باسمه تعالی

تأثیر قرآن و احادیث در دیوان شهریار

زهرا خلفي (عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد دزفول)

 

چکیده :

اندیشۀ تابان و تخیّل طرب انگیز استاد شهریار در آفرینش اشعار از نسیم سروربخش قرآن و سخنان ارزشمند مقرّبان درگاه الهی بهره مند گردیده است. او با توسّل به قرآن و تکیه به مقدّسات قدسی به شعرش اعتلا و قوّت و قدرت بخشیده است. غزل های سوزناک، قصیده و قطعه های رسا و استوار، رباعیات دلنشین و دوبیتی های شیوا که از سینۀ پُر صفا و سبز او برخاسته اند، محصول شرابی است که از ساغر سماوی قرآن و سخنان سایه گستر انسان های کامل نوشیده و مستفیض گشته است. ذهن زرخیز، رقّت قلب، احساسات لطیف و طبع سلیم او با تأثّرپذیری از نادره کلام وحی و انوار اندیشۀ مقرّبان حق، اشعاری شکوهمند آفریده که گوهرهایی گران مایه از تاج تابناک شعر و ادب ایران است.  

عواطف عمیق او با اعتقادات مذهبی عجین شده و تأویل و تفسیرش از قرآن با توسّل به مقدّسات مذهبی،
پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) و ائمّۀ اطهار، رایحه ی قدسی به شعرش بخشیده و از نسیم سروربخش سخنان الهی و مقرّبان درگاهش بهره ها جُسته است. کوشیده ام که دروازه دیوان او را گشوده و از میان هزار و هفتصد صفحه شعر که تراوشات شیوا و دلنشینی است از اندیشه ای شارق، تخیّلی شیوا و شکرریز و دلی شیدا و شورانگیز، شمّه ای از اشعاری را که به طور صریح به آیاتی از آیات گران قدر قرآن یا به مضمونی از مضامین ارزندۀ آن و یا به حدیثی از پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) اشاره می کند، در این تحقیق گردآوری نموده، به خواستاران سعادت حقیقی و جویندگان جواهر کمال تقدیم دارم تا مرواریدهای نفیس و معارف قرآن را که این استاد بلندپایه به رشته شعرش کشیده، آویزه گوش هوش خود قرار دهند، باشد که این وجیزه مقبول درگاه حق واقع گردد.

 

واژگان کلیدی : قرآن، آیه، سوره، دیوان شهریار، جلد اوّل، دوّم، سوّم

     

 

 

 

 

 

 

 

 

پذیرفته شده در مجموعه مقالات همایش بین المللی

«بزرگداشت شهریار شعر ایران» در تاریخ 27و 28/6/1389، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ماکو
باسمه تعالی

تأثیر قرآن و احادیث در دیوان شهریار

زهرا خلفي (عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد دزفول)

مقدّمه

الهام بخش اشعار شاعرانی که رَشحه ای از شراب اقیانوس سترگ آیات الهی را نوشیده و بر شعور شعرشان افزوده اند، کتاب بی بدیل کردگار کریمی است که کمالش مطلق و ذاتش بی زوال است. استاد شهریار یکی از آن شاعران شهیری است که سینه ی وسیع از صفای سماوی خود را با شراره های خورشید زربخش شریفه های قرآن روشن نموده است. سینه ای که از ذوق معرفت حق لبریز است و جایی برای کینه ورزی و کدورت ندارد. پرندۀ اندیشه اش سبکبال در آسمان سرمدی سیر می کند و ستارگان سخنان سحرآمیزش را نثار دوستداران شعر و ادب
می نماید. غزل های سوزناکی که نشانگر رقّت قلبی اوست، حکایت ها از حماسه حرمان عشق های او دارد.
عشق هایی که معراج عرفانی او گشته و تهجّد مناجاتهای او با ربّ جلیل گردیده اند. قصاید، قطعه ها، مثنوی ها، رباعیات و دوبیتی های او در خور تحسین است.

عواطف عمیق او با اعتقادات مذهبی عجین شده و تأویل و تفسیرش از قرآن با توسّل به مقدّسات مذهبی، پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) و ائمّۀ اطهار، رایحه ی قدسی به شعرش بخشیده و از نسیم سروربخش سخنان الهی و مقرّبان درگاهش بهره ها جُسته است. کوشیده ام که دروازه دیوان او را گشوده و از میان هزار و هفتصد صفحه شعر که تراوشات شیوا و دلنشینی است از اندیشه ای شارق، تخیّلی شیوا و شکرریز و دلی شیدا و شورانگیز، شمّه ای از اشعاری را که به طور صریح به آیاتی از آیات گران قدر قرآن یا به مضمونی از مضامین ارزندۀ آن و یا به حدیثی از پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) اشاره می کند، در این تحقیق گردآوری نموده، به خواستاران سعادت حقیقی و جویندگان جواهر کمال تقدیم دارم تا مرواریدهای نفیس و معارف قرآن را که این استاد بلندپایه به رشته شعرش کشیده، آویزه گوش هوش خود قرار دهند، باشد که این وجیزه مقبول درگاه حق واقع گردد.

 

متن

آیات و مفاهیم قرآنی و احادیث در اشعار استاد شهریار بدین گونه مورد بررسی قرار گرفته است که ابتدا مفهوم آیه یا حدیث به عنوان بخشی از 189 بخش این تحقیق ذکر گردیده، سپس اشعاری از استاد شهریار با توجّه به مضمون هر بخش بیان می شود و پس از آن به آیه یا حدیث موردنظر اشاره می شود.

1- دنیا زندان مؤمن است :

مأخوذ از حدیث «الدّنیا سِجنُ المُؤمِن و جَنّةُ الکافِر».⁴

 

2- با هر سختی آسانی است :

مأخوذ از آیه 5 سورۀ (انشراح) : «فَاِنَّ مَعَ العُسرِ یُسراً ؛ پس (بدان که به لطف خدا) با هر سختی البتّه آسانی هست».

 

3- دل نبستن به دنیا :

 

مبتنی است بر آیه 70 سورۀ (انعام) : «ای رسول آنان را که دین خود را به بازیچه و هوسرانی گرفتند و زندگانی دنیا آنها را فریب داد به حال خود واگذار...».

و نیز در آیه 185 سورۀ (آل عمران) آمده است که : «... وَ مَا الحَیاةُ الدُّنیا اِلّا مَتاعُ الغُرُورِ ؛ ... و (بدانید که) زندگانی دنیا جز متاعی فریبنده نخواهد بود».

 

4- بقا در پی فنا :

اشاره به حدیثی از پیامبر (ص) که فرمود : «شما برای جاوید ماندن آفریده شده اید نه برای فانی شدن و از بین رفتن».¹¹

 

5- خدا در دلهای شکسته است :

اقتباس از حدیث «اَنا عِند المُنکِسرةِ قلوبُهُم مِن اُجلی».¹⁴

 

6- دیدن خدا با چشم دل :

حضرت علی (ع) در جواب کسانی که پرسیدند آیا خدا را می بینی گفت : «لا اَعبُدُ رَبّاً لم اَرَه ؛ خدایی را که نبینم بندگی و عبادت نمی کنم».¹⁶

 

7- جهان خلق از عدم پدید آمده است :

اشاره دارد به آیه 11 سوره (روم) : «اللهُ یَبدَؤُالخَلقَ ثُمَّ یُعیدُهُ ثُمَّ اِلَیهِ تُرجَعونَ ؛ خداست که خلق را نخست از عدم پدید آورد و باز به مرگ بازگرداند آن گاه به قیامت، رجوع به حضرت او خواهند کرد».

 

8- کرامت انسان که شاهکار آفرینش است :

مناسب است با آیه 70 سوره (اسراء) : «و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را بر مرکب برّ و بحر سوار کردیم (و جهان جسم و جان را مسخّر آنها ساختیم) و از هر غذای لذیذ و پاکیزه آنها را روزی دادیم و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت بزرگ بخشیدیم».

و آیه 7 سورۀ (سجده) : «آن خدایی که هر چیز را به نیکوترین وجه خلقت کرد و آدمیان را نخست از خاک پست بدین حسن و کمال بیافرید».

و در آیه 14 سورۀ (مؤمنون) در این مورد این چنین بیان شده است که : «... فَتَبارَکَ اللهُ اَحسَنُ الخالِقینَ؛ ...آفرین بر قدرت کامل بهترین آفرینندگان».

و ناظر به سخن علی (ع) است که می فرماید : «اَتَزعَمُ اَنَّکَ جرمٌ صغیر».²⁰

 

9- نقّاش ازلی و ابدی :

مأخوذ از آیه 6 سوره (آل عمران) : «هوالذّی یُصَوِّرُکُم فِی الاَرحامِ کَیفَ یَشآءُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ العَزیزُ الحَکیم ؛ خداست آنکه می نگارد صورت شما را در رحم مادران هر گونه اراده کند (زشت و زیبا، نر و ماده) خدایی جز آن ذات یکتا نیست که بر هر کار توانا و به هر چیز داناست».

 

10- صمدیت حق :

اقتباس از آیه 2 سوره (اخلاص) : «اللهُ الصَّمَدُ ؛ خدا بی نیاز است».

 

11- حیات ابدی پس از مرگ :

مبتنی است بر آیه 29 سوره (انعام) : «وَقالوُا اِن هِیَ اِلّا حَیاتُنَا الدُّنیا وَ ما نَحنُ بِمَبعوثینَ ؛ و کافران گفتند جز همین زندگی دنیا زندگی دیگر نخواهد بود و ما هرگز بعد از مرگ زنده نخواهیم شد (قیامتی نیست)».

 

12- خدای کریم :

مقتبس از آیه 6 سوره (انفطار) : «یا ایُّها الاِنسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الکَریم ؛ ای انسان (غافل) چه باعث شد که به خدای کریم و بزرگوار خود مغرور گشتی؟ (و نافرمانی کردی)».

 

13- انتخاب امور این جهانی یا آن جهانی :

اشاره دارد به آیه 145 سوره (آل عمران) : «هیچ کس جز به فرمان خدا نخواهد مُرد که اجل هر کس در لوح قضای خدا به وقت معیّن ثبت است. هر که برای متاع دنیا کوشد از دنیا بهره مندش گردانیم و هر که برای ثواب آخرت سعی نماید از نعمت آخرت برخوردارش گردانیم البتّه خداوند سپاسگزاران را اجر نیک (آسایش دنیا و بهشت آخرت) خواهد داد».

 

14- یوسف و چاه :

اشاره ای است به آیه 10 سوره (یوسف) : «یکی از براداران یوسف اظهار داشت که اگر ناچار سوء قصدی دارید باید از کشتن وی صرف نظر کنید ولی او را بر سر راه کاروانیان به چاهی درافکنید که کاروانی او را بیابد (و با خود به دیار دور ببرد) ».

 

15- خدا کافی است اگر چه بیم هلاک باشد :

مستفاد از مضمون آیه 48 سوره (احزاب) : «ای رسول هرگز به فرمان کافران و منافقان مباش و از زجر و آزارشان درگذر و کارت را به خدا واگذار که خدا بر کفالت و کارسازی خلق کفایت است».

 

16- تکیه به حق نه به جاه و مقام :

اشاره دارد به آیه 36 سوره (شورا) : «باز چیزی که از نعمتهای دنیا نصیب شما گردیده متاع (فانی) زندگی دنیا است و آنچه نزد خداست بسیار بهتر و باقی تر است امّا آن مخصوص است به آنان که به خدا ایمان آورند و در امورشان به پروردگار توکّل می کنند».

