باسمه تعالی

معناشناسی «فتنه» در قرآن

زهرا خلفی- عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

چکیده

درخشش شمس شایق قرآن، چشمه دل دوستداران حق را به جوشش درآورده و دریای دیدگان آنان را بصیرت و بینایی
می بخشد. واژه های قرآن دارای جاذبه، فصاحت، جزالت، بلاغت، سلاست، تنوّع، سهل ممتنع، وسعت معانی و ... است. کلام کامل کتاب کردگار، مشحون از واژه هاییست که هر یک دارای بار معانی متفاوتی است. با غوراندیشی در اقیانوس گسترده و پُرگهر هادی حق، نگین مفاهیم گوناگون واژه ی «فتنه» را با توجّه به جایگاهش، در انگشتری آیاتِ متناسب و مربوط با آن مفهوم نشانده، با سباحت در دریای بی کران صحیفه سرمدی و استعانت از صاحب حبل المتین و یاری از تفاسیر مفسّرین گرانقدر و والامقام امید است در حدّ توانایی حقیر ذرّه ای از خورشید درخشان کتاب کریم مورد بررسی قرار بگیرد. در این مقاله در ترجمه آیات از قرآن مجید با ترجمه محیی الدّین مهدی الهی قمشه ای استفاده گردیده است. بخش های این مقاله شامل معانی گوناگون «فتنه» در آیات تنزیل عزیز می باشد که با بررسی و تحقیق در این معانی که به روش کتابخانه ای انجام گرفته است، به این نتیجه دست یافتیم که در ترجمه واژگان ذکر مبارک تنها به یک معنا بسنده ننموده و با توجّه به گستردگی معنایی واژگان بهترین و فصیح ترین معنا را با در نظر گرفتن همه جانبه جایگاهش در آیه مربوطه به کار ببریم.

واژگان کلیدی :فتنه، معنی، کتاب، آیه، سوره، جلد، طباطبایی، قرائتی، المیزان، تفسیر نور

باسمه تعالی

معناشناسی «فتنه» در قرآن

زهرا خلفی- عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

مقدّمه

کلام کامل کتاب کردگار، مشحون از واژه هاییست که هر یک دارای بار معانی متفاوتی است. با غوراندیشی در اقیانوس گسترده و پُرگهر هادی حق، نگین مفاهیم گوناگون واژه ی «فتنه» را با توجّه به جایگاهش، در انگشتری آیاتِ متناسب و مربوط با آن مفهوم نشانده، با سباحت در دریای بی کران صحیفه سرمدی و استعانت از صاحب حبل المتین و یاری از تفاسیر مفسّرین گرانقدر و والامقام امید است در حدّ توانایی حقیر ذرّه ای از خورشید درخشان کتاب کریم مورد بررسی قرار بگیرد. در این مقاله در ترجمه آیات از قرآن مجید با ترجمه محیی الدّین مهدی الهی قمشه ای استفاده گردیده است. بخش های این مقاله شامل معانی گوناگون «فتنه» در آیات تنزیل عزیز می باشد.

متن

در لغت نامه دهخدا در مورد معنی فتنه آمده است :

فتنه. [فِ نَ] (ع مص) آزمودن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گداختن و در آتش انداختن سیم و زر جهت امتحان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بازداشتن کسی را از رأی و نظرش. (اقرب الموارد). || گمراه کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) چیزی که به وسیله آن حال آدمی از خیر و شر آشکار گردد چنان که در بحرالمعانی در تفسیر آیه «انما نحن فتنه...» از سوره بقره چنین آمده است : و در اصلِ فتنه به معنی گداختن زر در بوته است برای به دست آوردن عیار آن. (از کشّاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات میر سیّد شریف جرجانی). آزمایش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گناه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گناه ورزی. (منتهی الارب). || عذاب. || مال. || فرزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || محنت. (منتهی الارب). ابتلاء (اقرب الموارد). || شگفت به چیزی. (منتهی الارب). عبرت. (اقرب الموارد). || (ص) فریفته. مفتون. (یادداشت به خط مؤلّف). || (اِ مص) گمراهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناگرویدگی. (منتهی الارب). کفر. (اقرب الموارد). || ناسپاسی. || رسوایی. (منتهی الارب). فضیحت. (اقرب الموارد). || دیوانگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خلاف. (منتهی الارب). آشوب. دویی. (یادداشت به خط مؤلّف). اختلاف مردم در آراء و در آنچه میان ایشان واقع شود از قتال. (اقرب الموارد). جنگ و نزاع. (دهخدا، 1373، ج 10، ص 14969).

در کتاب وجوه قرآن واژه فتنه در قرآن به معنانی آزمایش، شور و شر، شرک، کفر، بزه، عذاب کردن، کشتن، سوختن، برگردانیدن، گم راه شدن، دیوانه شدن، لغزانیدن، عبرت، عذر و خواسته و فرزند به کار رفته است. (تفلیسی، 1371، صص 216 تا 218).

