باسمه تعالی

تأثير قرآن بر شعر تعليمي

چکیده :

ا

تأکید فوق العاده اسلام بر تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی، به وضوح از آیات و روایات و معارف اسلامی مشهود است. تعالیم اسلامی بر پایه ی کسب کمالات روحانی و سازندگی افراد و دوری از رذایل اخلاقی قرار دارد. مکتب آسمانی اسلام برای جزیی ترین امر زندگی هم راهکارهای وسیع و دقیق در نظر گرفته و هیچ امری از امور زندگی انسان از دایره ی دستورهای آسمانی خارج نیست. این امر نشان گر توجّه شریعت اسلام به آثار رفتارها، گفتارها، کردارها و حتّی منویّات قلبی انسان است. نظام تربیتی اسلام همه جانبه و تحت کنترل و مراقبت بوده و به شهادت عقل و تجربه، از آبشخور دانش نامتناهی الهی سیراب و بهره مند گردیده است.

مکتب قرآن و پیامبر اسلام (ص) و سایر امامان، مکتبی حق محورانه و حق طلبانه است که بر پایه ی بینایی و بیداردلی است. مکتبی است برافراشته بر قلّه ی کرامت مندی و عزّت انسانهای حقیقت جو که تشنگان چشمه ی مکارم  اخلاقی را سیراب می نماید و همگان باید دنباله روی آن جانشینان راستین الهی باشند.

ذکرهای ذوق آفرین قرآن جذبه ی شورانگیزی است برای شکوفاندن اندیشه ها و استعدادهای انسانهایی که از شهد سرمست آیات تابناک متموّج و متأثّر گشته، به سرودن اشعاری متناسب و مرتبط با آن کلام شگرف زبان
می گشایند، هرچند که اگر تمام انسانها با تمام توش و توان همدست گردند، هرگز قادر نخواهند بود که با زبان الکن خود در برابر کلام بلندپایه الهی هماوردی و نظیره گویی کنند و به قصور و نقصان خود واقفند. عالمان شاعری که گوش هوش به آیات الهی سپرده و با آفریدن اشعاری در ارتباط با آن معانی، سینه پُرصفای خود را صیقل داده اند. شهد شریفه های شرف آفرینِ قرآن به شعور انسانهای شریعت مدارِ شاعر، خیزش و انگیزش بخشیده و آنان را به سرودن اشعاری که از سینه صافی ایمان و امانت الهی آنان سخن ها دارد برانگیخته است که در این تحقیق در گذری کوتاه پیرامون اشعار آنان مطلبی چند جهت طالبان طریقت حق و خواستاران دستیابی به ریسمان استوار صراط مستقیم ارایه گردیده است.

 

 

    من ا... التّوفیق

       زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

               دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

 

باسمه تعالی

تأثير قرآن بر شعر تعليمي

مقدّمه :

دین مقدّس اسلام در مورد حُسن خلق و اصلاح نفس دستورهای محکم و مؤکّد صادر کرده است. آیات الهی سرشار از آموزه های زیبنده برای انسانی است که جویای صفات جمیل و ارج نهادن به مقام ارجمند اخلاقی است. قرآن کلید سعادت دنیا و آخرت را پاکیزه کردن روح می داند و می فرماید : «قَد اَفلَحَ مَن زَکّیها، وَ قَد خابَ مَن دَسّیها» (سوره شمس آيات 9 و10).

در این آیات، رستگاری و سعادت حقیقی انسان پاکیزگی و زیانکاری و زبونیش در آلودگی و پلیدی روح اوست. اسلام که پاسدار خوبی ها و زیبایی های معنوی و اخلاقی است، شیوه ی پرورش روح را که بزرگترین پشتوانه ی انسان از سقوط به پرتگاه گناه و تباهی است، پیشنهاد می کند.

تأکید فوق العاده اسلام بر تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی، به وضوح از آیات و روایات و معارف اسلامی مشهود است. تعالیم اسلامی بر پایه ی کسب کمالات روحانی و سازندگی افراد و دوری از رذایل اخلاقی قرار دارد. مکتب آسمانی اسلام برای جزیی ترین امر زندگی هم راهکارهای وسیع و دقیق در نظر گرفته و هیچ امری از امور زندگی انسان از دایره ی دستورهای آسمانی خارج نیست. این امر نشان­گر توجّه شریعت اسلام به آثار رفتارها، گفتارها، کردارها و حتّی منویّات قلبی انسان است. نظام تربیتی اسلام همه جانبه و تحت کنترل و مراقبت بوده و به شهادت عقل و تجربه، از آبشخور دانش نامتناهی الهی سیراب و بهره مند گردیده است.