 

17- مهربانی و محبّت و تعاون :

در آیات 18 و 22 سورۀ (مطفّفین) می فرماید : «چنین نیست که (شما کافران پنداشتید) امروز نکوکاران عالم با نامۀ اعمالشان در بهشت علیّین روند * محقّقاً نیکوکاران در بهشت اند، متنعّمند».

و نیز در آیه 2 سورۀ (مائده) می فرماید : «... تَعاوَنوا عَلَی البِرِّ وَالتَّقوا ... ؛ ...و باید که شما در نیکوکاری و تقوا به یکدیگر کمک کنید...».

 

18- همه چیز این عالم نابودشدنی است :

 

مأخوذ از آیه 26 سوره (الرحمان) : «کُلُّ مَن عَلَیها فانٍ ؛ هر که در روی زمین است دستخوش مرگ و فناست».

و آیه 88 سوری (قصص) : «... کُلُّ شَیءٍ هالِکٌ اِلّا وَجهَهُ لَهُ الحُکمُ وَ اِلَیهِ تُرجَعونَ ؛ هر چیزی جز ذات پاک الهی نابود است فرمان و سلطنت عالم با او و رجوع همه خلایق به سوی اوست».

 

19- پایدار بودن سلامت و خوشی در جهان اخروی :

اقتباس از آیه 17 سوره (اعلی) : «در صورتی که منزل آخرت بسی بهتر و پاینده تر (از دنیا) است».

 

20- خدا همه جا هست :

مأخوذ از آیه 115 سوره (بقره) : «مشرق و مغرب هر دو ملک خداست پس به هر طرف که روی کنید به سوی خدا روی آورده اید خدا به هر جا محیط و به هر چیز داناست».

 

 

21- یاری خواستن از حق :

ناظر به آیه 5 سوره (روم) : «بِنَصرِ اللهِ یَنصُرُ مَن یَشآءُ و هُوَ العَزیزُ الرَّحیم ؛ به یاری خدا که هر که را بخواهد نصرت و یاری دهد و پیروزی می بخشد و اوست که بر هر کار مقتدر و به تمام خلق جهان مهربان است».

و نیز آیه 150 سورۀ (آل عمران) : «بَلِ اللهُ مَولاکُم وَ هُوَ خَیرُ النّاصِرینَ ؛ (ای مسلمانان) از کافران یاری مجویید که خدا یار شماست و او بهترین یاری کنندگان است».

 

22- از ضلالت به هدایت

 

اقتباس از آیه 108 سوره (یونس) : «(ای رسول ما) بگو ای مردم (کتاب و رسول) حق از جانب خدا برای هدایت شما آمده اند پس از این هر کس هدایت یافت نفعش بر خود اوست و هر کس به راه گمراهی شتافت زیانش بر خود اوست و من پس از اتمام حجّت نگهبان شما (از مؤاخذه خدا) نیستم». 

 

23- ید بیضا :

مبتنی است بر آیه 108 سوره (اعراف) : «و دست از جیب خود برآورد که ناگاه بینندگان را آفتابی تابان بود».

 

24- فرصت طلبی جهت سوء استفاده :

اشاره دارد به آیه 141 سوره (نساء) : «منافقان آنانند که مراقب حال شما هستند که اگر برای شما پیروزی و فتحی پیش آید برای اخذ غنیمت گویند نه آخر ما با شما بودیم؟ و اگر کافران را پیروز بینند گویند آخر نه ما شما را به اسرار و احوال مسلمانان آگاه کردیم؟ و شما را از آسیب مؤمنان نگهداری کردیم پس خدا فردای قیامت میان شما مؤمنان و آن گروه منافق حکم کند (و شما را به بهشت و آنان را به دوزخ محکوم سازد) و خداوند هیچ گاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلّط باز نخواهد کرد».

 

25- همّت بلند :

ناظر است به حدیث پیامبر (ص) : حوائج خویش را با عزّت نفس بجویید زیرا کارها جریان مقدّر دارد.⁴⁹

 

26- خوشی های دنیا کم و ناچیز است :

مأخوذ از آیه 26 سوره (رعد) : «خدا هر که را خواهد فراخ روزی و هر که را خواهد تنگ روزی گرداند (این مردم کافر) به زندگانی و متاع دنیا دلشادند در صورتی که دنیا در قبال آخرت متاع ناقابلی بیش نیست».

 

27- امید به خدا :

اقتباس از آیه 53 سوره (زُمر) : «(ای رسول) بدان بندگانم که اسراف بر نفس خود کردند، بگو هرگز از رحمت خدا ناامید نباشید. البتّه خدا همه گناهان را (چون توبه کنید) خواهد بخشید که او خدایی بسیار آمرزنده و مهربان است».

 

 

 

28- سایه ی خدا :

اشاره دارد به آیه 57 سوره (نساء) : «... برای آنها در بهشت جفت های پاکیزه است و آنان را به سایه ی رحمت ابدی خود درآوریم».

 

29- خوف و رجا :

مأخوذ از آیه 56 سوره (اعراف) : «و هرگز در روی زمین پس از آنکه کار آن به امر خدا نظم و اصلاح یافت به تباه کاری برنخیزید و خدا را هم از روی ترس و هم از روی امید بخوانید که البتّه رحمت او به نیکوکاران نزدیک است».

و نیز آیه 16 سوره (سجده) : «(شبها) پهلو از بستر خواب حرکت دهند و (در دل شب) با بیم و امید خدای خود را بخوانند و از آنچه روزی آنها کردیم به مسکینان انفاق کنند».

 

30- نامساوی ها :

 

اشاره دارد به آیات 19 و 20 سوره (فاطر) : «وَ ما یَستَوِی الاَعمی وَ البَصیر * وَ لَاالظُّلُماتُ وَلَاالنُّورُ ؛ و هرگز کور و بینا یکسان نیست * وهیچ ظلمت با نور برابر نخواهد بود».

 

31- توبه :

در قرآن کریم آیات بی شمار در این مورد وجود دارد. از جمله در آیه 53 سورۀ (زمر) می فرماید : «ای رسول بدان بندگانم که اسراف بر نفس خود کردند بگو هرگز از رحمت خدا ناامید نباشید البتّه خدا همه گناهان را (چون توبه کنید) خواهد بخشید که او خدایی بسیار آمرزنده و مهربان است».

و نیز آیه 25 سورۀ (شورا) می فرماید : «و اوست خدایی که توبه بندگانش را می پذیرد و گناهانشان را
می بخشد و هر چه می کنید، می داند».

مأخوذ از آیه 8 سوره (تحریم) : «الا ای مؤمنان به درگاه خدا توبه نصوح (با اخلاص و دوام) کنید که خدا گناهانتان را مستور و محو گرداند و شما را در باغ های بهشتی که نهرها زیر درختانش جاری است داخل کند در آن روزی که خدا پیامبر خود و گرویدگان به او را ذلیل نسازد (بلکه عزیز و سرافراز گرداند) در آن روز نور (ایمان و عبادت) آنها در پیش رو سمت راست ایشان می رود (و راه بهشت به آنها می نماید) در آن حال (به شوق و نشاط) گویند پروردگارا تو نور ما را به حدّ کمال رسان و ما را ببخش که تو تنها بر هر چیز توانایی».

 

32- دنیا محلّ عبرت است :

ناظر به بخشی از آیه 2 سوره (حشر) است که می فرماید : «... فَاعتَبِروُا یا اُولِی الاَبصار ؛ ...ای هوشیاران عالم از این حادثه عبرت گیرید».

 

33- امّی بودن پیامبر اسلام (ص) :

اشاره به آیه 157 سوره (اعراف) : «آنان که پیروی کنند از رسول (ختمی مرتبت) و پیغمبر امّی که در تورات و انجیلی که در دست آنها است (نام و نشانی و اوصافش را) نگاشته می یابند».

 

34- از جان گذشتگان راه حق :

در آیه 207 سورۀ (بقره) چنین آمده است : «بعضی مردانند (مراد، علی (ع) است) که از جان خود درگذرند (مانند شبی که علی (ع) به جای پیغمبر (ص) خوابید) برای خشنودی خدا و خداوند دوستدار چنین بندگان است».

 

35- دوستی با دشمن :

آیه 1 سورۀ (ممتحنه) در این مورد می فرماید : «ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید هرگز نباید کافران را که دشمن من و شمایند یاران خود برگرفته طرح دوستی با آنها افکنید در صورتی که آنان به کتابی که بر شما آمد از قرآن حق سخت کافر شدند و رسول خدا و شما مؤمنان را به جرم ایمان خدا از وطن خود آواره کردند. پس نباید اگر شما برای جهاد در راه من و طلب رضا و خشنودی من بیرون آمده اید پنهانی با آنها دوستی کنید و من به اسرار نهان و اعمال آشکار شما (از هر کس) داناترم و هر که از شما چنین کند سخت به راه ضلالت شتافته است».

 

36- عشق خدایی :

اشاره است به آیه 165 سوره (بقره) : «و بعضی از مردم نادان غیرخدا را (چون بتان و مدّعیان باطل) همانند خدا گیرند و دوست دارند بتان را چنان که خدا را باید دوست داشت لیکن آنها که اهل ایمانند کمال محبّت و دوستی را فقط به خدا مخصوص دارند».

 

37- کبوتر با کبوتر باز با باز :

مقتبس است از مفاد این حدیث پیامبر (ص) : «الاَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةُ فَما تَعارَفَ مِنها ائتَلَفَ وَ ما تناکَرَ مِنها اختلَفَ».⁷⁰

 

38- صبر :

اشاره دارد به آیه 43 سوره (شورا) : «و هر که بر ظلم کسی صبر کند و (با قدرت انتقام) ببخشد این (مقام بردباری است که) عزم در امور الهی است».

آیات 96 و 126 و 127 سورۀ (نحل) در این مورد می فرماید : «آنچه نزد شماست (از مال و جاه دنیا) همه نابود خواهد شد و آنچه نزد خدا است (از ذخایر اعمال نیک و ثواب آخرت) تا ابد باقی خواهد بود البتّه اجری که به صابران بدهیم اجری است بسیار بهتر از عملی که بجا آوردند * و اگر به شما مسلمانان کسی عقوبت و ستمی رسانید شما باید به قدر آن در مقابل انتقام کشید (و رسم عدالت از دست ندهید) و اگر صبور باشید (از او درگذرید) البتّه برای صابران اجر بهتری خواهد بود * و تو ای رسول به رضای خدا بر رنج تربیت امّت صبر و تحمّل پیشه کن و بر آنها (که ترک کفر و عناد نمی کنند) غمگین مشو و از مکر و حیلۀ آنان دلتنگ مباش (که خدا از مکر خلق تو و دین تو را محفوظ می دارد)».

 

39- چه بسا خوشی هایی که ناخوشی است :

مأخوذ از آیه 216 سوره (بقره) : «...وَ عَسی اَن تُحِبُّوا شَیئًا وَّ هُوَ شَرٌّ لَّکُم وَاللهُ یَعلَمُ وَ اَنتُم لا تَعلَمُونَ ؛ ... و چه بسیار شود که چیزی را دوست دارید و در واقع شرّ و فساد شما در آن است و خداوند به مصالح امور داناست و شما نادانید».

 

40- تسلیم قضا و قدر :

مآخوذ از آیه 112 سوره (بقره) : «آری کسی که از هر جهت تسلیم حکم خدا گردید و نیکوکار گشت مسلماً اجرش نزد خدا بزرگ خواهد بود و او را هیچ خوف و اندیشه و هیچ حزن و اندوهی در دنیا و آخرت نخواهد بود».