در قاموس قرآن آمده است : فتنه هم به خدا نسبت داده شده و هم به دیگران. هر آنجا که دربارۀ بشر آمده مراد فتنه ی مذموم و آزمایش ناهنجار است و برخلاف این، فتنه آزمایش خداست که شامل تکالیف الهی و پیش آمدهای روزگار است و به وسیله ی آنها خوب و بد از هم جدا شده و خوبان در راه کمال و بدان در راه شقاوت پیش می روند. دستورات و تکالیف بر بشر نازل می شود تا بشر را رشد دهند و به سمت و سوی کمال سوق دهند و در نتیجه صادقان از کاذبان جدا می شوند و هر یک راه خویش را می گیرند. با امتحان الهی که همان احکام و پیش آمدها و وسائل زندگی است مردم به راه کمال و شقاء می افتند و پیش می روند تا اهل سعادت به سعادت و اهل شقاوت به شقاوت برسند و از هم متمایز گردند. (قرشی، 1372، ج 5 ، صص 151-150).

معانی گوناگون «فتنه» در صحیفه سرمدی در بخش های زیر بدین گونه مورد بررسی قرار می گیرد.

1- فتنه به معنی آزمایش

آیات 2 و 3 سوره عنکبوت می فرماید :

آیا مردم چنین پنداشتند که به صِرف این که گفتند ما ایمان به خدا آوردیم رهاشان کنند و بر این دعوی هیچ امتحانشان نکنند؟ هرگز چنین نیست. و ما اُممی که پیش از اینان بودند به امتحان درآوردیم تا خدا دروغگویان را از راستگویان کاملاً معلوم کند.

علّامه طباطبایی در توضیح آیه 2 سوره عنکبوت، فتنه را آزمایش الهی می داند و می فرماید : غرض سوره به طوری که از اوّل و آخرش و سیاق جاری در سراسرش استفاده می شود، این است که غرض خدای تعالی از ایمان مردم تنها این نیست که به زبان بگویند ایمان آوردیم، بلکه غرض حقیقت ایمان است، که تندبادهای فتنه ها آن را تکان نمی دهد، و دگرگونی حوادث دگرگونش نمی سازد، بلکه هر چه فتنه ها بیشتر فشار بیاورد، پابرجا و ریشه دارتر می گردد.

پس غرض سوره اعلام این معنا است که مردم خیال نکنند به صرف این که بگویند ایمان آوردیم دست از سرشان برمی دارند، و در بوته آزمایش قرار نمی گیرند، نه، بلکه حتماً امتحان می شوند، تا آنچه در دل نهان دارند بیرون ریزد، و معلوم شود ایمان است یا کفر، (فلیعلَمَنَّ اللهُ الَّذین صدقوا ولیعلمنَّ الکاذبین)، پس خدا حتماً باید معلوم کند آن کسانی را که در دعوی ایمان راست می گویند، و آنهایی که در این دعوی دروغگویند.

پس فتنه و محنت یکی از سنّت های الهی است که به هیچ وجه و درباره هیچ کس شکسته نمی شود، همان طور که در امّت های گذشته از قبیل قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و لوط و شعیب و موسی جریان یافت، و جمعی استقامت ورزیده، جمعی دیگر هلاک شدند، در امّتهای حاضر و آینده نیز جریان خواهد داشت، و خدا به کسی ظلم نکرده، و نمی کند، این خود امّتها و اشخاصند که به خود ظلم می کنند.

و نیز در مورد آیه 3 سوره عنکبوت در مورد فتنه به مفهوم آزمایش می نویسد :

پس ظاهر این است که مراد به جملۀ (ولقد فتنّا الّذین من قبلهم)، این باشد که فتنه و امتحان سنّتی است جاری برای ما، که در امّتهای قبل از ایشان نیز جاری کردیم، و تو هرگز تبدیل و دگرگونی در سنّت ما نخواهی یافت.

جمله (فلیعلَمَنَّ اللهُ الَّذین صدقوا) الخ، تعلیل مطلب قبل است، و مراد به این که می فرماید تا خداوند بداند که چنین و چنان، ظهور آثار صدق و کذب آنان به وسیله امتحان در مقام عمل است، چون امتحان است که باطن انسانها را ظاهر می کند، و لازمه این ظهور این است که آنهایی که ایمان واقعی دارند، ایمانشان پای برجاتر شود، و آنها که ایمانشان صرف ادّعا است همان صرف ادّعا هم باطل گردد. (طباطبایی، 1363، ج 31، صص 157، 159، 160).

آیه 17 سورۀ دخان می فرماید :

و ما پیش از این امّت قوم فرعون را آزمودیم و رسولی مانند موسی بزرگوار بر آنها فرستادیم.

