باسمه تعالی

امنیّت پایدار و آرامش روانی جامعه در قرآن

مقدّمه

رهنمودهای صحیفه ی سرمه ی حق تسلّی بخش روح تمامی انسانهایی است که شراب «فالهَمَها فجورها و تقواها» نوشیده اند و آنانی که به تزکیه نفس پرداخته اند، رستگار و کسانی که پلیدی و پلشتی را به جان خریدند زیان کارند. قرآن مشوّق انسانهایی است که با «تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصّبر» دیگران را به ایمان و عمل صالح سفارش کردند و از مفاسد و انحرافات باز داشتند. کلام کریم الهی کسانی را که با اهرم نیرومند نهی از منکر برای ریشه کن کردن فساد در جامعه کوشیده اند و با تذکّر و تنبّه و توجّه، مردم را به حال خود وانگذاشتند و در برابر کژیهای جامعه با هشدار و اعتراض، مخالفت خود را ابراز داشتند، مورد تحسین و تمجید قرار می دهد. واژه های والاگوهر قرآن، امر به معروف و نهی از منکر را یک تکلیف عمومی و نظارت همگانی برای افراد اجتماع می داند که این تکلیف همچون دستگاهی پالائیده عمل نموده و موجبات برپایی واجبات، امنیّت پایدار و آرامش و آسایش روانی جامعه را فراهم می سازد. اگر این دو وظیفه تعطیل گردد، فساد اخلاقی و اجتماعی و انحرافات دیگر از هر سو به سوی جامعه سرازیر خواهد شد و همچون خوره در تار و پود روح انسانها رسوخ نموده، آنان را فرسوده و از درون می پوساند.

قرآن با شیوه های شگفت انگیز خود انسانها را به سمت و سوی سجایای حسنه سوق می دهد و آنان را که با ایثار و فداکاری در بیدار ساختن جهانیان با صبر جمیل مشفقانه تلاش می کنند، می ستاید. جامعه ای روی آرامش را خواهد دید که افرادش با فرهنگِ «به تو چه و به من چه» بیگانه باشند و با روحیّه شجاعت و جانبازی و توکّل و جرأت، به بهترین وجه، مسؤولیّت دو فریضه ی خطیر و عظیم امر به معروف و نهی از منکر را ایفا نمایند. بنابراین نقش کلیدی مجاهدان سلحشور امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح جامعه بسیار مؤثّر و نافذ و در امنیّت پایدار جامعه تأثیری ریشه ای و بنیادین را دارا می باشد.

با توجّه به اینکه امنیّت پایدار و آرامش روانی منوط به اجرای این دو مسؤولیّت اساسی و بسیار وسیع می باشد، اهداف این تحقیق را که پژوهشی در آیات کتاب الهی دربارة امر به معروف و نهی از منکر است بیان داشته، آنها را بررسی می نماییم. لازم به ذکر است که در تفسیر آیات از تفسیر نور حاج شیخ محسن قرائتی بهره می جوییم.

باسمه تعالی

امنیّت پایدار و آرامش روانی جامعه در قرآن

مقدّمه

رهنمودهای صحیفه ی سرمه ی حق تسلّی بخش روح تمامی انسانهایی است که شراب «فالهَمَها فجورها و تقواها» نوشیده اند و آنانی که به تزکیه نفس پرداخته اند، رستگار و کسانی که پلیدی و پلشتی را به جان خریدند زیان کارند. قرآن مشوّق انسانهایی است که با «تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصّبر» دیگران را به ایمان و عمل صالح سفارش کردند و از مفاسد و انحرافات باز داشتند. کلام کریم الهی کسانی را که با اهرم نیرومند نهی از منکر برای ریشه کن کردن فساد در جامعه کوشیده اند و با تذکّر و تنبّه و توجّه، مردم را به حال خود وانگذاشتند و در برابر کژیهای جامعه با هشدار و اعتراض، مخالفت خود را ابراز داشتند، مورد تحسین و تمجید قرار می دهد. واژه های والاگوهر قرآن، امر به معروف و نهی از منکر را یک تکلیف عمومی و نظارت همگانی برای افراد اجتماع می داند که این تکلیف همچون دستگاهی پالائیده عمل نموده و موجبات برپایی واجبات، امنیّت پایدار و آرامش و آسایش روانی جامعه را فراهم می سازد. اگر این دو وظیفه تعطیل گردد، فساد اخلاقی و اجتماعی و انحرافات دیگر از هر سو به سوی جامعه سرازیر خواهد شد و همچون خوره در تار و پود روح انسانها رسوخ نموده، آنان را فرسوده و از درون می پوساند.