 

41- استقامت در برابر سختی ها :

آیه 112 سورۀ (هود) می فرماید : «پس ای رسول ما تو چنانکه مأموری استقامت و پایداری کن و کسی که با همراهی تو به خدا رجوع کرد (و نیز پایدار باشد) و هیچ از حدود الهی تجاوز نکنید...».

و نیز در آیه 13 سورۀ (احقاف) بیان شده است که : «آنان که گفتند آفریننده ما خداست و بر این سخن پایدار و ثابت ماندند بر آنها هیچ اندوهی نخواهد بود».

 

42- حافظ همه چیز خداست :

اشاره است به بخشی از آیه 21 سوره (سبأ) : «... وَ رَبُّکَ عَلی کُلِّ شَئٍ حَفیظٌ ؛ ... و خدای تو بر هر چیز نگهبان وآگاه است».

 

43- فراز و فرود زندگی :

آیه 5 سورۀ (انشراح) می فرماید : «فَاِنَّ مَعَ العُسرِ یُسراً ؛ پس (بدان که به لطف خدا) با هر سختی البتّه آسانی هست».

 

44- خدای عادل :

مأخوذ از آیه 115 سوره (انعام) : «کلام خدای تو از روی راستی و عدالت به حدّ کمال رسید و کسی در کلمات آن تغییر و تبدیل نتواند کرد او خدای شنوا و دانا به گفتار و کردار خلق است».

 

45- باقیات صالحات :

اقتباس از آیه 46 سوره (کهف) : «مال و فرزندان زیب و زینت حیات دنیاست (و لیکن) اعمال صالح که تا قیامت باقی است (مانند نماز تهجّد، ذکر خدا، صدقات جاری چون بنای مسجد و مدرسه و موقوفات و خیرات در راه خدا) نزد پروردگار بسی بهتر و عاقبت آن نیکوتر است».

 

46- کوچکترین گناه پنهان نمی ماند :

مأخوذ از آیه 8 سوره (زلزله) : «وَ مَن یَّعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَّرَهُ ؛ و هر کس به قدر ذرّه ای کار زشت مرتکب شده آن هم به کیفرش خواهد رسید».

 

47- جهان گذران و گذشت عمر و غنیمت شمردن فرصت ها :

حضرت علی (ع) در خطبه 113 قسمت 3 می فرماید : «عمری که همچون زاد و توشه پایان می گیرد».⁹²

 

48- خوشی دنیا، گریه آخرت :

اشاره دارد به حکمت 251 نهج البلاغه : «شیرینی دنیا تلخی آخرت است».⁹⁵

 

49- ای که دستت می رسد کاری بکن :

مأخوذ از آیه 254 سوره (بقره) : «ای اهل ایمان از آنچه روزی شما کردیم انفاق کنید پیش از آنکه بیاید روزی که نه کسی برای آسایش خود چیزی تواند خرید و دوستی و شفاعتی به کار آید و کافران (آن روز دریابند که به روزگار خود) ستم کردند».

 

50- آزمندی :

در آیه 15 سورۀ (مُدّثّر) می فرماید : «ثُمَّ یَطمَعُ اَن اَزیدَ ؛ (و با کفران این نعمتها) باز هم از من طمع افزونی آن دارد».

در آیه 34 و 35 سورۀ (توبه) در مورد آزمندی افرادی که زندگی را فقط در ضبط زر و زیور و زینت زندگی می گذرانند چنین یاد شده است : «ای اهل ایمان بسیاری از علما و راهیان (یهود و نصارا) اموال مردم را به باطل طعمۀ (هوس) خود می کنند و خلق را از راه خدا (و طاعت امر خدا) منع می کنند (هم به زبان گمراه می کنند و هم به عمل دنیاطلبی خلق را از خداطلبی دور می کنند) و کسانی که طلا و نقره را گنجینه و ذخیره می کنند و در راه خدا انفاق نمی کنند آنها را (ای رسول بر این کار) به عذاب دردناک بشارت ده * روزی که (آن طلا و نقره) در آتش گداخته شود و پیشانی و پشت و پهلوی آنها را به آن داغ می کنند (فرشتگان عذاب به آنها گویند) این است نتیجۀ آنچه از زر و سیم بر خود ذخیره کردید اکنون بچشید عذاب سیم و زری که اندوخته می کردید».

 

51- توکّل به خدا :

اقتباس از آیه 23 سوره (مائده) : «دو نفر مرد خداترس (یوشع و کالب) که مورد لطف خدا بودند گفتند شما بر آنها از این در (که خدا فرمود) درآیید چون درآمدید آن گاه محقّقاً بر آنها غالب خواهید شد و نترسید و بر خدا توکّل کنید اگر بر او گرویده اید».

 

52- وفای به عهد :

مقتبس از آیه 40 سوره (بقره) : «ای بنی اسرائیل به یاد آورید نعمت هایی که به شما عطا کردم و به عهد من وفا کنید تا به عهد شما وفا کنم و از (شکستن پیمان) من برحذر باشید».

 

53- زنده کردن استخوان های پوسیده :

مأخوذ از آیه 78 سوره (یاسین) : «و برای ما مَثَلی (جاهلانه) زد در حالی که آفرینش خود را از یاد برد و گفت این استخوان های پوسیده را که باز زنده می کند».

 

54- تکلیف هر کس به وُسع اوست :

مأخوذ از آیه 286 سوره (بقره) : «خداوند کسی را تکلیف نکند مگر به قدر توانایی او (و در روز جزا)،
نیکی های هر کس به سوی خود او و بدیهایش نیز به زیان خود او خواهد بود. پروردگارا ما را بر آنچه به فراموشی یا خطا کرده ایم مؤاخذه مکن. بارپروردگارا بار تکلیف گران و طاقت فرسا چنان که بر پیشینیان نهادی بر ما مگذار. بارپروردگارا بار تکلیفی فوق طاقت ما را به دوش منه و بیامرز و ببخش گناه ما را و بر ما رحمت فرما سلطان ما و یار و یاور ما توئی. ما را (بر مغلوب کردن) بر کافران یاری فرما».

 

55- روی و ریا :

قرآن که به ریاکاران عذابی الیم و دَرَکی اسفل از آتش را هشدار می دهد و در آیات گوناگون به شدّت از آنان مذّمت می کند در این مورد در آیات 1 تا 4 سورۀ (منافقون) می فرماید : «ای رسول چون منافقان (ریاکار) نزد تو آمده، گفتند که ما به یقین و حقیقت گواهی می دهیم که تو رسول خدایی (فریب مخور) خدا می داند که تو رسول اوئی و خدا هم گواهی می دهد که منافقان، سخن (به مکر و خدعه و) دروغ می گویند قسم های (دروغ) خود را سپر جان خویش (و مایۀ فریب مردم) قرار داده اند تا بدین وسیله راه خدا را (به روی خلق) ببندند (و بدانید ای اهل ایمان) که آنچه می کنند بسیار بد می کنند برای آن (نفاق و دروغ) که آنها (به زبان) ایمان آوردند سپس (به دل) کافر شدند و خدا هم مُهر (ظلمت) بر دلهاشان نهاد تا هیچ درک نکنند».

و نیز در آیه 47 سورۀ (انفال) می فرماید : «و شما مؤمنان مانند منافقان نباشید که آنها (نه برای جهاد در راه خدا بلکه) یا برای هوس و غرور و یا برای ریا و تظاهر خارج شدند و از راه خدا خلق را منع می کنند و بترسند که علم خدا به هر چه کنند محیط است (و آنان سخت به کیفر خواهند رسید)».

آیه 204 سورۀ (بقره) در این مورد می فرماید : «بعضی مردم از گفتار دلفریب خود تو را به شگفت آرند که از چرب زبانی و دروغ به متاع دنیا رسند و از نادرستی خدا را به راستی خود گواه گیرند و این کس بدترین دشمن اسلام است».

 

56- آزار خلق :

از آیات بی شماری که در  این مورد در قرآن آمده است چند آیه به عنوان نمونه ذکر می گردد. آیه 47 سورۀ (طور) می فرماید : «و برای ستمکاران عالم در دنیا عذابی پیش از آن (جهنّم قیامت) خواهد بود و لکن اکثرشان
نمی دانند».

آیه 65 سورۀ (زخرف) می فرماید : «باز فِرَق یهود و نصارا بین خود اختلاف انداختند وای بر ستمکاران عالم از عذاب دردناک روز قیامت».

و نیز در آیه 2 سورۀ (مائده) می فرماید : «... تَعاوَنوا عَلَی البِرِّ وَالتَّقوا وَلا تَعاوَنوُا عَلَی الاِثمِ وَالعُدوانِ وَاتَّقُوا اللهَ اِنَّ اللهَ شَدیدُ العِقابِ ؛ ... و باید که شما در نیکوکاری و تقوا به یکدیگر کمک کنید نه بر گناه و ستمکاری و از خدا بترسید که عقاب خدا بسیار سخت است».

 

57- عمر به غفلت گذراندن :

آیات 1 و 2 سورۀ (انبیاء) می فرماید : «روز حساب مردم بسیار نزدیک شد و مردم سخت غافلند (از یاد قیامت و مهیّای حساب شدن) اعراض می کنند این مردم غافل هیچ پند و موعظه ای از جانب پروردگارشان نیامد جز آنکه آن پند را اشتباه (نشنیده گرفتند) و باز به بازی های لهو و لعب عمر می گذرانند».

و نیز در آیه 72 سورۀ (حجر) در مورد انسان های غافل می فرماید : «ای محمّد به جان تو قسم که این مردم دنیا همیشه مست شهوات نفسانی و به حیرت و گمراهی خواهند بود».

در آیه 37 سورۀ (فاطر) از انسان های غفلت زده در روز رستاخیر چنین یاد می کند : «و آن کفّار در آتش دوزخ فریاد و ناله کنند که ای پروردگار ما را از این عذاب بیرون آور تا برخلاف گذشته به اعمال نیک بپردازیم (خطاب شود) آیا شما را عمری مهلت ندادیم و رسولان بر شما نفرستادیم تا هر که قابل تذکّر و پند شنیدن است (این روز را) متذکّر شود پس امروز عذاب دوزخ را بچشید که ستمکاران را هیچ یاور و نجات دهنده نخواهد بود».

 

58- قناعت :

حضرت علی (ع) در حکمت 44 می فرماید : «خوشا به حال کسی که به یاد معاد باشد و برای روز حساب عمل کند و به مقدار کفایت قناعت نماید و از خدا راضی باشد».¹¹⁴

 

59- هم نشینی :

پیامبر اکرم (ص) می فرماید : «حکایت هم نشین خوب مثل عطّار است که اگر عطر خویش به تو ندهد بوی خوش آن در تو آویزد و حکایت هم نشین بد مثل آهنگر است اگر شرار آتش آن تو را نسوزد بوی بد آن در تو آویزد».¹¹⁶

 

60- گمراه اصلاح نمی شود :

اقتباس از آیه 53 سوره (روم) : «و نیز تو مردمی را که کوردل (و کافر) هستند نتوانی از ضلالت به راه هدایت آری. تنها تو آنان را که به آیات ما ایمان می آورند و درپی آن ایمان تسلیم امر ما شوند توانی و سخن خدا به گوش هوششان برسانی».

 

61- خوشی ها و جاه و جلال دنیا ناپایدار است :

حضرت علی (ع) در حکمت 119 می فرماید : «مثل دنیا مثل مار است که زیردست انسان نرم و ملایم، ولی سمّ کشنده در درون آن می باشد. نادان بی خبر به آن علاقه پیدا می کند، هوشمند عاقل از آن برحذر می شود».¹²¹

 

62- دولت فقر :

پیامبر (ص) در این مورد فرمود : «الفقر فخری وَ بِهِ اَفتَخِرُ».¹²³

 

63- با چشم عیب نگریستن :

آیه 1 سورۀ (هُمزه) می فرماید : «وَیلٌ لِّکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ ؛ وای بر هر عیب جوی هرزه زبان».

