان به پانصد خانوار افزایش می یابد موجب انفجار می شود و هنگامـی کـه پـانصد هـزارغیـاث آبـادی به شهـری مانند تهران سرازیرمی شوند، تکلیف روشن است .

شما بیایید در یک اطاق سه چهار متری بیست نفر را بچپانید و آنها را وادار بکنید در همانجا بخورند و بخوابند. اگر در این تنگنا انفجار هولناکی روی نداد ، بنده حرفم را پس می گیرم.

امّا در این جریان یک مورد استثنایی هم وجود دارد که تراکم سبب انفجار نمی شود و آن اتوبوسهای شرکت واحد هستند که به نظر من از فلز مخصوصی ساخته شده اند و مقاومت آنها در مقابل تراکم ، هیچ انفجـاری را سبب نمـی شود. چرا که از نظر آلیاژ بر عناصر سازندۀ سفینه های فضایی طعنه می زنند. خودتان ملاحظه می فرمایید که در این فضای محدود اتوبوس آنقدر آدم نشسته، ایستاده، خوابیده و دولا و سه لا در هم می لولند که جای جنبیدن نیست آن وقت آقای رانندۀ محترم در ایستگاه بعدی از مسافرین می خواهد کمی عقب تر یا جلوتر بروند تا جا برای تازه واردها باز شود. کدام عقب و کدام جلو ؟

در میان هفت دریا تخته بندم کرده اند

                       باز گویندم که چابک باش و تردامن مباش

خاصیّت دیگر این اتوبوسها این است که اگر احیاناً انفجار کوچک یا بزرگی در آنها به وقوع بپیوندد به علّت سر و صدای زیاد کـه کمتر از بـازار مسگـرهـا نیست اصـلاً صدای انفجار شنیده نمی شود.

شاید به همین دلیل است که بعضی از کشورها برای خریدن این اتوبوسهای ضد ضربه و صدا خفه کن سرو دست می شکنند.    

حق هم با آنهاست. وقتی چنین وسیلۀ مطمئنی در اختیـارشـان بـاشد چـرا جهـت خـرید اتـوبـوس بـه " نـوادا " یا " چرنوبیل " مراجعه کنند ؟

 

منطق امروز ، سال اوّل، شمارۀ 2، دوشنبه 3 آذر 1331 صفحات 1و2

                                             "رنجبر"

در انتظار معجزه !

پتو را که تا دستگاه موی سبیل بالا کشیده بود به کنار زد، روی تخت فنری جا به جا شد و گفت:

خوب ظاهراً باید این روزها منتظر خبر خوشی باشیم. از سفیر ما تازگی خبری برای شما نرسیده؟

- چرا، او مرتّباً اخبار مهم را اطّلاع می دهد.

- خوب، تصمیم به شکستن حلقۀ محاصره نگرفته اند.

- ( آهی کشیده گفت ): متأسّفانه هنوز دراین باره خبری نرسیده است گفته می شودکه موضوع را تحت مطالعه قرارداده اند.

- اینکه نشد، چقدر « تحت مطالعه » ؟

باید برای ما هم امکان اسکات مردم باشد، من تصوّر می کنم که باید با آنها وارد مذاکره جدّی تری بشویم، به آنها حالی کنیم که ملّت را بیش از این به معجزاتی که هنوز ظهور نکرده نمی توان امیدوار ساخت.

مـا نهایت کوشش خودمان را کرده ایم، ولی آنها معلوم نیست چه می خواهند بکنند. آنها مسألۀ ایران را در کادر سیاست جهانی خودشان مطرح می کنند.

- نمی دانم، امّا چطور معلوم نیست، آنها به ما قول داده اند ما که به تعهّدات خودمان عمل
کرده ایم، من عقیده دارم یکبار دیگر توجّه آنها را به حسّـاسیّت مـوضوع جلب کنیـد به آنها بگوئید که ما هرچه در قدرت داشته ایم کرده ایم. به توصیۀ سفیر شما، قانون امنیّت اجتماعی را تصویب کردیم، در همه شهرها حکومت نظامی گذاردیم، مردم را به جرم آزادی عقیده و وجدان که طبق مادّۀ 10 اعلامیۀ حقوق بشر محترم شمرده و مجلس ما هم آن را تصویب کرده تحت تعقیب قرار دادیم، صدها نفر را به اتّهام تبلیغات ضد امریکائی بازداشت کردیم. خلاصه، به خاطر حفظ نفوذ آنها، اصل چهار و کمک نظامی را پذیرفته ایم و هر ندای اعتراض ملّت را خفه ساخته ایم. در این صورت سزاوار نیست که بیش از این به کمک ما نشتابید.