آقای قرائتی در مورد واژه «فَتَنّا» در این آیه چنین می گوید :

نکته : کلمه «فتنه» در اصل به معنای قرار دادن طلا در کوره آتش است، تا از ناخالصی ها تصفیه شود، سپس برای هر نوع آزمایش سختی که جوهره ی انسان را نشان دهد به کار رفته است.

پیام ها :

1. آمدن انبیا برای مردم نوعی آزمایش است تا مشخّص شود چه کسانی حقّ را می پذیرند و چه کسانی لجاجت می کنند. (ولقد فتنّا ... جاءهم رسول) (شاید مراد این باشد که آزادسازی مردم و ترک بهره کشی و تحقیر یکی از آزمایشات الهی نسبت به فرعونیان است).
2. آزمایش الهی سنّتی مستمر و حتمی است. (لقد فتنّا ...). (قرائتی، 1386، ج 10، 494).

2- فتنه به معنی شور و شر

آیه 11 سوره حج می فرماید :

و بعضی از مردم کسانیند که خدا را به زبان و ظاهر می پرستند و از این رو هرگاه به خیر و نعمتی رسد اطمینان خاطر پیدا کند و اگر به شرّ و آفتی برخورَد از دین خدا رو بگرداند چنین کس در دنیا و آخرت زیانکار است و این (نفاق و دورویی) زیانش بر همه کس آشکار است.

در وجوه قرآن، تفلیسی «فتنه» را در این آیه به معنی شور و شر گرفته است. (تفلیسی، 1371، ص 216) و در المیزان، علّامه طباطبایی مفاهیم محنت، امتحان، مهلکه و شر را برای واژه «فتنه» در توضیح آیه مزبور به کار برده است و در این مورد این چنین
می نویسد :

و آنها کسانیند که خدای سبحان را می پرستند امّا یک طرفی نه از هر طرف و یابگو به یک فرض و تقدیر می پرستند و امّا بر سایر تقادیر نمی پرستند و آن فرض که بر آن فرض خدای را می پرستند در صورتی است که پرستش او خیر دنیا برایشان داشته باشد و معلوم است که لازمه این طور پرستش این است که دین را برای دنیا استخدام کنند. اگر سودی مادّی داشت پرستش خدای را استمرار دهند و بدان دل به بندند و اطمینان یابند و امّا اگر دچار فتنه و امتحان شوند روی گردانیده به عقب برگردند به طوری که حتّی به چپ و راست هم ننگرند و از دین خدا مرتد شوند و آن را شوم بدانند و یا اگر شوم هم ندانند به امید نجات از آن آزمایش و مهلکه از دین خدا روی بگردانند و این روش عادت آنان در پرستش بتها نیز هست یعنی بت را می پرستند تا به خیر مورد آرزوی خود برسند و یا به شفاعت آنها از شرّ دنیایی رهایی و نجات یابند و اینکه گفتیم از شرّ دنیایی بدان جهت است که بت پرستان معتقد به آخرت نیستند.

آن گاه می فرماید : این مذبذبینی که تکیه به جایی ندارند، و هر دم روی به سویی دارند، به خاطر وقوعشان در محنت، و مهلکه، زیانکار در دنیا، و به خاطر روی گرداندنشان از خدا، و دین، و ارتداد و کفرشان، زیانکار در آخرت هستند، زیانکاری آشکار. (طباطبایی، 1363، ج 28، ص 214).

3- فتنه به معنی شرک

در کتاب قاموس قرآن در بخش هایی از آیات 191، 193 و 217 سوره بقره چنین بیان شده است :

والفِتنَةُ اَشَدُّ مِنَ القَتلِ ... ، وَقاتِلوهُم حَتّی لاتَکونَ فِتنَةٌ و یَکونَ الدّینُ لِلّه ... ، وَالفِتنَةُ اَکبَرُ مِنَ القَتل ... .

فتنه در لسان این آیات چنان که گفته اند به معنی شرک است. این ظاهراً بدان جهت است که شرک و ضلال سبب دخول در آتشند. (قرشی، 1372، ج 5و6و7، ص 148).

و نیز آیه 193 سوره بقره در این مورد می فرماید :

و جهاد کنید با کفّار تا فتنه و فساد برطرف شود و همه را آیین دین خدا باشد و اگر از فتنه دست کشیدند (با آنها عدالت کنید) که ستم جز بر ستمکاران روا نیست.

در تفسیر نور در توضیح این آیه و معنای «فتنه» چنین بیان شده :

هدف اسلام از جنگ، کشورگشایی و کسب غنائم یا انتقام گیری نیست، بلکه غرض از جنگ و جهاد در اسلام، برچیده شدن بساط شرک و کفر است. فتنه به معنای شرک، کفر، آزمایش و شکنجه آمده است. در این آیه می فرماید : اگر مشرکان دست از فتنه و قتال برداشتند، دیگر با آنها دشمنی و جنگ نخواهد شد. زیرا برخورد نظامی تنها با ستمکاران و متجاوزان است.