 

64- از علاقه ها و لذّات خویش گذشتن :

مأخوذ از آیه 8 سوره (انسان) : «و هم به دوستی (خدا) به فقیر و اسیر و طفل یتیم طعام می دهند (به روایت عامّه و خاصّه این آیه در مورد اعطای غذای افطار سه شب متوالی از طرف علی (ع) و فاطمه (س) و حسنین (ع) و فضّه به فقرا نازل شده است)».

و نیز آیه 92 سوره (آل عمران) : «شما هرگز به مقام نیکوکاران و خاصان خدا نخواهید رسید مگر آنکه از آنچه دوست می دارید و بسیار محبوب است درراه خدا انفاق کنید و هر آنچه انفاق کنید محقّقاً خدا از آن آگاه است».

 

65- مالک الملک :

مأخوذ از آیه 2 سوره (ناس) : «مَلِکِ النّاسِ ؛ پادشاه آدمیان».

 

66- توحید :

اقتباس از آیه 255 سوره (بقره) : «اللهُ لا اِلاهَ اِلّا هُوَ الحَیُّ القَیّوم ... ؛ خدای یکتاست که جز او خدایی نیست، زنده و پاینده است ...».

 

67- بار امانت الهی :

مأخوذ از آیه 72 سوره (احزاب) : «ما بر آسمان ها و زمین و کوه های عالم (و قوای عالی و دانی ممکنات) عرض امانت کردیم همه از تحمّل آن امتناع ورزیده، اندیشه کردند تا انسان (ناتوان) بپذیرفت و انسان هم (در مقابل آزمایش و اداء امانت) بسیار ستم کار و نادان بود (که اکثر به راه جهل و عصیان شتافت)».

 

68- خدای باقی :

مأخوذ از آیه 27 سوره (الرّحمان) : «و زنده ابدی ذات خدای منعم و با جلال و عظمت است».

 

69- عبادت و ستایش حق :

آیه 1 سوره (تغابن) می فرماید : «هرچه در زمین و آسمانهاست همه به تسبیح و ستایش خدا مشغولند که ملک عالم و ستایش همگان برای اوست و او بر هر چیز تواناست».

 

70- فلک گردنده :

اشاره دارد به آیه 33 سوره (انبیاء) : «و اوست خدایی که شب و روز و ماه و خورشید (و سایر انجم) را به قدرت کامل بیافرید که هر یک (به امر خدا) در مدار معیّنی سیر می کنند».

 

71- خریدن دنیا و فروختن آخرت :

مأخوذ از آیه 86 سوره (بقره) : «اینان همان کسانی اند که متاع دو روزه دنیا را خریده و ملک ابدی آخرت را فروخته اند پس عذاب آنها هیچ تخفیف نیابد و کسی آنان را یاری نکند».

 

72- قرآن :

اشاره دارد به آیه 9 سوره (اسراء) : «همانا این قرآن خلق را به راه راست تر و استوارترین طریقه هدایت
می کند و اهل ایمان را که نیکوکار باشند به اجر و ثواب عظیم بشارت می دهد».

 

73- هر عمل عکس العملی دارد :

در سورۀ (زلزله) آیات 7 و 8 چنین بیان شده است : «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَّرَهُ * وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَّرَهُ ؛ پس در آن روز هر کس به قدر ذرّه ای کار نیک کرده (پاداش) آن را خواهد دید و هر کس به قدر
ذرّه ای کار زشت مرتکب شده آن هم به کیفرش خواهد رسید».

و نیز در آیه 46 سورۀ (فصّلت) می فرماید : «هر کس کار نیکی کند بر نفع خود و هر که بد کند به ضرر خویش است خدا (در روز جزا) هیچ بر بندگان ستم نخواهد کرد».

 

74- امّ الکتاب :

مأخوذ از آیه 39 سوره (رعد) : «خدا هرچه خواهد (از احکام یا حوادث عالم) محو و هر چه را خواهد اثبات می کند و اصل کتاب (آفرینش) مشیّت اوست».

 

75- یتیم نوازی :

مأخوذ از آیه 6 سوره (الضّحی) : «آیا تو را یتیمی نیافت که در پناه خود جای داد و از شرّ دشمنانت نگهداری کرد؟»

 

76- تجلّی حق :

اشاره به حدیث قدسی «کُنتُ کنزاً مخفیّاً فَاَحبَبتُ اَن اُعرفَ فَخَلَفتُ الخَلقَ لَکی اُعرفَ».¹⁵²

 

77- همه چیز زنده به آب است :

 اقتباس از آیه 30 سوره (انبیاء) : «آیا کافران ندیدند که آسمان ها و زمین بسته بود و ما آنها را شکافتیم و از آب هر چیز را زنده گردانیدیم چرا باز به خدا ایمان نمی آورند (شاید از آسمان علوم آسمانی انبیاء و از زمین
امّت ها مقصود باشند که پیش از این خلق مرده دل بودند و خدا به آب علم کتب آسمانی هر چیز را زنده کرد و خلایق را به نور علم حیات ابد بخشید)».

 

78- الله نور السّماوات والارض :

مأخوذ از آیه 35 سوره (نور) : «خدا نور آسمان ها و زمین است ...».

 

79- علم اسماء :

مقتبس از آیه 31 سوره (بقره) : «و خدای عالم همه اسماء را به آدم تعلیم داد آن گاه حقایق آن اسماء را در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود اگر شما در دعوی خود صادقید اسماء اینان را بیان کنید».

 

80- جنت المأوا :

مأخوذ از آیه 15 سوره (النّجم) : «بهشتی که مسکن متّقیان است در همان جایگاه (سدره) است».

 

81- قاب قوسین :

اقتباس از آیه 9 سوره (النّجم) : «(بدان نزدیکی که) با او به قدر دو کمان یا نزدیکتر از آن شد».

 

82- کار را به کاردان باید سپرد :

اشاره دارد به آیه 84 سوره (اسراء) : «تو به خلق بگو هر کس بر حسب ذات طبیعت خود عملی انجام خواهد داد و خدای شما بر آن که راه هدایت یافته از همه کس آگاه تر است (و هدایت شدگان را بر گمراهان کاملاً امتیاز خواهد داد)».

 

83- خدای خطاپوش :

اقتباس از آیه 160 سوره (بقره) : «مگر آنان که توبه کردند و به اصلاح مفاسد اعمال خود پرداختند و برای مردم آنچه را کتمان می کردند، بیان کردند پس توبه این گروه را می پذیریم که منم توبه پذیر گناهکاران و مهربان به خلق».

 

84- هر کس کسی را کشت مانند آن است که همه را کشته و هر کس نفسی را حیات بخشید همه مردم را حیات بخشیده :

مأخوذ از آیه 32 سوره (مائده) : «بدین سبب بر بنی اسرائیل چنین حکم گردید که هر کس نفسی را بدون حق قصاص و یا بی آن که فساد و فتنه ای در زمین کند بکشد چنان باشد که همه مردم را کشته و هر که نفسی را حیات بخشد (از مرگ نجات دهد) مثل آن است که همه مردم را حیات بخشیده (که یک تن منشأ حیات خلقی تواند شد) و هر آینه رسولان ما به سوی خلق با ادلّه و معجزات آمدند سپس بسیاری از مردم بعد از فرستادن رسول باز در روی زمین بنای افساد و سرکشی گذاشتند».

 

85- اتّحاد و اتّفاق تمام انسان ها که از یک نفس واحدند :

 

ناظر به آیه 1 سوره (نساء) : «ای مردم بترسید از پروردگار خودتان. خدایی که همه شما را از یک تن آفرید و هم از آن جفت او را خلق کرد و از آن دو تن خلقی بسیار در اطراف عالم برانگیخت و بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسألت و درخواست می کنید (خدا را در نظر آرید) درباره ارحام کوتاهی نکنید که همانا خدا مراقب کردار شماست».

قرآن در آیه 213 سورۀ (بقره) در این مورد می فرماید : «کانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً ... ؛ مردم همه یک گروه بودند...». و نیز در آیه 92 سورۀ (انبیاء) آمده است که : «اِنَّ هذِهِ اُمَّتُکُم اُمَّةً واحِدَةً وَ اَنَا رَبُّکُم فَاعبُدونِ ؛ اینک طریقه واحد و دین یگانه شما آئین پاک اسلام است و من یکتا پروردگار و آفرینندۀ شما هستم (پس از همه باز آیید و) تنها مرا پرستش کنید».

 

86- رنج و گنج :

مأخوذ از آیه 39 سوره (النّجم) : «و نمی دانید اینکه برای آدمی جز آنکه به سعی (و عمل) خود انجام داده (ثواب و جزائی) نخواهد بود».

 

87- صراط مستقیم :

مأخوذ از آیه 6 سوره (فاتحه) : «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیم ؛ تو ما را به راه راست هدایت فرما».

 

 

88- اسلام دین کامل :

مأخوذ از آیه 3 سوره (مائده) : «... و از من بترسید امروز دین شما را به حد کمال رسانیدم و بر شما نعمت را تمام کردم و بهترین آئین را که اسلام است برایتان برگزیدم پس (هرگاه کسی در ایّام سختی از روی اضطرار نه به قصد گناه چیزی از آنچه حرام شده مرتکب شود حق بر او سخت نگیرد که) خدا بسیار بخشنده و مهربان است».

 

89- شریعت، طریقت، حقیقت :

صوفیه حدیثی از پیامبر (ص) نقل می کنند که فرموده : «الشّریعةُ اَفوالی والطّریقةُ اَفعالی والحقیقةُ احوالی والمَعرفةُ رأسُ مالی».¹⁷⁰

 

90- جهان بیهوده آفریده نشده است :

قرآن در آیه 115 سورۀ (مؤمنون) می فرماید : «اَفَحَسِبتُم اَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ اَنَّکُم اِلَینا لا تُرجَعُونَ ؛ آیا چنین پنداشتید که ما شما را به عبث و بازیچه آفریده ایم و (پس از مرگ) هرگز به ما رجوع نخواهید کرد)».

 

91- خودخواهی و تکبّر :

آیه 36 سورۀ (اعراف) می فرماید : «و آنان که آیات خدا را تکذیب کرده از اطاعت او سرکشی و تکبّر ورزیدند آنها اهل دوزخند و در آن جاوید معذّب خواهند بود».

در آیه 36 سورۀ (نساء) آمده است : «... اِنَّ اللهَ لا یُحِبُّ مَن کانَ مُختالاَ فَخوُرًا ؛ ... خدا مردم خودپسند و متکبّر را دوست ندارد».

 

92- دیو چو بیرون رود فرشته درآید :

اقتباس از آیه 81 سوره (اسراء) : «و به امّت بگو که (رسول) حق آمد و باطل را نابود ساخت که باطل خود لایق محو و نابودی (ابدی) است».

 

93- مهلت دادن به ابلیس :

مأخوذ از آیات 13 تا 15 سوره (اعراف) : «خدا به شیطان فرمود از این مقام فرود آ که تو را نرسد که بزرگی و نخوت ورزی. بیرون شو که تو از زمرۀ فرومایگانی * شیطان گفت پس مرا تا روزی که خلایق برانگیخته شوند مهلت ده * خدا فرمود البتّه مهلت خواهی داشت».

