باسمه تعالی

اصلاح الگوی مصرف در بیان شاعران

مقدّمه

اعتدال با سرشت انسان پیوند دارد و منطبق بر فطرت است. خداوند روح و طبع انسان ها را بسیار معتدل و میزان آفریده است. میانه روی و اعتدال، یکی از مهم ترین فضایل اخلاقی است و آنچه که مورد نکوهش قرار می گیرد و از رذایل اخلاقی شمرده می شود، افراط و تفریط است که از عوامل مهم اسراف می باشد. اسراف باعث نوعی به هم خوردن توازن می شود و این عدم تعادل و توازن باعث می شود که هیچ چیز در جای خود نباشد و هرگاه چیزی در جای خود نباشد، نظم به هم می ریزد و سبب ناگواری های فردی و اجتماعی می گردد.

صعود انسانها بر قلّۀ رفیع پیروزی به توازن و اعتدال او در برخورد با مسایل زندگی متناسب است و سقوط او در درّه ی دهشتناک شقاوت به اسراف کاری های او وابسته است. ناهنجاریهای اخلاقی و فرهنگی، ناشی از تجاوزگری ها و اجحافات به حقوق انسانهاست که مفهوم واژه ی فسق خارج شدن از جادّه ی حق و ورود به وادی گناه و عصیان است، زیرا اسراف و زیاده روی می تواند از حوزه ی اقتصادی و خوردن و نوشیدن به سایر حوزه های دیگر اعمال انسان کشیده شود. آیات قرآن کریم در مورد رسیدگی به طبقات محروم و انفاق به آنان و اعتدال و زیاده روی نکردن در مصرف و انفاق نشانگر اهمیّت و توجّه خاصّ دین اسلام به این امر خطیر و قابل تعمّق است. اسلام که دین اعتدال است، هم تحریم نابجا را ممنوع می کند و هم مصرف بی رویّه را و مقدار مصرف را محدود به عدم اسراف می داند. (کلوا ... لاتُسرفوا). از دیدگاه قرآن اسراف کار مبغوض خداست و اسراف جایز نيست حتّی در انفاق. میانه روی در عبادت و انفاق ارزشمند است و با اینکه انسان مالک اموال خویش است امّا در خرج کردن محدودیّت دارد و در مصرف مال و ثروت خود به هر شکلی آزاد نیست. بندگان خاصّ خداوند نه از حد می گذرند و نه تنگ می گیرند. روش امّت اسلام قَوام و میانه روی است. امّت وسط به تعبیر قرآن امّتی است که نه اهل افراط است، نه تفریط، نه طرفدار جبر، نه تفویض، نه معتقد به اصالت فرد، نه اصالت جامعه. ریخت و پاش و مصرف بی مورد مال، حرام است. قرآن، اسراف کاران را اِخوان الشّیاطین و همکار شیطان می خواند یعنی کار مُسرفین از وسوسه شدن گذشته و به مرحله ی همکاری و معاونت با شیطان رسیده است.

تبذیر می تواند غیر از مسایل مالی در مورد نعمت های دیگر نیز باشد، مانند هدر دادن عمر و جوانی، به کار گرفتن فکر، چشم، گوش و زبان در راه ناصحیح، سپردن مسؤولیّت ها به افراد ناصالح، پذیرش مسؤولیّت بدون داشتن لیاقت و بیش از حدّ توان و ظرفیت، آموزش و آموختن مطالب غیرضروری و غیرمفید.

بنابراین تبذیر، نشانه ی کفران و ناسپاسی است، نه نشانه ی سخاوت و بخشندگی. اسلام
نتیجه ی ولخرجی و زیاده روی در انفاق را خانه نشینی و ملامت و حسرت می داند و آن را محکوم می کند.