پیام ها :

- هدف از جنگ در اسلام، برچیده شدن شرک و فتنه و استقرار دین و قانون خداست. (حتّی لاتکونَ فتنةٌ)

- پاکسازی، قبل از بازسازی است. ابتدا فتنه برداشته شود تا بعد دین الهی مستقر گردد. اوّل کفر به طاغوت، بعد ایمان به خدا. (حتّی لاتکونَ فتنةٌ و یکون الدّین لِلّه) (قرائتی، 1386، ج 1، ص 306).

4- فتنه به معنی کفر

آیه 7 سوره آل عمران می فرماید :

اوست خدایی که قرآن را به تو فرستاد که برخی از آن آیات محکم که اصل و مرجع سایر است و برخی دیگر متشابه و آنان که در دلشان میل به باطل است از پی تشابه رفته تا به تأویل کردن آن در دین راه شبهه و فتنه گری پدید آرند، در صورتی که تأویل آن، کسی جز خداوند و اهل دانش نداند. گویند ما به همه کتاب گرویدیم که از جانب پروردگار آمده و به این دانش تنها خردمندان آگاهند.

«فتنه» در آیه مذکور در کتاب وجوه قرآن به معنی کفر به کار رفته است (تفلیسی، 1371، ص 216). امّا در المیزان به مفهوم اضلال و گمراه کردن به کار رفته است. و منظور از ابتغاء فتنه این است که متشابه را دنبال کنند، و بخواهند به این وسیله مردم را گمراه کنند، چون کلمۀ (فتنه) با کلمه (اضلال) معنایی نزدیک به هم دارند. (طباطبایی، ج 5، ص 42).

و نیز کتاب وجوه قرآن در آیه 48 سوره توبه «فتنه» را به مفهوم کفر به کار برده است (تفلیسی، 1371، ص 216). امّا این واژه در تفسیر نور به معنی تفرقه افکنی بیان شده است. دو مورد از پیام های این آیه در مورد «فتنه» چنین است :

1. در موارد بروز تفرقه و فتنه، ردّ پای منافقان را جستجو کنید. (ابتغوا الفتنةَ)

2. فتنه گری و تفرقه افکنی، کار همیشه و پیوسته ی منافقان بوده و تا پیروزی قطعی جبهه ی حق، شیطنت می کنند. (ابتغوا الفتنةَ من قبل ... حتّی جاءالحق). (قرائتی، 1386، ج 5، ص 74).

5- فتنه به معنی بزه

آیه 49 سوره توبه چنین فرموده :

برخی از آنان گویند که به ما در جهاد اجازه معافی ده و ما را در آتش میفکن، آگاه باش که آنها خود به فتنه درافتادند و همانا دوزخ به آن کافران احاطه خواهد داشت.

در تفسیر نور در بیان نکته ها از تفسیر نمونه در مورد این آیه مطالبی نقل می کند و «فتنه» را به مفهوم فریفته شدن و گناه
می داند و می گوید : یکی از بزرگان قبیله ی بنی سلمه که از منافقان بود، از رسول خدا اجازه خواست تا به جنگ تبوک نیاید و بهانه اش این بود که اگر چشمم به زنان رومی بیفتد، فریفته شده، به گناه می افتم. حضرت اجازه داد. این آیه نازل شد و او را به خاطر عدم شرکت در جبهه، گناهکار و در فتنه افتاده دانست. پیامبر (ص) او را از ریاست قبیله برکنار و بُشربن براء را که سخاوتمند و خوش اخلاق بود، به جای او نصب کرد. (قرائتی، 1386، ج 5، ص 74).

6- فتنه به معنی عذاب کردن

در آیه 110 سوره نحل چنین بیان شده :

آن گاه محقّقاً بدان که خدا با مؤمنانی که از شهر و دیار خود هجرت کردند چون به فتنه کفّار مبتلا شدند و در راه دین کوشش و صبر بسیار نمودند خدا یار آنهاست و پس از این با آنها مهربان خواهد بود.

علّامه طباطبایی در المیزان در مورد کلمه فتنه در این آیه چنین توضیح می دهد :

فتنه در اصل به معنای بردن طلا در آتش برای آزمایش بوده سپس در همه آزمایش ها و شکنجه ها به کار رفته، و این جمله ناظر به شکنجه هایی است که مؤمنین صدر اسلام در مکّه از قریش می دیدند چون مشرکین مکّه مؤمنین را آزار می دادند، تا شاید از دینشان برگردند، و بدین منظور انواع شکنجه ها درباره آنان روا می داشتند حتّی چه بسا که یک فرد مسلمان در زیر شکنجه کفّار جان می داد، همچنان که عمّار و پدر و مادرش را شکنجه کردند پدر و مادرش در زیر شکنجه آنان جان دادند، و عمّار به ظاهر از دین اسلام بیزاری جست و به این وسیله جان به در برد، و آیات سابق در این باره نازل شد. (طباطبایی، 1363، ج 24، ص 285).