 

94- هنگام مستی نماز نخوانید :

مأخوذ از آیه 43 سوره (نساء) : «ای اهل ایمان هرگز در حال مستی به نماز نیایید تا بدانید چه می گویید (و چه می کنید) ...».

 

95- مناجات با خدا :

ناظر به آیه 60 سوره (غافر) : «و خدای شما فرمود که مرا با (خلوص دل) بخوانید تا دعای شما را مستجاب کنم و آنان که از دعا و عبادت من اعراض و سرکشی کنند زود با ذلّت و خواری در دوزخ شوند».

 

96- رأفت و عنایت حق :

قرآن در آیه 65 سوره (حج) می فرماید : «... که همانا خدا دربارۀ بندگان بسیار رئوف و مهربان است».

 

97- شکر :

در آیات بسیاری سپاسگزاری از حق بیان شده است که به ذکر یک آیه اکتفا می نماییم. در آیه 123 سورۀ
(آل عمران) می فرماید : «و خداوند شما را به حقیقت در جنگ بدر یاری کرد و غلبه بر دشمن داد با آن که شما از هر جهت در مقابل دشمن ضعیف بودید پس راه خداپرستی و تقوا پیش گیرید باشد که شکر نعمت های خدا به جای آرید».

 

98- رضایت حق :

در آیه 119 سورۀ (مائده) آمده است : «... رَضیَ اللهُ عَنهُم وَ رَضوا عَنهُ ذلِکَ الفَوزُ العَظیمُ ؛ ...خدا از آنها راضی و آنها از خدا خشنودند و این است پیروزی و سعادت بزرگ».

و نیز در آیه 62 سورۀ (توبه) می فرماید : «(منافقان) برای اغفال و خشنود کردن شما مؤمنان به نام خدا سوگند می خورند در صورتی که اگر ایمان داشتند سزاوار این بود که خدا و رسول را از خود خشنود کنند».

و نیز در آیه 16 سورۀ (مائده) می فرماید : «خدا بدان کتاب هر کس را که از پی رضا و خشنودی او راه سلامت پوید هدایت کند و او را از تاریکی جهل و گناه بیرون آورد و به عالم نور داخل گرداند و به راه راست وی را رهبری کند».

 

99- رزّاق ازلی :

مأخوذ از آیه 58 سوره (ذاریات) : «همانا روزی دهنده خلق تنها خداست که صاحب قوت و اقتدار ابدی است»

 

100- پشیمانی :

پیامبر اکرم (ص) فرمودند : «پشیمان شدن چون توبه کردن است و هر که از گناه توبه کند چنان است که گناه نکرده است».¹⁸⁶

 

101- موسی (ع) و جلوه حق :

اشاره به آیات 7 و 8 سوره (نمل) : «موسی به اهل بیتش گفت مرا آتشی به نظر آمد، می روم تا از آن به زودی خبری بیاورم یا شاید برای گرم شدن شما شعله ای برگیرم* چون موسی بدان آتش نزدیک شد او را ندا کردند که آن کس را که در اشتیاق این آتش است یا به گردش در طلب است (مقدمش به لطف حق) مبارک باد و منزّه و بلندمرتبه خداست که آفریننده عوالم بی حد و نهایت است».

 

102- همۀ پدیده های آفرینش در تسبیح اند :

مأخوذ از آیه 44 سوره (اسراء) : «هفت آسمان و زمین و هر چه در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند و موجودی نیست جز آن که ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست و لیکن شما تسبیح آنها را فهم
نمی کنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است».

 

103- تجمّلات زندگی را با خود به آن دنیا نمی بریم :

آیه 20 سورۀ (حدید) می فرماید : «بدانید که زندگانی دنیا به حقیقت بازیچه ای است طفلانه و لهو و عیّاشی آرایش (زنانه) و تفاخر و خودستائی با یکدیگر و حرص افزودن مال و فرزندان این حقیقت کار دنیاست و در مَثَل بارانی است که به موقع ببارد و گیاهی در پی آن از زمین بروید که برزگر یا کفّار دنیاپرست را به شگفت آورد و سپس بنگری که زود خشک شود و بپوسد و در عالم آخرت (دنیاطلبان را) عذاب سخت جهنّم (و مؤمنان را) آمرزش و خشنودی حق نصیب است و باری بدانید که دنیا جز متاع فریب و غرور چیزی نیست».

 

104- مرگ برای همه است :

مأخوذ از آیه 78 سوره (نساء) : «هر کجا باشید اگر چه در کاخ های بسیار محکم مرگ شما را فرا رسد و آنان را اگر خوشی و نعمتی فرا رسد گویند این از جانب خداست و اگر زحمتی پیش آید به تو نسبت دهند. بگو (هر چه در جهان پدید آید و هر چه از نیک و بد به شما رسد) همه از جانب خداست. چرا این قوم جاهل از فهم هر سخن دورند».

و نیز در آیه 57 سوره (عنکبوت) آمده است که : «هر نفسی شربت ناگوار مرگ را خواهد چشید و هم پس از مرگ به ما رجوع خواهند کرد».

 

105- رهبران آگاه برای رهروان :

آیه 73 سورۀ (انبیاء) در این مورد می فرماید : «و آنان را پیشوای مردم ساختیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند و هر کار نیکو را از انواع عبادات و خیرات و به خصوص اقامه نماز و ادای زکات را به آنها وحی کردیم و آنها هم به عبادت ما پرداختند».

 

106- اطاعت از حق :

اقتباس از آیه 32 سوره (آل عمران) : «بگو فرمان خدا و رسول را اطاعت کنید و اگر از آنان روی گردانید (و کافر شوید) همانا کافران را هرگز خدا دوست نخواهد داشت».

 

107- حق گویی :

آیه 42 سورۀ (بقره) می فرماید : «حق را به باطل مپوشانید تا حقیقت را پنهان سازید و حال آن که به حقّانیّت آن واقفید». و نیز در آیه 105 سورۀ (اعراف) می فرماید : «سزاوار آنم که از طرف خدا چیزی جز حق به مردم نگویم دلیلی روشن (معجزه ای بسیار آشکار و حجّتی محکم و استوار) از جانب پروردگار عالم برای شما آوردم پس بنی اسرائیل را با من بفرست (و از آزار آنان دست بدار)».

 

108- گمراه تر از چهارپایان :

مأخوذ از آیه 179 سوره (اعراف) : «و محقّقاً بسیاری از جن و انس را برای جهنّم واگذاردیم چه آنکه آنها را دلهائی است بی ادراک و معرفت و دیده هایی بی نور بصیرت و گوشهایی ناشنوای. حقیقت آنها مانند چهارپایانند بلکه بی گمراه ترند زیرا قوّه ادراک مصلحت و مفسده داشتند و باز عمل نکردند آنها همان مردمی هستند که غافل شدند».

 

109- فریب شیطان :

آیه 38 سورۀ (نساء) می فرماید : «... وَ مَن یَّکُنِ الشَّیطانُ لَهُ قَریناً فَسآءَ قَریناً ؛ و هر که را شیطان یار باشد یار بسیار بدی خواهد داشت».

و نیز آیه 119 سورۀ (نساء) در این مورد چنین بیان می کند : «... و هر کس شیطان را دوست دارد نه خدای را، سخت زیان کرده زیانی که (بر هر عاقلی کاملاً) آشکار است».

 

 

110- عفو و گذشت :

آیه 72 سورۀ (فرقان) می فرماید : «و آنان هستند که به ناحق شهادت ندهند و هر گاه به عمل لغوی (از مردم هرزه) بگذرند بزرگوارانه از آن درگذرند».

و نیز در آیه 85 سورۀ (حجر) می فرماید : «... فَاصفَحِ الصَّفحَ الجَمیلَ ؛ ... اکنون تو ای رسول ما از این منکران، نیکو درگذر (با خوی خوش آنها را به حق دعوت کن و اگر نپذیرند دلتنگ مباش)».

 

111- امید عفو الهی :

در قرآن کریم آیات بی شمار در این مورد وجود دارد. از جمله در آیه 53 سورۀ (زمر) می فرماید : «ای رسول بدان بندگانم که اسراف بر نفس خود کردند بگو هرگز از رحمت خدا ناامید نباشید البتّه خدا همه گناهان را (چون توبه کنید) خواهد بخشید که او خدایی بسیار آمرزنده و مهربان است».

و نیز آیه 25 سورۀ (شورا) می فرماید : «و اوست خدایی که توبه بندگانش را می پذیرد و گناهانشان را
می بخشد و هر چه می کنید، می داند».

 

112- زیبا دیدن اعمال بد خود :

مأخوذ از آیه 8 سوره (فاطر) : «آیا آن کس که کردار زشتش به چشم زیبا جلوه گر شده تا (از خودپسندی) هر بد کرده در نظرش نکو آمده. خدا هر که را خواهد گمراه سازد و هر که را خواهد هدایت فرماید. پس تو (ای رسول گرامی) نفس شریف خود را بر این مردم به غم و حسرت نینداز که خدا به هر چه اینان کنند کاملاً آگاه است».

 

113- شجره خبیثه :

اشاره دارد به آیه 26 سوره (ابراهیم) : «و مثل کلمه کفر (و روح پلید) مانند درخت پلیدی است که ریشه اش به قلب زمین فرو نرود بلکه بالای زمین افتد و (زود خشک شود) هیچ ثبات و بقائی نخواهد یافت».

 

114- تقوا :

آیات بسیاری در این مورد وجود دارد که به یک آیه بسنده می شود. اشاره دارد به آیه 15 سوره (آل عمران) : «بگو ای پیغمبر می خواهید شما را آگاه گردانم به بهتر از این ها که محبوب شما مردم دنیاست، بر آنان که تقوا پیشه کنند نزد خدا باغ های بهشتی است که بر زیر درختان آن نهرها جاری است و در آن جاوید متنعّم هستند، و زنان پاکیزه و آراسته ای و (از همه خوشتر) خوشنودی خدا، و خداوند به حال بندگان بیناست».

 

115- بُخل :

اقتباس از آیه 38 سوره (محمّد(ص)) : «آری شما همان مردمید که برای انفاق در راه (تبلیغ دین) خدا دعوت می شدید (تاخدا به اضعاف مضاعف اجر و عوض دهد) باز بعضی از شما بُخل می ورزید و هر که در انفاق بخل کند بر ضرر خود اوست خدا از خلق غنی و بی نیاز است و شما فقیر و نیازمندید و اگر شما روی (از دین حق) بگردانید خدا قومی غیر شما که مانند شما بخیل نیستند به جای شما پدید آرد».

 

116- ریسمان الهی :

مأخوذ از آیه 103 سوره (آل عمران) : «و همگی به رشتۀ دین خدا چنگ زده و به راه های متفرّق (مدّعیان دین ساز) نروید و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید خدا در دلهای شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف خداوند همه برادر دینی یکدیگر شدید و در پرتگاه آتش بودید خدا شما را نجات داد. چنین خداوند آیاتش را برای راه نجات شما بیان می کند باشد که به مقام سعادت هدایت شوید».

 

117- دعای سحرگاهی :

مأخوذ از آیه 18 سوره (ذاریات) : «وَ بِالأَسحارِهُم یَستَغفِروُنَ ؛ و سحرگاهان از درگاه خدا طلب آمرزش و مغفرت می کنند».

 

118- بیرون آمدن حضرت یوسف (ع) از چاه :

اشاره دارد به آیه 19 سوره یوسف : «کاروانی آنجا رسید و سقّای قافله را برای آب فرستادند. دلو را که از آن چاه برآورد گفت به به از این بشارت و خوشبختی که به ما رخ داده و او را پنهان داشتند که سرمایۀ تجارت کنند و خدا به هر چه خلق می کنند آگاه است».