قرآن با شیوه های شگفت انگیز خود انسانها را به سمت و سوی سجایای حسنه سوق می دهد و آنان را که با ایثار و فداکاری در بیدار ساختن جهانیان با صبر جمیل مشفقانه تلاش می کنند، می ستاید. جامعه ای روی آرامش را خواهد دید که افرادش با فرهنگِ «به تو چه و به من چه» بیگانه باشند و با روحیّه شجاعت و جانبازی و توکّل و جرأت، به بهترین وجه، مسؤولیّت دو فریضه ی خطیر و عظیم امر به معروف و نهی از منکر را ایفا نمایند. بنابراین نقش کلیدی مجاهدان سلحشور امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح جامعه بسیار مؤثّر و نافذ و در امنیّت پایدار جامعه تأثیری ریشه ای و بنیادین را دارا می باشد.

با توجّه به اینکه امنیّت پایدار و آرامش روانی منوط به اجرای این دو مسؤولیّت اساسی و بسیار وسیع می باشد، اهداف این تحقیق را که پژوهشی در آیات کتاب الهی دربارة امر به معروف و نهی از منکر است بیان داشته، آنها را بررسی می نماییم. لازم به ذکر است که در تفسیر آیات از تفسیر نور حاج شیخ محسن قرائتی بهره می جوییم.

متن

خورشید پر تلألؤ آیات الهی در جای جای قرآن همیشه جاوید انوار امر به معروف و نهی از منکر را می تاباند و دلهای تهی از زَیغ، از پرتو این دو امر عظیم روشن و درخشنده گشته و تموّج وار در انجام این دو واجب جلیل با گفتار و کردار و رفتار به وظیفه ی اسلامی و ایمانی و انسانی خود عمل می کنند. قرآن گران قدر را می گشاییم و آیاتی را که به این دو امر عظیم اشاره دارند مورد نظر قرار می دهیم.

آیه 104 سوره آل عمران

«و از میان شما باید گروهی باشند که (دیگران را) به خیر دعوت نمایند و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند.»

نکته ها :

-    قرار گرفتن آیه مربوط به امر به معروف و نهی از منکر در میان دو آیه ای که دستور اتّحاد و یکپارچگی می دهد، شاید از آن رو باشد که در نظام اجتماعیِ متفرّق و از هم پاشیده، یا قدرت دعوت به خیر و معروف وجود ندارد و یا اینکه چنین دعوت هایی مؤثّر و کارساز نیست.

-        امر به معروف و نهی از منکر، به دو صورت انجام می شود :

1. به عنوان وظیفه ای عمومی و همگانی که هر کس به مقدار توانایی خود باید به آن اقدام نماید.
2. وظیفه ای که یک گروه سازمان یافته و منسجم آن را به عهده دارد و با قدرت،‌ آن را پی می گیرد. چنانکه اگر راننده ای در خیابان خلاف کند، هم سایر رانندگان با چراغ و بوق به او اعتراض می کنند و هم پلیس راهنمایی برای برخورد قاطع با متخلّف وارد صحنه می شود.

-    درباره امر به معروف و نهی از منکر، روایات بسیاری آمده که از نقل آنها صرف نظر و به این مقدار بسنده می کنیم که علی (ع) فرمود : اگر امر به معروف و نهی از منکر ترک شود، کارهای نیک و خیر تعطیل و اشرار و بَدان مسلّط می شوند.