- همۀ اینها را بارها گفته ایم.

- بـاز هم بگـوئید، آنهـا را تهدید کنید که سیاست ملّی اتّخاذ خواهیم کرد.

- ( با خنده ) آنها هرگز تسلیم این بلوف ما نخواهند شد، آنها بهتر از خود ما، ما را شناخته اند و مطمئن هستند که ما اهل این حرفها نیستیم.

- صحیح ! پس چه بکنیم، تا کی می شود مردم را فریفت و دروغ و دغل تحویل داد.

- چه عرض کنم، خود منم کلافه شده ام، رفته رفته مردم چهرۀ حقیقی ما را در زیر نقاب که به رخ زده ایم می بینند.

- خدا نکند، همۀ سعی ما این بوده که نقاب را از پاره شدن محفوظ داریم. بردارید همین را به آنها بنویسید،بنویسیداگراین نقاب دریده شود،آخرین اتوی پیشرفت شما ازبین رفته ودیگر مردم را با هیچ دستاویزی نمی توانید بفریبید.

- البتّه خواهیم نوشت، ولی باید منتظر بازگشت هندرسن باشیم. او قول داده که کارهائی بکند.

- امیدوارم این بار قول او درست باشد ، من که از بس وعد و وعید بیجا داده ام، خسته شدم، اگر یادت باشد من در گزارش خود چند بار غلط بودن سیاست حسن نیّت به استعمار را اعتراف کرده ام،
نمی دانم اگر این بار هم توفیقی دست ندهد، چگونه جواب بدهم. مسألۀ نفت و سیاست دو مسـئلة ما، حال پالان خر دجّال را پیدا کرده، دو سال است که به آن بخیه می زنیم و می شکافد.

- ( با خنده ) قربان تقصیر نخ های امریکائی است که استقامت ندارد!

- بله همین طور است ولی مائیم و همین نخ، با همین نخ پوسیده ما به چاه حکومت رفته ایم.

ولی در هر حال باید کاری بکنیم، مردم ساده باز هم فریب بخورند. من در این مورد نقشه ای دارم که اگر اجرا شود امید موفقیّت هست.   

- دستور بفرمائید البته اجرا می کنیم.

- نقشۀ من تخدیر اعصاب مردم ساده است، باید یک سلسله عملیات را با هم شروع کرد، در بین مردم پانیک ایجاد کرد، مردم را در بیم و امید نگه داشت ، اگر ما دست به اجرای چند عمل سر و صدا دار بزنیم، موفّق خواهیم شد که برای مدّتی دیگر، یعنی تا زمانی که نتیجۀ تصمیم واشنگتن روشن شود، اعصـاب مـردم را تخدیر کنیم، آنها را به طوری متوجّه گرفتاری های خود بکنیم که توجّهشان از مسألۀ نفت و اینکه ما آنها را داریم به کجا می بریم منحرف شود.

- این البتّه صحیح است ولی آنها را چه کنیم، آنها که دست ما را خوانده اند و پشت معرکۀ ما ورد وارو می خوانند.

- آنها را، آنها را بیش از پیش می کوبیم.

- متأسّفانه هر چه ممکن بوده کرده ایم، تمام زندان های ما پر شده است ولی آنها با این حرفها زانو به زمین نخواهند زد.

- در هر حال این تنها راه است، از بابت زندان نباید مشوّش بود با اصل چهار وارد مذاکره شوید، در اسرع وقت زندان های جدیدی برای ما خواهد ساخت !

توفیق، ماهانۀ نوروز، سال یازدهم، شمارۀ112، فروردین 1351، صفحۀ 2

" فلانی"

یک دهن آواز !