 

119- علم لدُنّی :

اقتباس از آیه 65 سوره کهف : «در آنجا بنده ای از بندگان خاص ما را (که جویای او بودند) یافتند که او را رحمت و لطف خاصی عطا کردیم و هم از نزد خود وی را علم (لدنّی و اسرار غیب الهی) بیاموختیم».

 

120- لیلة القدر :

مأخوذ از آیه 1 سوره قدر : «ما این قرآن عظیم الشّأن را در شب قدر نازل کردیم».

 

121- سدّ ذوالقرنین :

اشاره دارد به آیه 94 سوره (کهف) : «آنان گفتند ای ذوالقرنین یاجوج و ماجوج (پشت این کوه) فساد (و خونریزی و وحشی گری بسیار) می کنند آیا چنان که ما خرج آن را به عهده گیریم سدّی میان ما و آنها می بندی (که ما از شرّ آنان آسوده شویم)». 

 

122- عناد و لجاجت انسانها :

مقتبس از آیه 21 سوره (ملک) : آیا آن کیست که اگر خدا از شما رزق خود باز گیرد او روزی به شما تواند داد بلکه (به هوای نفس) در طغیان و عصیان لجاج ورزیده و از حق اعراض می کنند».

 

123- صالحین وارثین جهانند :

مأخوذ از آیه 105 سوره (انبیاء) : «و ما بعد از تورات در زبور داود نوشتیم (و در کتب انبیاء سلف وعده دادیم) که البتّه بندگان نیکوکار من ملک زمین را وارث و متصرّف خواهند شد».

 

124- کار امروز را به فردا میفکن :

ناظر است به فرمایش رسول اکرم (ص) که به ابوذر فرمود : «مبادا که وقت را به امید آینده تلف کنی، تو متعلّق به امروز هستی نه به فردا».²¹⁸

 

125- خُلق عظیم پیامبر (ص) :

مأخوذ از آیه 4 سوره (قلم) : «وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ ؛ و در حقیقت تو بر نیکو خلقی عظیم آراسته ای».

 

126- هل اَتی :

در این بیت منظور از فیّاض، حق تعالی و مقصود از لولاک، پیامبر اکرم (ص) است که حدیث قدسی کولاک «لَما خَلَقتُ الاَفلاک» در شأن ایشان معروف است.²²²

اقتباس از آیه 8 سوره (دهر) : «و هم بر دوستی (خدا) به فقیر و اسیر و طفل یتیم طعام می دهند».

 

127- ازدواج :

اشاره دارد به فرمایش پیامبر (ص) که فرمود : «هر که زن بگیرد یک نیمه ایمان خویش را کامل کرده. از خدا درباره نیم دیگر بترسد».²²⁴

 

128- مرگ عدم نیست :

پیامبر (ص) فرمود : «شما برای جاوید ماندن آفریده شده اید نه برای فانی شدن و از بین رفتن».²²⁶

 

129- علم آموزی :

مأخوذ از آیه 9 سوره (زمر) : «آیا آن کسی که شب را به طاعت خدا به سجود و قیام پردازد و از عذاب آخرت ترسان و به رحمت الهی امیدوار است (با آن کس که به کفر مشغول است یکسان است) (هرگز یکسان نیست) بگو ای رسول آنان که اهل علم و دانش اند با مردم جاهل نادان یکسانند (هرگز نیستند) منحصراً خردمندان عالم متذکّر این مطلبند».

 

130- نگهداشتن زبان از گفتار زشت :

پیامبر اکرم (ص) در این مورد فرمود : «هر که غضب خویش بازدارد خدا عذاب خویش از وی باز دارد و هر که زبان خویش نگه دارد خدا عیب وی بپوشاند».²²⁹

 

131- بزرگی به هنر است نه به اصل و نسب :

آیه 101 سورۀ (مؤمنون) در این مورد می فرماید : «پس آن گاه که نفخۀ صور قیامت دمید دیگر نسب و خویشی در میانشان نماند و کسی از کس دیگر حال نپرسد».

 

132- تولّا :

پیامبر (ص) فرمود : «وصیّت می کنم به کسانی که گرویده اند به من و در ولایت علی (ع) مرا تصدیق کرده اند که هر که در تحت ولایت او باشد در ولایت من است و هر که در ولایت من باشد در ولایت خداست. کسی که او را دوست دارد مرا دوست داشته و کسی که مرا دوست دارد، خدا او را دوست داشته. کسی که او را دشمن دارد مرا دشمن داشته و کسی که با من کینه ورزد با خدا کینه ورزیده».²³²

 

133- سست ترین خانه ها، خانۀ عنکبوت است :

مأخوذ از آیه 41 سوره (عنکبوت) : «مثل حال آنان که غیر خدا را به دوستی برگرفتند حکایت خانه ای است که عنکبوت بنیاد کند و اگر بدانید سست ترین خانه، خانۀ عنکبوت است».

 

134- دو چشم من خواب است اما دلم بیدار است :

پیامبر (ص) در این مورد فرمود : «تَنامُ عَینای ولایَنام قلبی».²³⁵

135- پیمان شکنی :

مأخوذ از آیه 27 سوره (بقره) : «کسانی که می شکننند عهد خدا را پس از آنکه محکم بستند و می بُرند آنچه را که خدا امر به پیوند آن کرده است که رَحِم است و (خدا امر نموده به صلۀ رَحِم و ایشان قطع کنند) در زمین و میان اهل آن فساد می کنند، به حقیقت زیانکار آنها هستند».

 

136- هیچ چیز از خدا پنهان نیست :

اقتباس از آیه 5 سوره (آل عمران) : «همانا چیزی در آسمان و زمین از خدا پنهان نیست».

 

137- میانه روی در رفتار و آرام سخن گفتن :

 مقتبس از آیه 19 سوره (لقمان) : «در رفتارت میانه روی اختیار کن و سخن آرام گو نه با فریاد بلند که منکر و زشت ترین صداها صوت الاغ است».

 

138- من شهر علمم و علی درِ آن است :

اشاره به فرمایش پیامبر (ص) که فرمود : «من شهر علم و دانش هستم و علی باب مدینۀ علم است. هر کس بخواهد به شهر علم و دانش وارد شود باید از در آن شهر وارد شود».²⁴⁰

 

139- کتاب و عترت :

رسول خدا (ص) فرمود : «ای مردم جز این نیست که من هم بشری هستم، نزدیک است که فرستادۀ پروردگارم سوی من آید و اجابت شود و من دو چیز گرانبها در میان شما بر جای می گذارم : نخستین آن کتاب خداست که مشتمل بر هدایت و نور است، کتاب خدا را بگیرید و بدان متمسّک باشید و اهل بیت من، در مورد اهل بیتم خدا را به شما یاد آور می شوم، در مورد اهل بیتم خدا را به شما یادآور می شوم».²⁴²

 

140- رزق مقدّر :

مأخوذ از آیه 26 سوره (رعد) : «خدا هر که را خواهد فراخ روزی و هر که را خواهد تنگ روزی می گرداند و (این مردم کافر) به زندگانی و متاع دنیا دلشادند در صورتی که دنیا در قبال آخرت متاع ناقابلی بیش نیست».

 

141- حیات، بیداری و خواب است :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «مالدّهر الّایقظة و نوم».²⁴⁴

 

142- حریص با جهانی گرسنه است و قانع به نانی سیر :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «الغنی فی النّفوس والفقر فیها            ان تجزت فقل ما یجزیها»²⁴⁵

 

143- دم را غنیمت دانستن :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «لیس فیما مضی ولافی الَّذی لم            یات من لذّة لمستحلیها»²⁴⁶

 

144- آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «قالوا حبیبک دان منک مقترب»²⁴⁷

145- علی (ع) هدایت کننده انسانها از گمراهی است :

اشاره دارد به حدیث پیامبر (ص) که فرمود : «میثاق بسته شده در کار من با علی که او پرچمدار هدایت و پیشوای اولیاء امّت و نور مطیعین و کلمه یی که رهبر متّقین باشد».²⁴⁹

 

146- ستون مستقیم اسلام، پیامبر (ص) و ائمّۀ اطهارند :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «الله اکرمنا بنصر نبیه           و بنا اقام دعائم الاسلام»²⁵⁰

 

147- دهان به ذکر خیر گشودن :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «تفأل بما تهوی یکن فلقلما       یقال لشیئی کان الا تکونا»²⁵¹

 

148- همّ و غم و همّت توأمند :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «اصبحت بین الهموم واهمم»²⁵²

 

149- کارها مشکل ندانیم :

اقتباس و ترجمه از دیوان حضرت امیر (ع) : «هون الامر تعش فی راحة»²⁵³

 

150- انسانِ دون شایسته کرم نیست :

مأخوذ از آیه 110 سوره (انعام) : «و ما دل و دیدۀ اینان را چون اوّل بار ایمان نیاوردند اکنون از ایمان بگردانیم و آنها را به آن حال طغیان و سرکشی واگذاریم تا به ورطۀ ضلالت فرو مانند».

 

151- ثروت اندوزی :

اقتباس از آیه 35 سوره (توبه) : «روزی که در آتش دوزخ گداخته شوند و پیشانی و پشت و پهلوی آنها را به آن داغ کنند (فرشتگان عذاب به آنها گویند) این است نتیجه آنچه از زر و سیم بر خود ذخیره کردید اکنون بچشید عذاب سیم و زری که اندوخته می کردید».

 

152- دوست واقعی :

ناظر است به فرمایش حضرت علی (ع) در حکمت 134 : «دوست انسان دوست او نخواهد بود مگر اینکه برادرش را در سه حالت فراموش نکند : به هنگامی که دنیا به او پشت کرده، و به هنگامی که غائب است و پس از مرگش».²⁵⁷

 

153- مرد زیر زبانش پنهان است :

ناظر است به حکمت 148 نهج البلاغه : «المَرءُ مَخبوءٌ تَحتَ لِسانِهِ»²⁵⁹

 

154- آنچه برای خود می پسندی برای دیگران هم بپسند :

پیامبر اکرم (ص) فرمود : «ایمان کسی از شما کامل نمی شود مگر آنکه آنچه را برای خود دوست می دارد برای برادرش هم دوست بدارد».²⁶¹

 

155- فاش نکردن اسرار :

حضرت علی (ع) می فرماید : «صَدرُ العاقلِ صُندوُقُ سِرِّهِ ...».²⁶³

 

156- حقوق همسایه :

پیامبر فرمود : «بهترین یاران به نزد خداوند متعال، بهترینشان نسبت به همسایه اش است».²⁶⁵

 

157- احسان به دیگران در خفا بهتر است :

مأخوذ از آیه 271 سوره (بقره) : «اگر به مستحقّان انفاق صدقات آشکارا کنید کاری نیکوست ولی اگر در پنهانی به فقیران (آبرومند) رسانید نیکوتر است و خدا به پاداش آن، گناهان شما مستور دارد و خدا از آشکار و نهان شما آگاه است».

 

158- هنگام اجل نه تأخیر و نه سبقت :

اقتباس از آیه 5 سوره (حجر) : «اجل هیچ قومی از آنچه در علم حق معیّن است یک لحظه مقدّم و مؤخّر نخواهد شد».

 

159- علی اصغر (ع) ذبح عظیم است :

اشاره به آیه 107 سوره (صافّات) : «و بر او (گوسفندی فرستاده) و ذبح بزرگی فدا ساختیم». که در این آیه ذبح عظیم اشاره به حضرت اسماعیل (ع) است امّا در شعر استاد شهریار اشاره به علی اصغر (ع) است.