نظام اسراف گری نظامی فرعونی است و ریشه ی فساد انسان، برتری جویی های اوست. اسراف و استفاده نابجا از نعمت ها، زمینه ساز کفر است پس باید با برنامه ریزی و ارایه ی طراح های ابتکاری، اصلاح الگوی مصرف را در سرلوحه ی همه ی برنامه ها گنجانده و در همه ی امور خود مطمح نظر قرار دهیم و با اولویت بخشیدن به بحث استفاده صحیح و بهینه از منابع و امکانات در راستای تحقّق هرچه بهتر و مطلوب تر گام برداریم و با تأکید بر آموزش و آگاهی بخشی در امور منابع مصرفی و اعمال روش های کاربردی همگام و متناسب با اصلاح الگوی مصرف میزان مصرف و نوسانات موجود در هر بخش را اندازه گیری نمود تا بتوان مدیریّتی مناسب در تحقّق فرمایش مقام معظّم رهبری اعمال نمود.

در این مقاله از اشعار شاعران ایران در مورد زیان اسراف کاری و ضرورت قناعت ابیاتی به عنوان نمونه ذکر گردیده و دیدگاه آنان نسبت به اصلاح الگوی مصرف بیان شده است.

باسمه تعالی

اصلاح الگوی مصرف در بیان شاعران

مقدّمه

اعتدال با سرشت انسان پیوند دارد و منطبق بر فطرت است. خداوند روح و طبع انسان ها را بسیار معتدل و میزان آفریده است. میانه روی و اعتدال، یکی از مهم ترین فضایل اخلاقی است و آنچه که مورد نکوهش قرار می گیرد و از رذایل اخلاقی شمرده می شود، افراط و تفریط است که از عوامل مهم اسراف می باشد. اسراف باعث نوعی به هم خوردن توازن می شود و این عدم تعادل و توازن باعث می شود که هیچ چیز در جای خود نباشد و هرگاه چیزی در جای خود نباشد، نظم به هم می ریزد و سبب ناگواری های فردی و اجتماعی می گردد.

صعود انسانها بر قلّۀ رفیع پیروزی به توازن و اعتدال او در برخورد با مسایل زندگی متناسب است و سقوط او در درّه ی دهشتناک شقاوت به اسراف کاری های او وابسته است. ناهنجاریهای اخلاقی و فرهنگی، ناشی از تجاوزگری ها و اجحافات به حقوق انسانهاست که مفهوم واژه ی فسق خارج شدن از جادّه ی حق و ورود به وادی گناه و عصیان است، زیرا اسراف و زیاده روی می تواند از حوزه ی اقتصادی و خوردن و نوشیدن به سایر حوزه های دیگر اعمال انسان کشیده شود. آیات قرآن کریم در مورد رسیدگی به طبقات محروم و انفاق به آنان و اعتدال و زیاده روی نکردن در مصرف و انفاق نشانگر اهمیّت و توجّه خاصّ دین اسلام به این امر خطیر و قابل تعمّق است. اسلام که دین اعتدال است، هم تحریم نابجا را ممنوع می کند و هم مصرف بی رویّه را و مقدار مصرف را محدود به عدم اسراف می داند. (کلوا ... لاتُسرفوا). از دیدگاه قرآن اسراف کار مبغوض خداست و اسراف جایز نيست حتّی در انفاق. میانه روی در عبادت و انفاق ارزشمند است و با اینکه انسان مالک اموال خویش است امّا در خرج کردن محدودیّت دارد و در مصرف مال و ثروت خود به هر شکلی آزاد نیست. بندگان خاصّ خداوند نه از حد می گذرند و نه تنگ می گیرند. روش امّت اسلام قَوام و میانه روی است. امّت وسط به تعبیر قرآن امّتی است که نه اهل افراط است، نه تفریط، نه طرفدار جبر، نه تفویض، نه معتقد به اصالت فرد، نه اصالت جامعه. ریخت و پاش و مصرف بی مورد مال، حرام است. قرآن، اسراف کاران را اِخوان الشّیاطین و همکار شیطان می خواند یعنی کار مُسرفین از وسوسه شدن گذشته و به مرحله ی همکاری و معاونت با شیطان رسیده است.