پیام ها :

1. در جامعه اسلامی، باید گروهی بازرس و ناظر که مورد تأیید نظام هستند، بر رفتارهای اجتماعی مردم نظارت داشته باشند. (ولتکن منکم امّة)
2. اصلاح جامعه و جلوگیری از فساد، بدون قدرتِ منسجم و مسئول مشخّص امکان ندارد. (منکم امّة)

3. دعوت کننده ی به خیر و معروف باید اسلام شناس، مردم شناس و شیوه شناس باشد. لذا بعضی از امّت این وظیفه را به عهده دارند، نه همه آنها. (منکم امّة)

1. دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر، باید به صورت دائمی باشد، نه موسمی و موقّتی. (یدعون،‌ یأمرون، ‌ینهون)

5. امر به معروف، بر نهی از منکر مقدّم است. اگر راه معروف ها باز شود، زمینه برای منکر کم می گردد. (یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر)

6. کسانی که برای رشد و اصلاح جامعه دل می سوزانند، رستگاران واقعی هستند و
گوشه گیران بی تفاوت را از این رستگاری سهمی نیست. (اولئک هم المفلحون)

7. فلاح و رستگاری،‌ تنها در نجات و رهایی خود خلاصه نمی شود، بلکه نجات و رشد دیگران نیز از شرایط فلاح است. (یأمرون، ینهون، اولئک هم المفلحون)

آیه 110 سوره آل عمران

«شما بهترین امّتی هستید که برای مردم ظاهر (و گزیده) شده اید. به خوبی ها فرمان می  دهید و از بدی ها و زشتی ها، نهی می کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب (نیز به چنین آئین درخشانی) ایمان آورده بودند، قطعاً برایشان بهتر بود. برخی از آنان مؤمنند، ولی بیشترشان فاسق اند.»

نکته ها :

-    در آیه ی 104 همین سوره، مرحله ی خاصّی از امر به معروف و نهی از منکر که توسّط گروه ویژه و رسمی صورت می گرفت، بیان شد. در این آیه به مرحله عمومی که یک وظیفه همگانی است اشاره می شود.

پیام ها :

1. بهترین امّت بودن با شعار نیست، با ایمان و امر به معروف و نهی از منکر است. (کنتم خیر امّة ... تأمرون...)
2. در امّتِ ساکت و ترسو خیری نیست.
3. امر به معروف و نهی از منکر به قدری مهم است که انجام آن معیار امتیاز امّت هاست.
4. امر به معروف و نهی از منکر، در صورتی محقّق می شود که مسلمانان به شکل یک امّت باشند، یعنی حاکمیّت داشته باشند.
5. مسلمانان مسئول اصلاح تمام جوامع بشری هستند. (اُخرجت للنّاس)
6. سفارش به خوبی ها بدون مبارزه با فساد، کم نتیجه است. (تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر)
7. هر یک از افراد امّت باید امر به معروف و نهی از منکر کند (یک دختر 9 ساله نیز حقّ امر به معروف و نهی از منکر رئیس جمهور را دارد). (تأمرون... تنهون)
8. در امر به معروف، سنّ، منطقه، نژاد، سواد و موقعیّت اقتصادی و اجتماعی نقشی ندارد.
9. مسلمانان باید از موضع قدرت امر و نهی کند، نه از روی خواهش و التماس. (تأمرون)
10. امر به معروف، مقدّم بر نهی از منکر است. (تأمرون... تنهون)
11. امر و نهیی می تواند مؤثّر باشد که از ایمان مایه گرفته باشد. (تأمرون، تنهون، تؤمنون)¹

آیه 157 سوره اعراف

«(رحمت الهی، شامل کسانی است که علاوه بر ایمان، زکات و تقوا) از رسول و پیامبر درس نخوانده ای پیروی می کنند که (نام و نشانه های او را) نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می یابند. (پیامبر که) آنان را به نیکی فرمان می دهد و از زشتی باز می دارد و آنچه را پاکیزه و پسندیده است بر ایشان حلال می کند و پلیدی ها را بر ایشان حرام می کند و از آنان بار گران (تکالیف سخت) و بندهایی را که بر آنان بوده برمی دارد (و آزادشان می کند). پس آنان که به او ایمان آورده و او را گرامی داشته و یاری کنند و از (قرآن) نوری که همراه او نازل شده است پیروی کنند، آنان همان رستگارانند.»