 

160- لافتی الّا علی لاسیف الّا ذوالفقار :

اشاره به حدیث ذوالفقار دارد که پس از آنکه جبرئیل ذوالفقار را آورد، گفت : «لافتی الّا علی لاسیف الّا ذوالفقار».²⁷⁰

 

161- صبر ایّوب :

مأخوذ از آیه 44 سوره (ص) : «و ایّوب را گفتیم دسته ای از چوب های باریک خرما به دست گیرد (بر تن زن خود که بر زدنش قسم یاد کردی) بزن تا عهد و قسمت را نشکنی و ما ایّوب را بنده صابری یافتیم چه نیکو بنده ای بود که دایم رجوع و توجّهش به درگاه ما بود».

 

162- لولاک لَما خَلَقتُ الافلاک :

لولاک ناظر است به حدیث معروف پیامبر (ص) : مقصود حدیث معروف «لَولا محمّدٌ (ص) ما خلقتُ الدّنیا والآخِرةَ ولاالسّمواتِ والارضَ ولاالعرشَ ولَاالکرسیَّ ولا اللّوحَ ولاالقلمَ ولاالجَنّةَ ولا النّارَ و لولا محمّدٌ ما خلقتُکَ یا آدَمُ».²⁷³

 

163- گنج حکمت :

ناظر به فرمایش پیامبر اکرم (ص) است که می فرماید : «مرد مسلمان به برادر خویش هدیه ای بهتر از سخن حکمت آمیزی که خدا به وسیله آن هدایت وی افزون کند یا خطری از وی بگرداند، نتواند داد».²⁷⁵

 

164- دعا بلاگردان است :

ناظر به حکمت 146 نهج البلاغه است که می فرماید : «ایمانتان را با صدقه حفظ کنید. اموالتان را با زکات نگه دارید و امواج بلا را با دعا دور سازید».²⁷⁷

 

165- آزادگی :

مولا علی (ع) در مورد انسان آزاده می فرماید : «هان که آزاده ته ماندۀ لقمه ی خاییده در دهان را به اهل آن وا می گذارد. همانا که بهای شما جز بهشت نیست، پس خویشتن جز به آن مفروشید».²⁷⁹

 

166- رهبر گمراه انسان را به ضلالت می کشاند :

مأخوذ از آیه 77 سوره (مائده) : «ای اهل کتاب در دین خود به ناحق غلو نکنید و از پی خواهش های آن قومی که خود گمراه شدند و بسیاری را نیز گمراه کردند و از راه راست دور افتادند، نروید».

 

167- ظلوم و جهول :

ناظر به آیه 72 سوره (احزاب) : «ما بر آسمان ها و زمین و کوه های عالم عرض امانت کردیم همه از تحمّل آن امتناع ورزیده و اندیشه کردند تا انسان (ناتوان) بپذیرفت و انسان هم (در اداء امانت) بسیار ستمکار و نادان بود (که اکثر به راه جهل و عصیان شتافت)».

 

168- اخلع نعلیک :

اشاره دارد به آیه 12 سوره (طه) : «من پروردگار توأم تو نعلین از خود به دور کن که اکنون در وادی مقدّس قدم نهادی».

 

169- جز اسلام دین دیگر پذیرفته نیست :

مأخوذ از آیه 85 سوره (آل عمران) : «هر کس غیر از اسلام دینی اختیار کند هرگز از وی پذیرفته نیست و او در آخرت از زیانکاران است».

 

170- حضرت شعیب (ع) و اهل مَدیَن :

در بخشی از آیه 85 سوره (اعراف) آمده است که : «و اِلی مَدیَنَ اَخاهم شُعَیباً ... ؛ و به اهل مَدیَن برادر آنها شعیب را فرستادیم ...».

 

171- حضرت سلیمان (ع)، هُدهُد و سرزمین سبا :

جریان حضرت سلیمان (ع) و هُدهُد و سرزمین سبا در آیات 20 تا 22 سوره (نمل) آمده است : «و سلیمان (از میان سپاه خود) جویای حال مرغان شد (هدهد را نیافت) گفت هدهد کجا شد که به حضور نمی بینمش بلکه غیبت کرده است* (چنان که بدون عذر غایب شده) همانا او را به عذابی سخت معذّب گردانم یا آنکه سرش از تن جدا کنم یا که برای غیبتش دلیلی روشن بیاورد* پس از اندک مکثی گفت من به چیزی که تو از آن در جهان آگاه
نشده ای خبر یافتم و از ملک سبا به طور یقین تو را خبری مهم آورده ام».

 

172- در لحظۀ آخر امان نمی دهند :

برگرفته از آیات 90 و 91 سوره (یونس) است که «وقتی فرعون در لحظۀ آخر گفت که من تسلیم فرمان حق هستم * به او (در آن حال غرق) خطاب شد که اکنون باید ایمان بیاوری در صورتی که از این پیش عمری به کفر و نافرمانی زیستی و از مردم بدکار بودی».

 

173- صلح و صفا :

آیه 10 سورۀ (حُجرات) می فرماید : «به حقیقت مؤمنان همه برادر یکدیگرند پس همیشه بین برادران (ایمانی) خود (چون نزاعی شود) صلح دهید».

 

174- ترس از خدا :

آیات بسیاری در این مورد است که به یک آیه اکتفا می کنیم. آیه 7 سوره (مائده) می فرماید : «و یاد کنید نعمت خدا را که به شما ارزانی داشت و عهد او را که با شما استوار کرد (که اطاعت امر او کنید) آنگاه که گفتید امر تو را شنیدیم و طاعت تو پیش گرفتیم پس از خدا بترسید که خدا به نیّات قلبی و اندیشه های درونی شما آگاه است».

 

175- خدا در برابر همه چیز ما را کفایت می کند :

آیاتی که در این مورد ذکر شده است فراوانند از جمله : «کفی بالله حسیباً ، کفی بالله ولیّاً، کفی بالله وکیلاً، کفی بالله شهیداً، کفی بالله نَصیراً».

 

176- در انتظار فرج :

آیه 5 سورۀ (قصص) می فرماید : «و ما اراده کردیم بر آن طایفه ذلیل و ضعیف در آن سرزمین منّت گذاشته و آنها را پیشوایان خلق قرار دهیم و وارث ملک و جاه فرعونیان گردانیم».

و نیز آیه 49 سورۀ (سبأ) در این مورد چنین بیان می دارد : «باز ای رسول بگو (کتاب و رسول یا شمشیر) حق آمد و دیگر باطل در اوّل و آخر (دنیا و آخرت) محو و نابود است».

و نیز آیه 81 سورۀ (اسراء) می فرماید : «و (به امّت) بگو که (رسول) حق آمد و باطل را نابود ساخت که باطل خود لایق محو و نابودی (ابدی) است».

 

177- جهاد :

قرآن در بخشی از آیه 78 سوره (حج) می فرماید : «... وَ جاهِدوا فِی اللهِ حَقَّ جِهادِ ؛ ... و برای خدا حقّ جهاد در راه او را (با دشمنان دین و با نفس امّاره) به جای آورید».

 

178- خیرالبشر :

خیرُالبشر اشاره دارد به حدیث پیامبر (ص) که فرمود : «بهترینِ خلق پس از من و بزرگ آنها برادرم می باشد (این شخص اشاره به علی (ع) است) که پیشوای هر مسلمان و امیر هر مؤمن بعد از وفات من می باشد».²⁹³

 

179- شرّ الدّواب :

شرّ الدّواباقتباس از آیه 22 سوره (انفال) : «بدترین جانوران نزد خدا کسانی هستند که (از شنیدن و گفتن حرف حق) کر و لالند و اصلاً تعقّل نمی کنند».

 

 

180- کسانی که از جهاد گریزانند :

مأخوذ از آیه 95 سوره (نساء) : «هرگز مؤمنانی که بی هیچ عذری مانند نابینائی، مرض، فقر و غیره از کار جهاد باز نشینند با آن که به مال و جان کوشش کنند (در مراتب ایمان) یکسان نخواهند بود. خدا مجاهدان فداکار به مال و جان را بر بازنشستگان، بلندی و برتری بخشیده و همه اهل ایمان را وعده نیکوتر (که دخول بهشت است) فرموده و مجاهدان را بر بازنشستگان به اجر و ثوابی بزرگ برتری داده است».

 

181- خاتم النّبیّین، رحمت العالمین :

مأخوذ از آیه 40 سوره احزاب و آیه 107 سوره انبیاء است که پیامبر (ص) با این دو صفت یاد شده است.

 

182- نفخه ی الهی :

نفخة مِن روحی مأخوذ از آیه 29 سوره (حجر) : «پس چون آن عنصر با معتدل بیارایم و در آن از روح خویش بدمم همه بر او سجده کنید».

 

183- خلیفة الله :

خلیفة اللهمأخوذ از آیه 30 سوره بقره : «به یاد آر آن گاه که پروردگار تو به ملائکه فرمود من در زمین خلیفه برگمارم ملائکه گفتند پروردگارا می خواهی کسانی را بگماری که فساد کنند در زمین و خونها بریزند و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می کنیم خداوند فرمود من می دانم چیزی (از اسرار خلقت بشر) که شما نمی دانید».

 

184- معراج پیامبر (ص) :

این بیت برگرفته از سوره نجم است که از تماس مستقیم پیامبر (ص) با پیک وحی (جبرئیل) سخن به میان آورده و اشاره به معراج پیامبر (ص) دارد.

و نیز به آیه 104 سوره (انبیاء) اشاره دارد که در روز قیامت آسمانها را مانند طومار درهم می پیچیم «یَومَ نَطوِی السّماء کَطَیِّ السِّجِلّ».

185- الَستُ بربّکُم :

مأخوذ از آیه 172 سوره (اعراف) : «و (ای رسول ما) به یاد آر (و خلق را متذکّر ساز) هنگامی که خدای تو از پشت فرزندان آدم ذرّیه آنها را برگرفت و آنها را بر خود گواه ساخت که من پروردگار شما نیستم؟ همه گفتند بلی. ما به خدایی تو گواهی دهیم که دیگر در روز قیامت نگویید ما از این واقعه غافل بودیم».

 

186- ترکیب انسان از فجور و تقوا :

مأخوذ از آیه 8 سوره (شمس) : «و به او شرّ و خیر الهام کرد».

 

187- لاتُدرِکُهُ الابصارُ و هُوَ یُدرِکُ الابصارَ :

مأخوذ از آیه 103 سوره (انعام) : «او را هیچ چشمی درک ننماید و حال آنکه بینندگان را مشاهده می کند و او لطیف و نامرئی و به همه چیز خلق آگاه است».