و نیز در آیه 10 سوره عنکبوت که می فرماید :

و بعضی مردم از روی نفاق می گویند ما به خدا ایمان آوردیم وچون رنج و آزاری از دشمنان در راه خدا ببینند فتنه و عذاب خلق را با عذاب خدا برابر شمرند، و هر گاه پیروزی و نصرتی از جانب خدا (به مؤمنان) رسد آن منافقان گویند ما هم با شماییم آیا خدا از هر کس بر دلهای خلایق داناتر نیست؟

کتاب المیزان «فتنه» را در این آیه اذیت و عذاب معنی می کند و چنین بیان می کند :

جعل فتنةَ النّاس کَعذابِ الله. یعنی ایمان آن قدر در نظرش خوار شده که حکم عقل را بر اینکه از آزار و اذیّت باید دوری جست، درباره اذیّت مردم و عذاب خدا به یک اندازه می پندارد، و به همین جهت وقتی ایمانش باعث آزار دیدنش شد، با خود می گوید : هیچ عقلی به من نگفته که تو خودت را به خاطر ایمان به خدا به زحمت و عذاب بیفکنی، آن گاه از ایمان چشم می پوشد، و به شرک
می گراید، تا مبادا مردم اذیتش کنند.

و حال آن که این پندار بسیار غلط است، برای اینکه عذاب و شکنجه ای که کفّار به او بدهند اندک و تمام شدنی است، بالاخره روزی از شرّ آنان خلاص می شود، ولو اینکه زیر شکنجه شان بمیرد، چون همین که مرد دیگر شکنجه ای نمی بیند، به خلاف عذاب خدا که هم عظیم است، و هم ابدی است، و هلاکت دائمی در پی دارد. (طباطبایی، 1363، ج 31، ص 169).

7- فتنه به معنی کشتن

آیه 101 سوره نساء می فرماید :

و هنگامی که در سفر باشید باکی نیست برای شما که نماز کوتاه به جای آرید. چهار رکعت را دو رکعت هرگاه بیم آن داشته باشید که کافران شما را به رنج و هلاکت اندازند که دشمنی کفّار نسبت به شما کاملاً آشکار است.

در المیزان «فتنه» در آیه مذکور چنین توضیح داده شده :

«فتنه» گر چه معانی زیاد و گوناگونی دارد ولی هرگاه قرآن این کلمه را در مورد کفّار و مشرکین اطلاق می کند مراد عذاب دادن، کشتن؛ زدن و امثال آن است. قرائن کلام نیز مؤیّد همین معنی است بنابراین معنی آیه این است اگر بترسید کافران شما را با حمله و کشتار، عذاب کنند. (طباطبایی، 1348، ج 9، ص 98).

و نیز آیه 83 سوره یونس می فرماید :

با آن همه معجزات کسی به موسی ایمان نیاورد به جز فرزندان قبیله او، آن هم با حال خوف و تقیّه از فرعون و اتباعش که مبادا درصدد فتنه و قتل آنها برآیند که فرعون بسیار سرکشی داشت و سخت ستمکار بود.

در تفسیر نور «فتنه» در این آیه به معنی شکنجه است و نظام فرعونی را نظام شکنجه گر می خواند. (قرائتی، 1386، ج 5، ص 252).

8- فتنه به معنی سوختن

آیه 13 سوره ذاریات می فرماید :

به آنها (جواب ده) آن روز خواهد بود که آنها را به آتش بیازمایند.

المیزان در مورد کلمه «فتنه» در توضیح این آیه چنین بیان می کند :

کلمه «فتن» در اصل به معنای این عمل بوده که طلا را در آتش کنند تا خوبی و بدیش معلوم شود، آن وقت استعمالش را توسعه داده داخل کردن هر چیز در آتش و یا سوزاندنش را فتنه خواندند. (طباطبایی، 1364، ج 36، ص 268).

و نیز آیه 10 سوره بروج می فرماید :

آنان که (چون اصحاب اخدود) مردان و زنان با ایمان را به آتش فتنه و عذاب سوختند بر آنها عذاب جهنّم و آتش سوزان دوزخ مهیّاست.