توضیح : این آیه دارای چندین پیام است که در میان آنان فقط پیام هایی ذکر می گردد که به موضوع مقاله مرتبط می شود و در سایر آیات نیز همین شیوه به کار رفته است.

1. امر به معروف و نهی از منکر، در رأس برنامه های بعثت پیامبران است. (یأمرهم بالمعروف...)
2. برای اصلاح جامعه، ابتدا باید امکانات حلال را فراهم کرد، سپس برای امور حرام، محدودیّت ایجاد نمود. («یحلّ»، قبل از «یحرّم» است).
3. حلال ها و حرام های الهی، بر اساس فطرت است. (یحلّ لهم الطّیّبات و یحرّم علیهم الخبائث) («طیّب»، به چیزی گفته می شود که مطابق طبع انسان باشد).
4. عادات و رسوم غلط، زنجیری بر افکار عموم مردم است. انسان بدون انبیاء، وابسته و اسیر است. (یضع عنهم اِصرَهم والاغلال)²

آیه 67 سوره توبه

«مردان و زنانِ منافق، از یکدیگرند (از یک قماشند). به منکر فرمان می دهند و از معروف نهی می کنند و دست های خود را (از بخشش و انفاق) می بندند. خدا را فراموش کرده اند، پس خداوند نیز آنان را فراموش کرده است. همانا منافقان، همان فاسقانند.»

پیام ها :

1. زن و مرد هر دو، در اصلاح یا فساد جامعه نقش دارند. (المنافقون، المنافقات)
2. بعضی از منافقان نقش رهبر دارند و بعضی دیگر، تأثیرپذیرند. (بعضهم من بعض) (نفاق دارای مراتبی است)
3. اشاعه ی فحشا و دعوت به منکرات و نهی از خوبی ها، نشانه ی نفاق است. (یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف)
4. ترکِ امر به معروف، نهی از منکر و انفاق در راه خدا، نشانه ی فراموش کردن خداست. (نسوا الله)

آیه 71 سوره توبه

«مردان و زنان با ایمان، یار و یاور و اولیای یکدیگرند، به معروف (خوبی ها) فرمان می دهند و از منکرات و بدی ها (منکرات) نهی می کنند، نماز بر پای داشته، زکات می پردازند و از خداوند و پیامبرش پیروی می کنند. به زودی خداوند آنان را مشمول رحمت خویش قرار خواهد داد. همانا خداوند، توانای غالب و حکیم است.»

نکته :

-        چون امر به معروف و نهی از منکر، عامل برپایی واجبات دیگر است، از این رو در آیه، قبل از نماز و زکات آمده است.

پیام ها :

1. زن و مرد هر دو، در اصلاح جامعه تأثیرگذارند. (المؤمنون و المؤمنات)
2. مؤمنان در جامعه ای اسلامی، نسبت به یکدیگر از طرف خداوند، حقّ ولایت و نظارت همراه با محبّت دارند و بی تفاوت نیستند. (بعضهم اولیاء بعض)
3. امر به معروف و نهی از منکر که بر همه ی مردان و زنان با ایمان واجب است، برخاسته از حقّ ولایت بر یکدیگر است. (بعضهم اولیاء بعض یأمرون... و ینهون)
4. امر به معروف و نهی از منکر باید از موضع قدرت باشد نه ضعف. (یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر)
5. امر و نهی در سایه ی محبّت و ولایت قابل اجراست. (بعضهم اولیاء، یأمرون...)
6. امر به معروف و نهی از منکر، اقامه ی نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول، وظیفه و عملکرد دائمی مؤمنان است. (یأمرون، یَنهون، یُقیمون، یُؤتون، یُطیعون) (فعل مضارع رمز استمرار است)
7. کسانی که دیگران را به کارهای خوب دعوت می کنند، باید خود نیز اهل عمل باشند. (یأمرون، یقیمون الصّلوة و یؤتون الزّکوة و یطیعون)