 

188- جریان غدیر خم :

اشاره دارد به اینکه پیامبر (ص) درغدیر خم فرمود : «مَن کُنتُ مولاهُ فهذا علیٌّ مولاهُ اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ و عادِ مَن عاداهُ واخذُل مَن خَذَلَه وانصُر مَن نَصَرَه و اَحِبَّ مَن اَحَبَّهُ».³⁰⁴

 

189- عالم کبیر در وجود انسان است :

حضرت علی (ع) در دیوانی که به او منسوب است می فرماید :

«وَ تَحسَبُ اَنَّکَ جِرمٌ صَغیرٌ          وفیک انطَویَ العالَمُ الاکبرُ

فکر می کنی موجود ضعیفی هستی در صورتی که جهان بزرگ در وجود تو پییچده است».³⁰⁷

نتیجه

اندیشۀ تابان و تخیّل طرب انگیز استاد شهریار در آفرینش اشعار از نسیم سروربخش قرآن و سخنان ارزشمند مقرّبان درگاه الهی بهره مند گردیده است. او با توسّل به قرآن و تکیه به مقدّسات قدسی به شعرش اعتلا و قوّت و قدرت بخشیده است. غزل های سوزناک، قصیده و قطعه های رسا و استوار، رباعیات دلنشین و دوبیتی های شیوا که از سینۀ پُر صفا و سبز او برخاسته اند، محصول شرابی است که از ساغر سماوی قرآن و سخنان سایه گستر
انسان های کامل نوشیده و مستفیض گشته است. ذهن زرخیز، رقّت قلب، احساسات لطیف و طبع سلیم او با تأثّرپذیری از نادره کلام وحی و انوار اندیشۀ مقرّبان حق، اشعاری شکوهمند آفریده که گوهرهایی گران مایه از تاج تابناک شعر و ادب ایران است. اشعار همچون طور تجلّی، ولای امیر، یا علی، قیام محمّد (ص)، مرحبا حسین (ع)، شب و علی، حماسۀ حسینی، داغ حسین، مقام ولایت، شأن نزول هَل اَتی و ... از دلی مشحون از عشق ولایت متموّج شده و نشانگر شیفتگی و شوریدگی او برای دست یازیدن به ریسمان استوار الهی است. او در سیر و سلوک و رسیدن به ساحل نجات با آفریده های حق نرد عشق می بازد و سرانجام از سراب آرزوها به دریای سترگ رستگاری ره یافته و از آب مَعین معرفت الهی سیراب می گردد.

 

        من ا... التّوفیق

                      زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                                         دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

 

 

   

 

پانوشت ها

1. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 100
2. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 840-894
3. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 17-119
4. احادیث مثنوی، ص 11
5. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 100-121-298
6. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 898
7. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 101-120-124-127-211-280-296-297-328
8. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 828-1039
9. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 477
10. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 101-109-117-120-121-275-276
11. حکمتها و اندرزها، جلد اوّل، ص 26
12. دیوان شهریار، جلد اوّل،  ص 101
13. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 983
14. کشف الاسرار و عُدّة الابرار، جلد نهم، ص 283
15. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
16. مقدّمه ای بر مبانی عرفان و تصوّف، ص 44
17. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
18. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
19. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1028
20. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1028
21. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
22. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 820
23. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
24. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 101
25. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 102
26. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1157
27. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 103-119-120-115
28. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 946-982
29. دیوان شهریار، جلد اوّل،  ص 104
30. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 104
31. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 105
32. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 68-110
33. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 107-276-281-297-402-404-405-406
34. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 812-820-844-945-977-981-985-1168-1170-1171
35. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 107-108-117-127-132-280-331-342
36. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 900-985-1140
37. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 40
38. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 108
39. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 109-291
40. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 936-947
41. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 175
42. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 109-117-118-190-291
43. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 982-983-984
44. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 109-120-121-127
45. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 112
46. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 17
47. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 114
48. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 116-157-244-251-274
49. نهج الفصاحه، ص 218، بخش 325
50. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 117
51. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 117
52. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 898
53. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 118-121
54. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 118
55. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 47-91
56. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 119-328
57. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 976
58. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 23
59. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 119-269
60. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 876-945-975-982-1140
61. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 167
62. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 119
63. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 900-980-981-982
64. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 121
65. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 122-124-127-139-140-200-206-250
66. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 812
67. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 124
68. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 125-291
69. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 125
70. احادیث مثنوی، ص 52، قسمت 10
71. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 126-190
72. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 898-1139-1142
73. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 25-55-336
74. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 126
75. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 119
76. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 127-250-273-287
77. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 904-987-1036-1039
78. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 67-76-478
79. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 127-306
80. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1150-1157-1158
81. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 127
82. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 814
83. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 127
84. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 892
85. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 163
86. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 846
87. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 166
88. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 167
89. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 168-228-243-263-312
90. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 900-906-940-983-985-1166-1150
91. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 19-172
92. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 59
93. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 169
94. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1164-1166
95. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 209
96. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 207-246
97. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 209-668
98. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1140-1148
99. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 211-271

100. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 221

101. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 224

102. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 231

103. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 243-297

104. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 868-943-973-1167

105. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 23-24-343-478

106. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 244-282-405

107. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 945-981

108. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 78-203

109. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 245

110. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 894-983

111. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 246-250-257-284

112. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 920-1141-1143-1144-1168

113. دیوان شهریار، جلد سومّ، ص 25

114. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 193

115. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 246

116. نهج الفصاحه، ص 714، بخش 2710

117. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 254

118. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 275

119. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 945-981

120. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 28

121. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 199

122. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 279

123. احادیث مثنوی، ص 23، بخش 55

124. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 287

125. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 980

126. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 287-437

127. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 291

128. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 977

129. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 291

130. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 832-854

131. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 168

132. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 291

133. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 812-816

134. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 78-83-102

135. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 291-312

136. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 291-312

137. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 293

138. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 294

139. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 882-983-985-1169

140. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 22

141. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 297-484-485

142. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 894-920

143. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 319

144. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 297

145. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 868

146. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 22-24

147. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 297

148. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 299-405

149. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1009

150. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 312

151. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 936-980

152. مقدّمه ای بر مبانی عرفان و تصوّف، ص 11

153. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 345

154. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 381

155. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 381

156. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 382

157. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 383

158. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 388

159. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 395

160. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 868-1164

161. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 401

162. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص1171

163. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 401-404

164. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 981-1016

165. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 195-322-476

166. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 403

167. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 405

168. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 405-406

169. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 406

170. مقدّمه ای بر مبانی عرفان و تصوّف، ص 13

171. دیوان شهریار، جلد اوّل، ص 436

172. دیوان شهریار، جلد اوّل، صص 442-668

173. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 910-976-1079-1139

174. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 15-24

175. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 858-976

176. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 868

177. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 874

178. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 882

179. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 886

180. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 886-912-1141

181. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 22-35-61

182. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 886

183. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 894

184. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 898-950

185. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 18

186. نهج الفصاحه، ص 790، بخش 3157

187. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 900

188. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 936-947-982

189. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 308

190. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 945-946-985

191. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 946-975-1162

192. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 48

193. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 946

194. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 946-948

195. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 971

196. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 118-151

197. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 975

198. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 976

199. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 41

200. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 976

201. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 983-984

202. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 976

203. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 28

204. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 976

205. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 977-984-1035

206. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 977

207. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 981

208. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 476

209. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 982-1166

210. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 982

211. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 933

212. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 982-1014

213. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 201-202

214. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 984

215. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص  984

216. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 984

217. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 985

218. حکمتها و اندرزها، جلد دوّم، ص 194

219. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1009

220. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1009

221. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 12

222. احادیث مثنوی، ص 172، بخش 546

223. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1011

224. نهج الفصاحه، ص 754، بخش 2936

225. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1025

226. حکمتها و اندرزها، جلد اوّل، ص 26

227. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1030-1159

228. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1035-1157-1163

229. نهج الفصاحه، ص 767، بخش 3004

230. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1036

231. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1027

232. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد اوّل، ص 128، قسمت 23

233. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1048

234. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1048

235. گزیده تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار، ص 134

236. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1053

237. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1079

238. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1079

239. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1137

240. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد دوّم، ص 78

241. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1138

242. پیام پیامبر (ص)، ص 353

243. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1141-1168

244. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1142

245. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1143

246. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1143

247. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1144

248. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1145

249. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد اوّل، ص 125

250. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1146

251. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1149

252. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1150

253. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1150

254. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1157

255. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1160-1161

256. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1161

257. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 201

258. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1163-1164

259. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 202

260. دیوان شهریار، جلد دوّم، صص 1164-1167

261. پیام پیامبر (ص)، ص 429، قسمت 6

262. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1166

263. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 190

264. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1166

265. پیام پیامبر (ص)، ص 679، قسمت 2

266. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1167

267. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1167

268. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1179

269. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 11

270. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد اوّل، ص 331

271. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 11

272. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 12

273. احادیث مثنوی، ص 172

274. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 22

275. نهج الفصاحه، ص 697، قسمت 2624

276. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 41-46

277. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، ص 201

278. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 42-114

279. گفتار حکیمانه در بخش سوم نهج البلاغه، ص 18

280. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 48

281. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 53

282. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 58

283. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 86

284. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 106

285. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 108

286. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 114

287. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 150

288. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 168

289. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 260

290. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 293-294

291. دیوان شهریار، جلد سوّم، صص 295-296

292. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 298

293. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد اوّل، ص 136، قسمت 5

294. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 298

295. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 308

296. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 317

297. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 318

298. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 318

299. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 320

300. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 323

301. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 324

302. دیوان شهریار، جلد سوّم، ص 335

303. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1147

304. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، ص 104

305. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1028

306. دیوان شهریار، جلد دوّم، ص 1139

307. دیوان امیرالمؤمنین علی (ع)، صص 175-178، بخش 600

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

1. قرآن کریم، مترجم مهدی الهی قمشه ای، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اوّل، 1370
2. المعجم المفهرس لِالفاظ القرآن الکریم، محمّد فؤاد عبدالباقی، انتشارات اسلامی، چاپ اوّل، دی ماه 1372
3. احادیث مثنوی، به جمع و تدوین بدیع الزّمان فروزانفر، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوّم، 1361 تهران
4. المعجم المفهرس لِالفاظ نهج البلاغه، محمّدکاظم محمّدی، محمّد دشتی، نشر امام علی (ع)، چاپ چهارم، آذر 1374
5. پیام پیامبر، تدوین و ترجمه : بهاءالدّین خرّمشاهی، مسعود انصاری، انتشارات جامی، چاپ اوّل، 1376
6. حکمتها و اندرزها، جلد اوّل، مرتضی مطهّری، انتشارات صدرا، چاپ بیست و ششم، فروردین 1388
7. حکمتها و اندرزها، جلد دوّم، مرتضی مطهّری، انتشارات صدرا، چاپ پنجم، فروردین 1388
8. دیوان امیرالمؤمنین علی (ع)، ترجمه : مصطفی زمانی، شعر فارسی، حسین میبدی، تاریخ ترجمه 1361، انتشارات پیام اسلام، تابستان 1362
9. دیوان شهریار، جلدهای 1 و2، محمّدحسین شهریار، انتشارات زرّین، انتشارات نگاه، چاپ بیستم، 1380
10. دیوان شهریار، جلد سوّم، محمّدحسین شهریار، انتشارات زرّین، انتشارات نگاه، چاپ هفتم، 1380
11. زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، اقتباس و نگارش : عمادالدّین حسین اصفهانی، شهیر به عمادزاده، جلد اوّل، مکتب قرآن، تأسیس 1333، چاپ بیستم، دی ماه 2535، ماه محرّم 1401
12. کشف الاسرار و عدّة الابرار، معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری، جلد نهم، مؤلّف ابوالفضل رشیدالدّین میبدی، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوّم، 1357
13. گزیده تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار، تألیف رشیدالدّین ابوالفضل میبدی، به کوشش رضا انزابی نژاد، مؤسّسه ی انتشارات امیرکبیر، چاپ اوّل، تهران، 1364
14. گفتار حکیمانه در بخش سوّم نهج البلاغه، مرتضی فرید تنکابنی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوّم، 1373
15. مقدّمه ای بر مبانی عرفان و تصوّف، تألیف سیّد ضیاءالدین سجّادی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت)، چاپ ششم، زمستان 1376
16. نهج الفصاحه، مترجم و فراهم آورنده : ابوالقاسم پاینده، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ اوّل، 1374