شهید مطهّری در کتاب آشنایی با قرآن در مورد کلمه «فتنه» به مفهوم «در آتش افکندن» چنین توضیح می دهد :

قرآن در این زمینه که اصحاب اخدود و این ستمگرها چه کسانی بوده اند و آن ستم شده ها چه کسانی بوده اند، توضیحی
نمی دهد. اجمالاً ذکر می کند که جریانی بوده که مردمی مؤمن و خداپرست به جرم خداپرستی به آتش افکنده شده اند و آن قدر در پای ایمانشان ایستاده اند که حاضر شده اند زنده زنده در آتش بروند و از عقیده شان دست برندارند. ولی در تفاسیر و تواریخ و بعضی احادیث [درباره اینکه اینها چه کسانی بوده اند] موارد زیادی ذکر شده است. آنچه که به احتمال بیشتر در این آیات مقصود قرآن است، داستان مردم نجران است. مردم نجران عاشق و شیفته مذهب مسیح بودند و مذهب مسیح در آن وقت مذهب حق عالم بود و آنها هم مؤمن واقعی بودند. ذونواس که مرد مستبدی بود به آنها گفت که باید از این دین برگردید و آنها قبول نکردند. دستور داد گودالی کندند و آن را پر از هیزم و چیزهای قابل احتراق کردند و آتش زدند. بعد گفت : یا باید یهودی بشوید و یا در این آتش بروید. آنها هم گفتند : ما حاضریم در این آتش برویم و از دینمان دست برنمی داریم.

قرآن این داستان را نقل می کند که ببینید! مردمی مؤمن تا کجا به پای ایمان خودشان می ایستند، و بعد اشاره می کند به داستان ایمان مؤمنین صدر اسلام، که آنها هم واقعاً به پای ایمان خودشان ایستادند و اگر ایستادگی های آنان نبود، امروز اسلامی در دنیا وجود نداشت. (مطهّری، 1386، ج 12، صص 194 تا 196).

9- فتنه به معنی برگردانیدن

آیه 49 سوره مائده می فرماید :

تو ای پیغمبر به آنچه خدا فرستاد میان مردم حکم کن و پیرو خواهش های ایشان مباش و بیندیش که مبادا تو را فریب دهند در بعض احکام که خدا به تو فرستاد پس اگر از حکم خدا روی گردانیدند بدان که خدا می خواهد آنها را به عقوبت بعض گناهانشان گرفتار سازد و همانا بسیاری از مردم فاسق و بدکارند.

در کتاب وجوه قرآن «فتنه» در این آیه به معنی برگردانیدن است. (تفلیسی، 1371، ص 217).

در کتاب تفسیر نور «فتنه» در آیه مذکور را به معنی توطئه چینی برای انحراف آورده است و می گوید : مراد از فتنه در «یفتنوک»، توطئه چینی برای انحراف پیامبر اکرم (ص) است. (قرائتی، 1386، ج 3، ص 100).

10- فتنه به معنی گم راه شدن

بخشی از آیه 41 سوره مائده می فرماید :

... هر کس را خدا به آزمایش و رسوایی افکند هرگز تو او را از قهر خدا نتوانی رهانید، آنها کسانی هستند که خدا نخواسته دلهاشان را پاک گرداند و آنان را در دنیا ذلّت و خواری و در آخرت عذاب بزرگ مهیّا است.

وجوه قرآن واژه «فتنه» را در آیه 41 سوره مائده به معنی گم راه شدن گرفته است. (تفلیسی، 1371، ص 217).

در المیزان به معنی فتنه الهی به کار رفته است. «و مَن یُرِداللهُ فتنةُ فلن تملِکَ له من الله شیئاً» ظاهراً یک جمله معترضه ای است که خداوند با آن می رساند اینان در این کار خود گرفتار یک فتنه الهی شده اند، دل پیامبر (ص) راحت باشد که کار از خدا بوده مبدأ و مختمش به دست اوست و کسی به چیزی از خداوند تسلّط ندارد و بنابراین در چیزی که هیچ راهی به خلاصی ندارد وجهی برای اندوه و حزن ندارد. (طباطبایی، ج 10، ص 208).

و نیز آیه 162 سوره صافّات که می فرماید :

نتوانستید آنها را مفتون و گمراه کنید.

در تفسیر نور در این مورد چنین توضیح داده شده :

کلمه «فاتن» از «فتنه» به معنای اغواگر و فریب دهنده است. (قرائتی، 1386، ج 10، ص 68).

11- فتنه به معنی دیوانه شدن

آیه 6 سوره قلم می فرماید :

که از شما کدام یک دیوانه اید.

تفسیر نور در مورد واژه «فتنه» در آیه مذکور می نویسد :

در روایات آمده است هنگامی که قریش دیدند که پیامبر اکرم (ص) علی (ع) را بر دیگران مقدّم می شمرد، گفتند : محمّد مفتون او شده است که این آیات نازل شد. و نیز در قسمت پیام ها در این کتاب آمده است که : کفّاری که با علم و عمد، دلایل روشن انبیا را نپذیرند، سزاوار لقب مجنون هستند. (بِاَیِّکم المفتون) (همان گونه که ایمان آگاهانه نشانه خردورزی است). (قرائتی، 1386، ج 12، ص 174).