آیه 112 سوره توبه

«(مؤمنانِ مجاهد) اهل توبه، عبادت، ستایش، سیاحت، رکوع، سجود، امر به معروف و نهی از منکر و حفظِ حدود و مقرّرات الهی اند و چنین مؤمنانی را بشارت ده».

نکته ها :

-    در این آیه، نُه صفت برای مؤمنانِ مجاهد بیان شده است : از گناهان توبه کرده، در مدار عبادت قرار می گیرند. با زبان، حمد و با پا حرکت و با بدن رکوع و سجود دارند، پس از خودسازی، با امر به معروف به اصلاح جامعه می پردازند و از مرز قوانین الهی خارج
نمی شوند.

توبه از گناه، راه عبادت را باز می کند، زبانِ ستایشگر همراه با پویایی و تحرّک، آمادگی برای رکوع و سجود در پیشگاه خدا می آورد و امر به معروف و نهی از منکر، حافظِ حدود الهی در جامعه است.

- کلمه ی «التّائبون»، نشانه ی آن است که مؤمنانی که جان و مال خود را به خدا می فروشند، می توانند با یک انقلاب و بازسازی درونی و اعراض از کردارهای ناروای گذشته، وارد این میدان معامله با خدا شوند.

پیام ها :

1. در مسیر کمال، اوّل خودسازی است، بعد جامعه سازی. (التّائبون العابدون... الامرون بالمعروف...)
2. درگیری با دشمن در مرزها، ما را از مفاسد و منکرات داخلی غافل نسازد. (یقاتلون، الآمرون بالمعروف...)
3. برای حفظ حدود الهی، باید هم با دشمن خارجی جنگید، هم با مفاسد داخلی مبارزه کرد. (یقاتلون، النّاهون عن المنکر، الحافظون لحدود الله)
4. رزمندگان برای جلوگیری از مفاسد اجتماعی، بیش از دیگران مسئولند. (یقاتلون، النّاهون عن المنکر)³

آیه 41 سوره حج

«کسانی که اگر آنان را در زمین به قدرت رسانیم، نمار برپا می دارند و زکات می دهند و (دیگران را) به خوبی ها دعوت می کنند و از بدی ها باز می دارند؛ و پایان همه ی امور برای خداست».

نکته ها :

-    اگر قدرت و امکانات، در دست افراد صالح باشد، بهره برداری صحیح می کنند و اگر در اختیار نااهلان قرار گیرد سوء استفاده می کنند. بنابراین دنیا و قدرت، برای گروهی نعمت و برای گروهی وسیله ی بدبختی است و قرآن از هر دو نمونه یاد کرده است : اگر مؤمنان به قدرت برسند، به سراغ نماز و زکات و امر به معروف می روند ولی انسان های منحرف و نااهل، اگر قدرتمند شوند کارشان طغیان است و در راه نابودی منابع اقتصادی و نسل بشر گام برمی دارند و عاقبت، مردم را به دوزخ می کشانند.

پیام ها :