تبذیر می تواند غیر از مسایل مالی در مورد نعمت های دیگر نیز باشد، مانند هدر دادن عمر و جوانی، به کار گرفتن فکر، چشم، گوش و زبان در راه ناصحیح، سپردن مسؤولیّت ها به افراد ناصالح، پذیرش مسؤولیّت بدون داشتن لیاقت و بیش از حدّ توان و ظرفیت، آموزش و آموختن مطالب غیرضروری و غیرمفید.

بنابراین تبذیر، نشانه ی کفران و ناسپاسی است، نه نشانه ی سخاوت و بخشندگی. اسلام
نتیجه ی ولخرجی و زیاده روی در انفاق را خانه نشینی و ملامت و حسرت می داند و آن را محکوم می کند.

نظام اسراف گری نظامی فرعونی است و ریشه ی فساد انسان، برتری جویی های اوست. اسراف و استفاده نابجا از نعمت ها، زمینه ساز کفر است پس باید با برنامه ریزی و ارایه ی طراح های ابتکاری، اصلاح الگوی مصرف را در سرلوحه ی همه ی برنامه ها گنجانده و در همه ی امور خود مطمح نظر قرار دهیم و با اولویت بخشیدن به بحث استفاده صحیح و بهینه از منابع و امکانات در راستای تحقّق هرچه بهتر و مطلوب تر گام برداریم و با تأکید بر آموزش و آگاهی بخشی در امور منابع مصرفی و اعمال روش های کاربردی همگام و متناسب با اصلاح الگوی مصرف میزان مصرف و نوسانات موجود در هر بخش را اندازه گیری نمود تا بتوان مدیریّتی مناسب در تحقّق فرمایش مقام معظّم رهبری اعمال نمود.

در این مقاله از اشعار شاعران ایران در مورد زیان اسراف کاری و ضرورت قناعت ابیاتی به عنوان نمونه ذکر گردیده و دیدگاه آنان نسبت به اصلاح الگوی مصرف بیان شده است.

فردوسی :

ز خاک و ز آتش میانه گزید                چنان کز ره هوشیاری سزید

او نه مانند خاک بی حرکت و رام می باشد و نه مانند آتش سوزنده و پرشتاب، یعنی وی میانه رو و با تدبیر است.

دگر کهتر آن مرد با سنگ و چنگ                  که هم با شتابست و هم با درنگ¹

دیگر فرزند کوچکتر آن مرد دلاور ـ که در جای خود هم دارای تند و تیزی است و هم دارای ایستادگی و مقاومت.

فردوسی در این ابیات راه میانه را که خیرُالامور است سفارش می کند. کسی که راه میانه را می گزیند، می ستاید و به او آفرین می گوید.

هزینه کردن نه فشاندن است و نه فشردن بلکه واسطه ی میان آنهاست. در کارها نه خشم و تیزی و نه سستی و ضعف به کار می آید. افزون خواهی سبب هلاکت و سوزش دل می گردد. انسان میانه رو و میانه کار گردش روزگار طبق مرادش می چرخد و از آن خشنود است.

عنصری :

چو برگیری از کوه و ننهی بجای           سرانجام کوه اندر آید ز پای¹⁵

ناصر خسرو :

ناصر خسرو خطاب به شاعران شعرفروش دربار، آنان را طمع کار و زیاده خواه می خواند و انسانهایی را که زر و زیور دنیا را برای ریخت و پاش های بی مورد و خوش گذرانی های بلهوسانه می جویند، سرزنش می کند و آنان را به ستورانی که در پی خوردن و خوابیدند تشبیه می کند. ناصر خسرو با توجّه به روایت «دینُ الله بَینَ المقصّرِ والغالی» دین خدا را حدّ میانه یعنی بین تقصیر و غلوّ می داند.