مدّتها از یک عقدۀ روحی رنج می بردم. این رنج کلافه ام کرده بود . شبها خواب به چشمم نمی رفت و اگر گاهی چرتی می زدم با صدای خـرناس خـود ازخواب می پـریدم. ساعت ها چـشمم به  نقطه ای خیره می ماند و در اقیانوس افکار بی سروته درگوشم
طنین انداز می شد که برای من مفهومی نداشت . مثل اینکه یک عدّه اشباح از عالم غیب با من صحبت می کردند.

بدتر از همه آنکه دلم نمی خواست کسی از گرفتاری من با خبر شود و به راز درون من پی ببرد .

از مـراجعه به روان پـزشکان جدّاً خودداری می کردم زیرا به خـوبی مـی دانستم که این جماعت با سر انگشت تدبیر گره از بسته های اسکناس من بگشایند نه از کار فرو بستۀ من !

و اگر حقیقتش را بخواهید احتیاجی به روان پزشک نداشتم چون خودم بهتر از اصل و ریشۀ این بیماری و عوارض آن اطّلاع داشتم و راه آن را هم می دانستم .

منتهی فرصتی به دست نمی آوردم تا اینکه فصل بهار رسید و یک روز تک و تنها برای گردش به حوالی کهریزک رفتم .

مثل اینکه زیاد معطّلتان کردم . عقده ای که سالها به قول صادق هـدایت روح مـرا در انـزوا مثـل خـوره مـی خورد عبـارت بــود از : عقدۀ " خود آواز نخوانی ! " و علاجش هم یک دهن آواز ! دلم می خواست دست بیخ گوش بگذارم و چهچهه بزنم. صدایم درکوه و دشت بپیچد. پرندگان هوا، ماهیان دریا، بهائم و حشرات الارض را به رقص و پایکوبی وا دارم. آرزو داشتم که با جاذبۀ صدای خود آب را از جریان و مرغ را از طیران باز دارم.
می خواستم با آواز دلنواز خود شوری در عالم وجود به پا کنم و انواع حیوانات وحشی از قبیل خرس، خوک، کفتار و شغال را همراه آهو و خـرگوش و غزال درکمند محبّت خود اسیـر و دستگیـر سازم با خود می گفتم:  مگر چه چیز من از این همه موجودات آوازه خوان کمتر است ؟

بلبلها، قناریها، سوسکها، ملخها و حتّی قورباغه ها هم هریک برای خودآوازی دارند که عقل وصبر و طاقت و هوش را از شوریدگان می ربایند از کنار مزرعۀ گندم می گذشتم و زیر لب می خواندم :

"اشتربه شعرعرب، درحالت است و طرب  

گرذوق نیست تو را، کژ طبع جانوری"

***

مغنی کجــائی نــوائـی بــزن            به یاران رفتـه صــلائی بــزن

***

بوی جوی مولیان آید همی               یاد یار مـهربـان آیــد همـی

***

چنـد قـدم دورتر در دامنۀ تپـّه های کم ارتفاع گلّۀ گوسفندی که تک تک در میان آنها گاو و گوساله هم دیده می شد به چرا مشغول بودند و با پای نشاط سبزه را لگد کوب
می کردند .

نسیم بهاری مانند شرابی قوی در شریانهای من جریان داشت. بـوی گلــم چنـان مسـت کـرده بـود که دامنم از دست برفت و بی اختیار در آن عالم مستی و بی خبری آواز سر دادم .

نمی دانم در چه دستگاهی بود و من در چه حالی بودم که ناگهان ضربت چماقی بازوی راست مرا از کار انداخت و از درد شدید آن به خود آمدم.دیدم گوسفندان با برّه هایشان و گاوان با گوسـاله هایشـان بـا وحشـت و اضطـراب هـر یک به طرفی فرار می کنند و در پشت سرم چوپان قوی هیکلی ایستاده و با خشم و غضب چوب دستی خود را  بالای سر برده و بازوی دیگرم را هدف قرار داده است.

ترس از چماق چنان نیروئی به من بخشید که به سرعت برق و باد پا به فرار گذاشتم و همین که از منطقۀ خطر دور شدم از زور خستگی به زمین نشستم و به فکر فرو رفتم :

   بله، حق با چوپان بود، زیرا جمع آوری چنین گلّۀ پراکنده ای در چنان صحرای وسیعی کار آسانی نبود ؛ ولی افسوس خوردم : افسوس به حال گاوان و گوسفندانی که پس از نسلها، هنوز آواز یک انسان متمدّن را از زوزۀ یک گرگ خونخوار تمیز نمی دهند ؟ ! . . . یا للعجب ! 