1. امر به معروف و نهی از منکر، به قدرت نیاز دارد. (مکّنّاهم)
2. اوّلین ثمره ی حکومت صالحان، نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر است. (اِن مکّنّاهم فی الارض اَقاموا الصّلوة...)
3. رابطه با خدا و دستگیری از محرومان و آگاهی دادن به جامعه و جلوگیری از مفاسد، از هم جدا نیست. (اَقاموا الصّلوة و آتوا الزّکوة وامروا بالمعروف...)
4. اقامه ی نماز و ادای زکات و امر به معروف و نهی از منکر از وظایف و کارهای قطعی مسئولان حکومت اسلامی است. (اَقاموا) نه «یقیمون»
5. حاکمان مؤمن، هم در فکر ارتقای روحی و رشد امور معنوی هستند و هم به دنبال رفاه و حلّ مشکلات اقتصادی و فقرزدایی و اصلاح جامعه. (اَقاموا الصّلوة و آتوا الزّکوة...)
6. جامعه ای تحت حمایت خداوند است که این چهار ارزش محوری را داشته باشد : نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر. (وَلَیَنصُرَنَّ الله مَن ینصُرُه)، (الّذین اِن مکّنّاهم اَقاموا الصّلوة)
7. امر و نهی شما، زمانی در جامعه مؤثّر است که اوّل به وظایف فردی خود عمل کنید. ((اَقاموا الصّلوة و ... اَمَروا بالمعروف)⁴

آیه 17 سوره لقمان

«فرزندم! نماز را برپا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و بر آنچه از سختی ها به تو
می رسد مقاومت کن که این (صبر) از امور واجب و مهم است».

نکته ها :

-    با این که در قرآن، 28 مورد در کنار نماز از زکات یاد شده، امّا در این جا کنار نماز امر به معروف ذکر شده است. شاید به خاطر آن که در این آیه مورد خطاب فرزند است و فرزندان معمولاً ثروتی ندارند که زکات بپردازند. (اَقام الصّلوة و امر بالمعروف)

-    حضرت علی (ع) می فرماید : در مشقّت و سختی هایی که در راه امر به معروف و نهی از منکر به تو می رسد، صبر کن.

-    صبر، گاهی در برابر مصیبت است، (و بشّرالصّابرین الّذین اذا اصابتهم مصیبة) گاهی در برابر انجام وظیفه، (وامر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک) و گاهی در برابر گناه، چنانکه یوسف در زندان گفت : (ربّ السّجن احبّ الیّ...) پروردگارا! زندان نزد من بهتر از ارتکاب گناهی است که مرا به آن می خوانند، تا آنجا که فرمود : (انّه مَن یتّق و یصبر فانّ الله لایضیع اجر المحسنین)

پیام ها :

1. وجوب امر به معروف و نماز، مخصوص دین اسلام نیست. (قبل از اسلام نیز، لقمان سفارش به نماز کرده است) (یا بُنیّ اَقِمِ الصّلوة وأْمُرْ بالمعروف)
2. فرزندان خود را از طریق سفارش به نماز، مؤمن و خدایی، و از طریق سفارش به امر به معروف و نهی از منکر، افرادی مسئول و اجتماعی تربیت کنیم. (یا بُنیّ اَقِمِ الصّلوة وأْمُرْ بالمعروف)
3. آگاهی فرزندان خود را به قدری بالا ببریم که معروف ها و منکرها را بشناسند تا بتوانند امر و نهی کنند. (یا بُنیّ- وَامُر- وَ انهَ)
4. کسی که می خواهد در جامعه امر و نهی کند و  قهراً با هوس های مردم درگیر شود، باید به وسیله ی نماز خودسازی و خود را از ایمان سیراب کند. (اَقِمِ الصّلوة وأْمُرْ بالمعروف)
5. فرزندان خود را آمر به معروف و ناهی از منکر بار آوریم. (وأْمُرْ بالمعروف...)
6. امر به معروف، همیشه قبل از نهی منکر است. (وأْمُرْ بالمعروف و اَنْهَ عن المنکر) رشد معروف ها در جامعه، مانع بروز بسیاری از منکرات می گردد.
7. در مسیر حقّ بودن کافی نیست، لازم است دیگران را نیز به مسیر حقّ دعوت کنیم. (وأْمُرْ بالمعروف) چنانکه در سوره عصر می خوانیم : (الّذین آمنوا و عملواالصّالحات و تواصوا بالحق)
8. در تبلیغ دین و اجرای فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر، باید صبر و سعه ی صدر داشته باشیم. (واصبِر علی ما اصابک) نهی از منکر، با تلخی ها و نیش زدن های گناهکاران همراه است، مبادا عقب نشینی کنیم.
9. پدر حکیم، رسیدن سختی به فرزندش را می پذیرد و فرمان صبر می دهد، ولی ضربه به مکتبش را که سکوت در برابر فساد باشد، هرگز. (و انْهَ عن المنکر واصبِر علی ما اصابک)