سنایی غزنوی :

از نظر سنایی قانع، گدای درگاه حق است و طمع کار گدای مادّی است و افزون طلبی و حرص ورزی انسان جهت جیفه ی دنیا شباهت به موری است که همواره در تکاپو و حرکت برای اندوختن و ذخیره کردن دانه و شکم پروری است.

سنایی شکم پرستی را نکوهش می کند. زیاده روی در خوردن موجب فتنه و شر و خواری و خفّت انسانها می شود. کم خوری قدرت ذهن و زیرکی و تشخیص را افزایش می دهد و بر علم و حلم می افزاید. سنایی جاه جویان و زرطلبان را مورد انتقاد قرار داده که همگی آنان از راه صدق
بی خبرند. آنان از سر جهل و حرص و کینه به خون اهل زمین فتوا می دهند. آنان به خاطر مال و جاه یوسف معنویّت را می فروشند و از پی نان رسوا و بی آبرویند.

خاقانی :

فرمانروای خاقانی شاهنشاه قناعت است و هرگز حرص و طمع بر او دست رسی نمی یابد. عزلت گزینی از سلطنت خاقان برای او ارزشمندتر است و مشرب قناعت برای او همچون زمزم است. او هرگز به خاطر نان آبروی خود را نمی ریزد. انسانهای طمع کار و زیاده جو را به مورانی تشبیه
می کند که به خاطر ریزه های نان پای سپرده ی دیگران می شوند. او خون جگر می خورد ولی منّت ناکسان را نمی کشد و به سبب بلندهمّتی هرگز دست نیاز به سوی دیگران دراز نمی کند. اگر چون آهوان از گیاهان دشت استفاده کند امّا نمی خواهد لحظه ای از کنار دهخدای نان عبور کند.

از چشم خود به جای اشک جیوه جاری می سازد و آن را در گوش خود می ریزد تا کر شود و از انسانهای پست دعوت کردن بر سر سفره ی نان را نشنود. هوسهای دنیوی و زیاده خواهی ها موجب خواری و بی اعتباری انسان می گردد.

نظامی :

کم بکن اِجری که زیادت خورند           خاص کن اقطاع که غارت گرند

در این بیت نظامی از پیامبر اسلام (ص) تقاضا دارد که جیره پُرخوران و افزون طلبان را کاهش دهد زیرا جیره شان وقتی زیاد شود پرخور و اسراف کار می شوند و ملکی را که به طور اقطاع به آنان سپرده است پس بگیرد و خاص خود کند.

سیم کشانی که به زر مرده اند             سکّه ی این کار به زر برده اند

نظامی، شاعرانی را که در خرج کردن پول اسراف می کنند مورد انتقاد قرار داده است و
می گوید این شاعران اسراف گر سکّه ی شاعری را به واسطه ی زردوستی و زرپرستی از رونق انداخته اند.

من به قناعت شده مهمان دل              جان به نوا داده به سلطان دل²⁰

نظامی در مرحله قناعت جان را در گرو سلطان دل می نهد.

مخور جمله ترسم که دیر ایستی           به پیرانه سر بد بود نیستی²¹

سفارش می کند که تمامی موجودی خود را نباید صرف کرد و اسراف و افراط در کارها عاقلانه نیست و باید در اندیشه ی دوران پیری هم بود.