و نیز در کتاب آشنایی با قرآن در این مورد چنین آمده است :

«مفتون» به معنی گرفتار شده است، یعنی مجنون. اغلب، مفسّرین گفته اند که «ب» در «بِأَیِّکُمُ المَفتونُ» «ب» زائده است، یعنی «فَسَتُبصِرُ و یُبصِرون أیُّکُمُ المَفتونُ». ولی بعضی دیگر از مفسّرین گفته اند دلیل ندارد بگوییم زائده است، امّا آنها مفتون را مصدر به معنای خود فتنه گرفته اند. (مطهّری، 1387، ج 8، ص 254).

12- فتنه به معنی لغزانیدن

آیه 73 سوره اسراء می فرماید :

(ای رسول) نزدیک بود کافران تو را فریب داده و از آنچه به تو وحی کردیم غافل شده و چیز دیگر بر ما فرابندی تا مشرکان تو را دوست خود گیرند.

در المیزان در مورد معنی واژه «فتنه» در آیه بالا چنین توضیح داده شده :

کلمه «اِن» مخفّف از آن است به دلیل اینکه لام بر سر «لَیَفتِنوک» درآمده و فتنه به معنی لغزاندن و برگرداندن است. (طباطبایی، 1363، ج 25، ص 292).

13- فتنه به معنی عبرت

آیه 85 سوره یونس می فرماید :

پیروان موسی همه گفتند : ما بر خدا توکّل کردیم، باراِلها ما را دستخوش فتنۀ اشرار و قوم ستمکار مگردان.

در کتاب وجوه قرآن «فتنه» در آیه بالا به معنی عبرت به کار رفته است. (تفلیسی، 1371، ص 218).

امّا در المیزان در مورد این واژه در آیه مذکور آمده است :

«ربّنا لاتجعلنا فتنةً ...» درخواستی است که آنان در نتیجه توکّل بر خدا کرده اند و آن این است که خدا لباس ضعف و ذلّت را از آنان بکند و از قوم کافر نجاتشان بخشد. آنان با جمله «ربّنا لاتجعلنا فتنةً للقوم الظّالمین» به درخواست اوّل خود اشاره کرده اند.

در حقیقت چیزی که زورمندان ستمگر را نسبت به ناتوان ستمکش جری می کند همان ضعف و ناتوانی است که در آنان مشاهده می کنند و بدان فریفته می شوند. بنابراین ضعیف با ضعف خویش باعث فریب شخص قوی و ظالم است کما این که اموال و اولاد با جاذبه محبّتی که دارند باعث فریب انسانند. خدا می فرماید : «انّما اموالُکم و اولادُکم فتنةٌ» (التغابن/ 15) و دنیا نیز فریب دهندۀ دنیا طلبان است و بنابراین، این که آنان از خدا می خواهند که «فتنۀ» قوم ظالم نشوند، در حقیقت با درخواست از بین رفتن غرض و نتیجه ضعف که همان فتنه است از خدا خواسته اند که ضعف و ذلّت را از آنان سلب کند یعنی سلب شیئی به سلب سبب و در پاورقی همین صفحه آمده است :

فتنه یعنی فریفته شدن ستمگران معلول ضعف و ناتوانی ضعفاء است و اینان با درخواست «خدایا ما را فتنه ستمگران قرار مده» در حقیقت خواسته اند علّت و سبب آن که یعنی همان ضعف و ناتوانی است از بین برود پس اینان سلب شیئی یعنی فتنه را با سلب سبب آن یعنی ضعف خواسته اند. (طباطبایی، 1362، ج 19، ص 186).

و نیز در آیه 5 سوره ممتحنه می فرماید :

پروردگارا ما را مایه فتنه و امتحان کافران مگردان، پروردگارا ما را بیامرز که تو تنها بر هر کار مقتدر و آگاهی.

در المیزان در مورد کلمه «فتنه» در آیه بالا چنین بیان شده :

کلمه «فتنه» به معنای وسیلۀ امتحان است، و معنای این که فتنه برای کفّار قرار گیرند، این است که کفّار بر آنان مسلّط شوند، تا مورد امتحان قرار گرفته، آنچه فساد در وسع خود دارند بیرون بریزند، ابراهیم و مؤمنین را به انواع آزارها شکنجه کنند، که چرا به خدا ایمان آورده اید، و خدایان ما را رها کرده، از آنها و از عبادتشان بیزاری جسته اید. (طباطبایی، 1364، ج 38، ص 119).

14- فتنه به معنی عُذر

آیه 23 سوره انعام می فرماید :

پس از آن همه فریفتگی به بتان در پیشگاه حق عذری نیابند، جز آن که از بتان بیزاری جسته و گویند : ما هرگز شرک نیاوردیم.