10. امر به معروف و نهی از منکر از مسایل مهم است و صبر در برابر آنچه در این راه به انسان می رسد ارزش دارد. (انّ ذلک من عزم الامور)⁵

آیه 79 سوره مائده

«آنان یکدیگر را از کارهای زشتی که انجام می دادند باز نمی داشتند (و نهی از منکر نمی کردند). به راستی چه بد است آنچه انجام می دادند.»

نکته ها :

-    امام صادق (ع) می فرماید : این دسته از بنی اسرائیل که خداوند از آنها در این آیه مذمّت کرده است، کسانی بودند که در جلسات گناه وارد نمی شدند، لیکن در برخورد با گنهکاران با لبخند و انس برخورد می کردند.

-    در روایت دیگری از حضرت علی (ع) چنین آمده است :‌ چون بنی اسرائیل از ظالمان، منکر را می دیدند ولی به جهت منافعی که از آنان می بردند، نهی از منکر نمی کردند، (تا منافعشان به خطر نیافتد و یا خطری متوجّه آنان نشود)، خداوند از آنان به بدی یاد کرده است.

پیام ها :

1. کسی که نسبت به فساد، بی تفاوت باشد، ملعون انبیاست. (لعن...لایتناهون)
2. نهی از منکر، مخصوص دین اسلام نیست. (کانوا لایتناهون)
3. نهی از منکر، یک وظیفه ی همگانی و عمومی است. (لایتناهون)
4. ترک امر به معروف، زمینه ساز کفر است. (لُعن الّذین کفروا... کانوا لایتناهون...)⁶

آیه 90 سوره نحل

«همانا خداوند (مردم را) به عدل و احسان و دادن (حق) خویشاوندان، فرمان می دهد و از کارهای زشت و ناپسند و تجاوز، نهی می فرماید. او شما را موعظه می کند، باشد که متذکّر شوید.»

نکته ها :

-    این آیه منشور جهانی اسلام است که امام باقر (ع) آن را در خطبه های نماز جمعه
می خواندند و به گفته فیض کاشانی در تفسیر صافی؛ اگر در قرآن همین یک آیه بود، کافی بود که بگوییم :‌ قرآن، «تبیان کلّ شی» است، اوامر و نواهی این آیه در همه ادیان بوده و هرگز نسخ نشده است.

پیام ها :

1. اوّلین آمر به معروف و ناهی از منکر،‌خود خداوند است. (انّ الله یأمر... و ینهی)
2. امر به معروف،‌ بر نهی از منکر مقدّم است و عدل، بر احسان. (یأمر بالعدل والاحسان... و ینهی)
3. امر به معروف و نهی از منکر باید در فضای صفا و محبّت و در قالب موعظه و خیرخواهی باشد. (یأمر... ینهی... یعظکم)
4. آمرین به معروف نباید از مردم انتظار پذیرش صددرصد داشته باشند. (لعلّکم تذکّرون)
5. در نهی از منکر باید ابتدا از گناهان رسوا جلوگیری کرد، همان گونه که در امر به معروف باید ابتدا به واجبات سفارش کرد. (یأمر بالعدل... ینهی عن الفحشاء)⁷

نتیجه

امر به معروف، نشانه ی عشق به مکتب، عشق به مردم، علاقه به سلامتی جامعه و نشانه ی آزادی بیان، غیرت دین، ارتباط دوستانه بین مردم و نشانه ی فطرت بیدار و نظارت عمومی و حضور در صحنه است.

امر به معروف و نهی از منکر، سبب تشویق نیکوکاران، آگاه کردن افراد جاهل، هشدار برای جلوگیری از خلاف و ایجاد نوعی انضباط اجتماعی است. قرآن می فرماید : شما مسلمانان بهترین امّت هستید، زیرا امر به معروف و نهی از منکر می کنید.