 

تحلیل کلّی :

با بررسي و تدبّر در آثار ابوتراب جلي ، مي توان او را استادي مسلّم در شعر و ادب شمـرد كـه همگام با سرودن اشعار جدّ در قالب هاي غزل ، قصيده ، مثنوي ، تركيب بند و . . . در زمينه ي طنز و فكاهي نيز يكي از پيش كسوتان و طنزپردازان صاحب نام ايران است. آثار جاودان او از جمله
داستان هاي مذهبي  موسي (ع) ، ابراهيم (ع) و علي (ع) كه در قالب مثنوي سروده شده اند، نشانگر مبارزات، جان فشاني ها و ايثار ابرمردانيست كه در جانب داري از افراد دردمند اجتماع كه يوغ زورمندان و سردمداران جور گردن آنها را مي شكند، برخاسته و قيام مي كنند. آنان به ياري افرادي كه در زير چرخ استبداد و ستم خرد و فرسوده مي شوند، مي شتابند، تا رسالت انساني خود را در حدّ كمال ايفا نمايند.

     داستان حسين كرد شبستري (تهمتن ثاني ) در قالب مثنوي نيز از منظومه هايي است كه با زبان طنز سروده شده و حسين كرد در برابر سركشان و مستبدان زمانه قد علم مي كند و به دفاع از حقوق اجتماعي انسانهاي ستمديده برمي خيزد.

     استاد ابوتراب جلي از همان اوان نوجواني و حتّي درسنين كهولت هميشه دركار شاعري، طنزپردازي و نويسندگي، پويا و پرتلاش بود و با نوشته هاي استوارخود زبان گوياي مردم عصر خويش شد و اشعار شيرين و نثر دلنشين او مورد علاقه ي مردم ايران واقع شده است. سوژه هايش دلپذير وازميان جامعه ومردم نشأت مي گرفت که نمونه های بارز آن را در نشریّه های نهیب آزادی، نامة اراک و نیز درکتاب های« دوالپا » و « خروس بی محل»  می توان مشاهده نمود. زبان طنز او که در بسیاری از موارد زبانی سیاسی و اجتماعی است از اشعاری که در این زمینه در نشریّات چلنگر، توفیق، گل آقا و . . . سروده شده است ، مشخّص می گردد.

    اين استاد گرانقدر قريب هفتاد و پنج سال از عمر ارزشمند خود را در خدمت به شعر و ادب فارسي گذرانده و با زبان طنز خود با خداوندان زر و زور  و تزوير به مقابله برخاسته و از مردم رنجديده و مظلوم اجتماع خود طرفداري نموده است و به گفته ي خودش « زبان طنز به منزله ي لعاب شيريني است كه تلخي حقيقت را خنثي مي كند» . خدايش بيامرزد و او را رهين رحمت خود قرار دهد .  

                                                                                          من ا... التّوفيق

                                                              زهرا خلفي –  بهار 1386

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

1. برقعی، سیّد محمّد باقر، سخنوران نامی معاصر ایران، جلد دوّم، نشر خرّم، چاپ اوّل، 1373
2. ترابی ( شهـراز ) ، هوشنگ ، آیینة آفرینش ، انتشارات ماه ، چاپ اوّل ، سال 1379
3. جلي ، ابوتراب ، خروس بی محل ، انتشارات مير(گوتنبرگ ) ، چاپ اوّل ، پاییز 1365  
4. جلي ، ابوتراب ، دوالپا ، جلد اوّل ، انتشارات مير(گوتنبرگ )  ، چاپ اوّل ، زمستان 1364
5. جلي ، ابوتراب ، سه منظومه ( كتاب ابراهيم ـ كتاب موسي ـ كتاب علي ) ، نشر دانش پايه ، تجديد چاپ ، 1361  

6.   دست نوشته هاي مرحوم حاج آقا سيّد حسین حجازی

7.  شماره های مختلف نشريّات چلنگر ، توفيق ، مستحكم ، منطق امروز ، به سوي صلح ، نيروي صلح ، جاجرود ، شب چراغ ، رنگين كمان ، ارزش كار ، همراه ، نهيب آزادي ، گل آقا و روزنامة اراک