در تفسیر نور در مورد واژه «فتنه» در آیه مذکور آمده است :

امام صادق (ع) فرمود : مراد از «فتنه» در «لم تکن فتنتُهُم»، معذرت خواهی مشرکان می باشد. (قرائتی، 1386، ج 3، ص 228).

15- فتنه به معنی خواسته و فرزند

آیه 15 سوره تغابن می فرماید :

به حقیقت اموال و فرزندان شما اسباب فتنه و امتحان شما هستند (بدانید که) در نزد خدا اجر عظیم خواهد بود.

در المیزان در مورد «فتنه» در آیه مذکور چنین بیان شده است :

کلمه «فتنه» به معنای گرفتاری هایی است که جنبه آزمایش دارد، و آزمایش بودن اموال و فرزندان به خاطر این است که این دو نعمت دنیوی از زینت های جذّاب زندگی دنیا است، نفس آدمی به سوی آن دو آن چنان جذب می شود که از نظر اهمیّت همپایۀ آخرت و اطاعت پروردگارش قرار داده، رسماً در سر دو راهی قرار می گیرد، و بلکه جانب آن دو را می چرباند، و از آخرت غافل می شود، هم چنان که در جای دیگر فرمود : (المالُ والبنونَ زینةُ الحیاتِ الدّنیا) (کهف/ 46)

تعبیر آیه مورد بحث کنایه ای از نهی است، می خواهد از غفلت از خدا به وسیله مال و اولاد نهی کند، و بفرماید با شیفتگی در برابر مال و  اولاد جانب خدا را رها نکنید، با اینکه نزد او اجری عظیم هست. (طباطبایی، 1364، ج 38، ص 264).

نتیجه

آیات اعجاب انگیز عروة الوثقای الهی دستاویز استواری جهت رسیدن به سماء سعادت و سرفرازی است. غوّاصی در اقیانوس
بی کران واژگان قرآن دلی فراخای هستی و سینه ای به وسعت انشراح الهی می جوید و با علم به اینکه «اذا دنا امرٌ دَنا نَقصُه» گامی چند در کنارۀ این دریای موّاج عظیم الهی برداشته، مرواریدی اندک از واژگان وحی را به سلک سطور کشیدیم و در مورد مفاهیم گوناگون «فتنه» در آیات مختلف با استمداد از آن سمیع بصیر سخنانی نقل نموده، به این نتیجه دست یافتیم که در ترجمه واژگان تنزیل عزیز تنها به یک معنا بسنده ننموده و با توجّه به گستردگی معنایی واژگان بهترین و فصیح ترین معنا را با در نظر گرفتن همه جانبه جایگاهش در آیه مربوطه به کار ببریم.

کتابنامه

1. قرآن مجید، ترجمه محیی الدّین مهدی الهی قمشه ای، مؤسّسه انتشارات هجرت
2. تفلیسی، ابوالفضل جُبیش، (1371)، وجوه قرآن، تهران، مؤسّسه انتشارات چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوّم
3. دهخدا، علی اکبر، (1373)، لغت نامه، تهران، مؤسّسه انتشارات چاپ تهران، چاپ اوّل، جلد 10
4. طباطبایی، محمّدحسین، (1363)، المیزان فی تفسیر القرآن، با ترجمه محمّد باقر موسوی همدانی، تهران، کانون انتشارات محمّدی، چاپ سوّم، جلد 19، 24، 25، 28، 31، 36
5. طباطبایی، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، با ترجمه محمّدعلی گرامی قمی، قم، مؤسّسه مطبوعات دارالعلم، چاپ دوّم، جلد 10
6. طباطبایی، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، با ترجمه محمّدجواد حجّتی کرمانی، قم، مؤسّسه مطبوعات دارالعلم، چاپ دوّم، جلد 9
7. طباطبایی، محمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، با ترجمه محمّدباقر موسوی همدانی، قم، مؤسّسه مطبوعات دارالعلم، جلد 5
8. طباطبایی، محمّدحسین، (1364)، المیزان فی تفسیر القرآن، با ترجمه محمّد باقر موسوی همدانی، تهران، کانون انتشارات محمّدی، چاپ سوّم، جلد 38
9. قرائتی، محسن، (1386)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هشتم، جلد 10
10. قرائتی، محسن، (1386)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هفدهم، جلد 1
11. قرائتی، محسن، (1386)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هجدهم، جلد 5
12. قرائتی، محسن، (1386)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ دهم، جلد 3
13. قرائتی، محسن، (1386)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ سوّم، جلد 12
14. قرشی، علی اکبر، (1372)، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ یازدهم، جلد 5، 6، 7
15. مطهّری، مرتضی، (1387)، آشنایی با قرآن، تهران، انتشارات صدرا، چاپ نهم، جلد 8
16. مطهّری، مرتضی، (1386)، آشنایی با قرآن، تهران، انتشارات صدرا، چاپ اوّل، جلد 12