مولوی :

مولوی افزون طلبی ها را زنجیری در پای انسانها می داند که آنها را از حرکت و تکاپو در راه عشق حق بازمی دارد. کوزه ی چشم افراد حریص هرگز از حرص و طمع پُر نمی شود، امّا صدف در اثر قناعت، وجودش از مروارید گرانبها پُر می شود. افراد آزمند و گدا صفت برای دست یابی به سودهای بیشتر گستاخی کرده و بی ادبی پیش گرفته و به قدری در این مسیر زیاده روی می کنند که درِ رحمت بر روی آنان بسته می شود. از نظر مولوی در همه ی کارها بهترین روش رعایت اعتدال و حدّ میانین است. چهار عامل فیزیولوژیک است که قدما آنها را موجب بیماری و سلامت می دانستند. معتقد بودند  که فعّالیّت های حیاتی به چهار خلط صفرا، سودا، بلغم و خون وابسته است و هرگاه که یکی از این اخلاط از حدّ متعادل بیشتر شود نوعی بیماری بروز می کند. امّا اعتدال این خلطها موجب سلامت و تندرستی انسانهاست. افتخار به فقر به این دلیل اهمیّت دارد که ما را از اهل دنیا دور می کند و به پروردگار غنی نزدیک می سازد. مردان حق خود را از گروه دنیا دوستان رهایی داده و از حرص و افزون طلبی ها دور می شوند.

سعدی :

سعدی در این ابیات قانع را توانگر می داند. خور و خواب تنها سیرت حیوانات است و انسانهایی که مانند حیوانات فقط به فکر رفع نیازهای حیوانی خود هستند نابخرد و جاهلند. پرنده ای که در شهپرش سنگ طمع بسته است چگونه می تواند بر اوج فلک پرواز کند؟

انسان با کم خوردن نسبت به میزان عادت می تواند فرشته خوی شود. شکم انسان شکم پرست با خمره یکیست. درون انسان اگر انبانی از آز باشد دیگر جایی برای ذکر حق باقی نمی ماند و هستی آنان از حکمت تهی است. شکم انسان پرخور چون دوزخ سرشار از هیزم است که دایم فریاد هَل مِن مَزید سر می دهد. عیسای وجود و روح تو از لاغری در حال مرگ است و تو تنها در
اندیشه ی پرورش تن هستی. ای انسان فرومایه دنیا را به انجیل عیسی مخر. دد و دام به سبب
طمع کاری به دام می افتند. کسی که قناعت ورزد سلطان و مستمند از نظرش یکسان است. انسان
شکم پرست به درِ خانه ی این و آن جهت خواهش گری می رود. وقتی می توانی از آب جوی سیر گردی چرا به خاطر برف آبروریزی می کنی؟

پیروی از نفس امّاره انسان را به ذلّت و خواری می کشاند پس تا می توانی بر این نفس مسلّط باش و هرگز از آرزوهای نفسانی پیروی مکن. اگر لحظه به لحظه در اندیشه ی پُرکردن شکم باشی، روزی که به غذا دسترسی نیابی آن روز، روز مصیبت برای تو است. کسی که بنده و اسیر شکم است همواره شرمنده است. ملخ چون تمام وجودش شکم اوست پس مور کوچک شکم می تواند او را با پا بکشد. قانع بودن به شیره ی انگور خود بهتر از آن است که به خاطر عسل نیش زنبور را بچشیم. گدا با یک درم سیم سیر می شود و به فریدون اگر تمامی مُلک عجم را بدهیم باز هم نیم سیر است. سعدی زیاده طلبی و اسراف را محکوم و موجب خواری انسان می داند و به انسانها سفارش می کند که به مال اندک خود قناعت کنند و از زیاده جویی ها بپرهیزند.

سعدی می گوید انسان باید حساب دخل و خرج خود را بداند و از اسراف و تبذیر خودداری کرده تا بتواند به زندگی خود سر و سامان دهد. هر انسانی در رفتار با دیگران راه میانه را باید برگزیند. نه تیزی و درشتی و نه سستی و نرمی بیش از حد به کار برد. خشم و تیزی نسبت به دیگران سبب قدر فزونی نمی شود و نیز نرمی و انعطاف زیاد موجب لطف و محبّت نیست، بلکه رفتار معتدل با دیگران مسیر صحیح و درست در ارتباط با افراد اجتماع است. فرد ابلهی که در روز روشن شمع کافوری برمی افروزد، به زودی شب را باید در تاریکی سپری کند و اسراف کاری او موجب ایجاد خلل در زندگیش می گردد.