 

 

 

 

 

 

 

 

تحلیل کلّی :

با بررسي و تدبّر در آثار ابوتراب جلي ، مي توان او را استادي مسلّم در شعر و ادب شمـرد كـه همگام با سرودن اشعار جدّ در قالب هاي غزل ، قصيده ، مثنوي ، تركيب بند و . . . در زمينه ي طنز و فكاهي نيز يكي از پيش كسوتان و طنزپردازان صاحب نام ايران است. آثار جاودان او از جمله
داستان هاي مذهبي  موسي (ع) ، ابراهيم (ع) و علي (ع) كه در قالب مثنوي سروده شده اند، نشانگر مبارزات، جان فشاني ها و ايثار ابرمردانيست كه در جانب داري از افراد دردمند اجتماع كه يوغ زورمندان و سردمداران جور گردن آنها را مي شكند، برخاسته و قيام مي كنند. آنان به ياري افرادي كه در زير چرخ استبداد و ستم خرد و فرسوده مي شوند، مي شتابند، تا رسالت انساني خود را در حدّ كمال ايفا نمايند.

     داستان حسين كرد شبستري (تهمتن ثاني ) در قالب مثنوي نيز از منظومه هايي است كه با زبان طنز سروده شده و حسين كرد در برابر سركشان و مستبدان زمانه قد علم مي كند و به دفاع از حقوق اجتماعي انسانهاي ستمديده برمي خيزد.

     استاد ابوتراب جلي از همان اوان نوجواني و حتّي درسنين كهولت هميشه دركار شاعري، طنزپردازي و نويسندگي، پويا و پرتلاش بود و با نوشته هاي استوارخود زبان گوياي مردم عصر خويش شد و اشعار شيرين و نثر دلنشين او مورد علاقه ي مردم ايران واقع شده است. سوژه هايش دلپذير وازميان جامعه ومردم نشأت مي گرفت که نمونه های بارز آن را در نشریّه های نهیب آزادی، نامة اراک و نیز درکتاب های« دوالپا » و « خروس بی محل»  می توان مشاهده نمود. زبان طنز او که در بسیاری از موارد زبانی سیاسی و اجتماعی است از اشعاری که در این زمینه در نشریّات چلنگر، توفیق، گل آقا و . . . سروده شده است ، مشخّص می گردد.

    اين استاد گرانقدر قريب هفتاد و پنج سال از عمر ارزشمند خود را در خدمت به شعر و ادب فارسي گذرانده و با زبان طنز خود با خداوندان زر و زور  و تزوير به مقابله برخاسته و از مردم رنجديده و مظلوم اجتماع خود طرفداري نموده است و به گفته ي خودش « زبان طنز به منزله ي لعاب شيريني است كه تلخي حقيقت را خنثي مي كند» . خدايش بيامرزد و او را رهين رحمت خود قرار دهد .  

                                                                                          من ا... التّوفيق

                                                              زهرا خلفي –  بهار 1386

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

1. برقعی، سیّد محمّد باقر، سخنوران نامی معاصر ایران، جلد دوّم، نشر خرّم، چاپ اوّل، 1373
2. ترابی ( شهـراز ) ، هوشنگ ، آیینة آفرینش ، انتشارات ماه ، چاپ اوّل ، سال 1379
3. جلي ، ابوتراب ، خروس بی محل ، انتشارات مير(گوتنبرگ ) ، چاپ اوّل ، پاییز 1365  
4. جلي ، ابوتراب ، دوالپا ، جلد اوّل ، انتشارات مير(گوتنبرگ )  ، چاپ اوّل ، زمستان 1364
5. جلي ، ابوتراب ، سه منظومه ( كتاب ابراهيم ـ كتاب موسي ـ كتاب علي ) ، نشر دانش پايه ، تجديد چاپ ، 1361  

6.   دست نوشته هاي مرحوم حاج آقا سيّد حسین حجازی

7.  شماره های مختلف نشريّات چلنگر ، توفيق ، مستحكم ، منطق امروز ، به سوي صلح ، نيروي صلح ، جاجرود ، شب چراغ ، رنگين كمان ، ارزش كار ، همراه ، نهيب آزادي ، گل آقا و روزنامة اراک