هر جامعه ای زمانی اصلاح می شود که همگی افراد آن در امر به معروف و نهی از منکر مشارکت داشته، هم پند دهند و هم پند بپذیرند. افراد جامعه باید خودسازی را بر جامعه سازی مقدّم داشته و خود در وهله ی اوّل به وظایف الهی خود عمل نمایند.

اوّل ای جان دفع شر موش کن             وانگه اندر جمع گندم جوش کن

هیچ انسانی بی نیاز از سفارش و تشویق نیست. سفارش به نیکی ها و نهی از بدی ها باید طرفینی و به صورت یک جریان عمومی نهادینه شود. افراد جامعه جهت دستیابی به نتیجه ی مطلوب با بردباری و پایداری بذر امر به معروف و نهی از منکر را در کشتزار جامعه افشانده، علف هرز فرهنگ «به من چه، به تو چه» را از ریشه برکنده، سخنان سرد و مأیوس کننده چون «دیگران هستند من چرا امر به معروف کنم» و یا «با یک گل بهار نمی شود» را رها کرده، با هم یاری یکدیگر و سفارش به نیکی ها و اعراض از بدی ها در پیشبرد و آرامش روانی جامعه گام بردارند. ارزشی را که قرآن برای این دو امر عظیم قایل است به حدّی است که مجامله و سکوت در جلسه ی گناه را گناه می داند و باید بساط گناه را به هم زد و جلوی انحراف دیگران را گرفت.

هرگز نباید به بهانه و عنوان آزادی، سعه ی صدر، تسامح، خوش اخلاقی، مدارا، حیا، مردم داری و امثال اینها در مقابل تمسخر دین سکوت کرد. اگر در برابر فساد و انحراف ساکت نشستیم، به تدریج فساد رشد می کند و مفسد بر مردم حاکم شده و زندگی افراد جامعه در اثر تزلزل و اضطراب متلاشی خواهد شد. 

جهت ارایه راهکار برای ایجاد امنیّت پایدار و آرامش روانی جامعه پیشنهاد می شود که با گسترش کارهای نیک و معروف، به طور طبیعی از رشد منکرات جلوگیری کرده، سدّی از خوبی در برابر آن ایجاد کنیم.

خلوت دل نیست جای صحبت اضداد              دیو چو بیرون رود فرشته درآید

ریشه و زمینه ی منکرات غفلت است و باید جرثومه ی فساد را که غفلت زدگیست محو و نابود ساخت و بهترین وسیله ی غفلت زدایی یاد و ذکر خداست. پس با جایگزین کردن معروف به جای منکر می توان زیبایی ها را زایا و زشتی ها را زایل نمود که «چون درآمد جبرئیل از در برون شد اهرمن».  

         من ا... التّوفیق

            زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                                                     دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

پانوشت ها

1. تفسیر نور، جلد دوّم، صص 124 تا 126، 128، 129
2. تفسیر نور، جلد چهارم، صص 193، 195
3. تفسیر نور، جلد پنجم، صص 98 تا 100، 103 تا 105، 150 تا 152
4. تفسیر نور، جلد هشتم، صص 50 تا 52
5. تفسیر نور، جلد نهم، صص 260 تا 262
6. تفسیر نور، جلد سوّم، صص 144، 145
7. تفسیر نور، جلد ششم، صص 444، 445

منابع و مآخذ

1. تفسیر نور، جلد دوّم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ چهاردهم، بهار 1386
2. تفسیر نور، جلد سوّم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ دهم، بهار 1386
3. تفسیر نور، جلد چهارم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، بهار 1386
4. تفسیر نور، جلد پنجم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ هیجدهم، بهار 1386
5. تفسیر نور، جلد ششم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ شانزدهم، بهار 1386
6. تفسیر نور، جلد هشتم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، بهار 1386
7. تفسیر نور، جلد نهم، محسن قرائتی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ دهم، بهار 1386