شیخ محمود شبستری :

صراط مستقیم برای انسان همان راه میانه و اعتدال است که اگر از آن منحرف شود به هلاکت می افتد. ظهور هر خوبی از اعتدال سرچشمه می گیرد که برای وجود هر فرد نهایت کمال است.

سلمان ساوجی :

حافظ :

حافظ حاضر نیست که کنج قناعت را با گنج دنیا عوض کند و کسی از بازار دنیا سود می برد که به سهم خود خرسند باشد و همین قناعت ورزی او را منعم و توانگر می کند. منّت کشیدن از دونان برای دو نان ارزشی ندارد و اگر در برابر یک جو منّت گذاری دویست من زر بدهند، باز هم نمی ارزد. فروختن یوسف (ع) با کمترین بها با فروختن کُنج قناعت به گنج دنیا برابری می کند. از نظر حافظ علی القاعده صوفی باید پارسا باشد و باده نخورد. ولی حافظ با شیوه ی خاصّ خود،
باده خواری او را محرز می گیرد و دعا می کند حال که می می خورد امیدوارم به اندازه خورد و در حد اعتدال رعایت کند.

امیرعلی شیر نوایی :

راه رو را فاقه و نعمت کند منع از سلوک           اسب راه آنست کو نه فربه و نه لاغر

فقر و توانگری مانع سیر و سلوک انسان است ولی اعتدال مال و مکنت او را به وادی سیر و سلوک می کشاند . همان گونه که برای سفر اسبی مورد استفاده قرار می گیرد که نه فربه باشد و نه لاغر.

نتیجه :

میانه روی و اعتدال از فضایل اخلاقی است که منطبق با سرشت آدمی و در پیوند با آن
می باشد. اعتدال در کلّیه ی شئون زندگی دخالت دارد. زیاده خواهی در مادّیات و ثروت بارگی موجب آشفتگی در روان و فکر انسان می شود و او همواره در اضطراب از دست دادن مال و منال خود آسایش و آرامش روانی خود را از دست می دهد. آسوده ترین مردم در زندگی فردی است که قناعت را پیشه ی خود سازد. اسراف و زیاده روی در عرصه ی اجتماعی می تواند ستونهای مستحکمی را که اجتماع بر آن استوار است مورد تهدید قرار دهد. وظیفه ی هر ایرانی مسؤول و متعهّد اینست که با برنامه ریزی در زندگی از مصرف گرایی های بی رویّه که یک فرهنگ وارداتی است جلوگیری کرده و با تکیه به بنیان های فکری خود و با اصل و اساس اسلام طوق ذلّت را از گردن خود رها ساخته و به مرحله ی خودباوری و خودکفایی برسد.

    من ا... التّوفیق

  1- زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

   دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

              2- ندا زرعی

        کارمند دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

پانوشت ها :

1- شاهنامه، دکتر عزیزاله جوینی، جلد 1 بخش فریدون، صص 277، 276

2- شاهنامه، سیّد محمّد دبیر سیاقی، مجلّد پنجم، بیست 1539 پادشاهی انوشیروان (41)

3- همان کتاب، بیت 1150، پادشاهی انوشیروان (41)، ص 2021

4- همان کتاب، مجلّد چهارم، بیت471، پادشاهی اردشیر پابکان (22)، ص 1710

5- همان کتاب، بیت 19، پادشاهی شاپور پسر ذوالکتاب (32)، ص 1773

6- همان کتاب، بیت 21، پادشاهی بهرام پسر بهرام (26)، ص 1734

7- همان کتاب، مجلّد پنجم، بیت 3998، پادشاهی انوشیروان (41)، ص 2148

8- همان کتاب، بیت 3999، پادشاهی انوشیروان (41)، ص 2149

9- همان کتاب، بیت 1148،پادشاهی انوشیروان (41)، ص 2021

10- همان کتاب، مجلّد چهارم، بیت 55،54 ، پادشاهی اورمزد پسر شاپور (24)، (1727)

11- همان کتاب، بیت 2640، پادشاهی بهرام گور (35)، ص1927

12- همان کتاب، مجلّد دوّم، بیت 449، 450 ، کاموس کشانی (b13)، ص771

13- همان کتاب، مجلّد پنجم، بیت 778، پادشاهی یزدگرد شهریار (50)، ص2545

14- امثال و حکم دهخدا، جلد1، صص169،168

15- همان کتاب، جلد 2، ص 1167

16- شرح قصیده از حکیم ناصرخسرو قبادیانی، صص 135،142،57،30، 290

17- گزیده ی حدیقة الحقیقه ی سنایی غزنوی، ص34

18- حدیقة الحقیقة و شریعة الطّریقة، صص 389 تا 391 ،676 تا 679

19- شاعر صبح، صص 119،118،230،224،30

20- احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار نظامی گنجوی، صص 258،244،202

21- امثال و حکم دهخدا، جلد 1، ص 172

22- مثنوی مولانا جلال الدّین بلخی، جلد1، صص 12،10

23- همان کتاب، جلد2، ص 159

24- همان کتاب، جلد5، ص 41

25- بوستان سعدی، صص145 تا 149

26- گلستان سعدی، صص84،529،444،250

27- امثال و حکم دهخدا، جلد1، ص168

28- همان کتاب، جلد1، ص172

29- حافظ نامه، جلد2،1 ، صص 1217،1162،593،462،490،489،256

30- امثال و حکم دهخدا، جلد 1، ص168

منابع :

1- احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار نظامی گنجوی، برات زنجانی، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوّم، دی ماه 1372

2- امثال و حکم، علی اکبر دهخدا، جلد2،1، انتشارات امیر کبیر، چاپ ششم، 1363

3- بوستان سعدی، غلامحسین یوسفی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی چاپ دوّم، تهران، بهمن ماه 1363

4- تفسیر نور، محسن قرائتی، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، چاپ هفدهم، بهار 1386

5- حافظ نامه، بهاءالدّین خرّمشاهی، بخش اوّل ودوّم، شرکت انتشارات فرهنگی و انتشارات صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران، چاپ پنجم، 1372

6- حدیقة الحقیقة و شریعة الطّریقة، مدرّس رضوی، انتشارات دانشگاه، مرداد 1368

7- شاعر صبح، گزیده اشعار خاقانی شروانی، سیّد ضیاء الدّین سجّادی، انتشارات سخن، چاپ اوّل، تهران، 1373

8- شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، مجلّد دوّم، چهارم، پنجم، سیّد محمّد دبیر سیاقی، شرکت چاپ و انتشارات علمی، چاپ اوّل، مهرماه 1370

9- شاهنامه، عزیزالله جوینی، انتشارات دانشگاه تهران، جلد 1، چاپ دوّم، تابستان 1382

10- شرح قصیده از حکیم ناصرخسرو قبادیانی، دکتر مهدی محقّق، انتشارات توس، چاپ سوّم، زمستان 1372

11- گزیده ی حدیقة الحقیقه ی سنایی غزنوی، منوچهر پژوه، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اوّل، 1375

12- گلستان، خلیل خطیب رهبر، انتشارات صفی علیشاه، چاپ سوّم، 1364

13- مثنوی مولانا جلال الدّین محمّد بلخی، جلد 1 و جلد2، محمّد استعلامی، انتشارات زوّار، با همکاری نشر سیمرغ، چاپ چهارم،1372

14- مثنوی مولانا جلال الدّین محمّد بلخی، جلد 5، محمّد استعلامی، انتشارات زوّار، با همکاری نشر سیمرغ، چاپ دوّم،1372