لطایف طربناک کلام وحی که از سرچشمه جاویدان جان جانان تراویده است شرف شعور به انسانها
می بخشاید و ذوق و شوق آنان را برانگیخته و به وجد می آورد. روح شوریده آنان از درک معانی روحانی شکوفا گشته و شاهکار کتاب کریم با سحر سخنان خود آنان را مسحور و شیفته می گرداند. این جلوه گریهای جذّاب کلام کامل آن چنان شور و سروری در دل سودازده و اندیشه ی جوشان آنان می افکند که آن معانی عالی را به زبان شعر بازگو می نمایند تا به جوشش درون آرامش بخشند.

این مؤمنان شاعر با سباحت در اقیانوس بی کران کتاب حکمت حکیم به ریسمان استوار آیات آسمانی متوسّل شده، با الهام الهی در فهم مفاهیم در ژرفای ضمیر با دگرگونی درونی از احساسات ایمانی و انسانی، این شوریدگی اندیشه و شیفتگی احساس را به زبان شعر بیان می کنند. سینه ی پر صفای آنان تحت تأثیر آیات شکوهمند وحی جوشان و خروشان دستخوش معرفتهای متعالی شده و از ذهن سیّال آنان سروده هایی شورانگیز تراوش می کند تا به دریای موّاج دل التیام بخشند. انگیزش آنان در آفرینش اشعار، آیات ارجمند و اوج پرواز تنزیل عزیز می باشد که الهام بخش جوشش درونی آنان گردیده است.

در این مقاله تأثير قرآن بر شعر شاعران بدین گونه مورد بررسی قرار گرفته است.

در كتاب تهذيب اخلاق از ديدگاه قرآن در مورد تعاليم اخلاقي در موارد مختلف بحث شده است كه مطالب ذيل برگرفته از بخش هاي مختلف آن مي باشد.

1- تعاليم قرآن در مورد وحدت :

اسلام دینی است اجتماعی، و می خواهد افراد جامعه با هم متّحد باشند نه این که هر فرد از جامعه کنار رفته، در گوشه ای بخزد و طالب خوشی خود باشد. در سوره ی آل عمران آیه ی 103 آمده است که :

«ای مردم، به رشته ی خداوندی تمسّک کنید و پراکنده مشوید، و این نعمت خدا را به یاد آرید که هنگامی که با همدیگر دشمن بودید خدا دل هایتان را به همدیگر نزدیک و با همدیگر متّحد ساخت؛ و در آستانه ی آتش قرار داشتید شما را از آن خلاص داد و به برکت انعام او با هم برادر شدید».

درباره ی اجتماعی بودن دین اسلام سخن بسیار است و بیان آن ما را از مقصود دور می کند، و این اشاره برای ردّ پنداری بود که اسلام را که هستی بخش یک زندگی اجتماعی است سرچشمه ی یک مسلک انفرادی بشناسند.

فردوسي که زنده كننده ي زبان فارسي ـ يكي از مؤلّفه هاي برجسته ي وحدت ملّي ـ است در باره ي هم پشتي و اتفاق چنين مي سرايد :

در بيت زير كه از سخنان رستم به اسفنديار است ، واژۀ پشت به مفهوم پشتيبان است :

در نامه ي قيصر به خسروپرويزسروده شده :

در پيام گشتاسب به قيصر چنين آمده :

سخن دبير بزرگ به بهرام چوبينه به سبب كشتن جادوگر :

 

هم بستگي و پيمان و سوگند پهلوانان ايران جهت مقابله با تركان پس از شكست خوردن از تركان :

سنايي غزنوي :

خاقاني شرواني :

نظامي گنجوي :

مولوي ‌:

«شرح اِنّما المؤمِنونَ اِخوَهٌ ، و العُلماءُ كَنَفسٍ واحِدَةٍ» از زبان مولوي :

سعدي :

صد هزاران خيط يك تو را نباشد قوّّتی             چون بهم برتافتي اسفنديارش نگسلد

 

ابن يمين فريومدي، هم پشتي دوستان را، شكست دشمنان مي داند :

حافظ :

حسنت به اتّفاق ملاحت جهان گرفت                        آری به اتّفاق جهان می توان گرفت

2- تعاليم قرآن در مورد جهاد :

جهاد در اسلام که به منظور اصلاح جامعه و ترویج فضایل اخلاقی و همچنین برای برانداختن مفاسد اجتماعی انجام می گیرد اگرچه گاهی به منافع مادّی منجر می شود ولی اصولاً برای جلب منافع مادّی نیست، زیرا آن فردی که در جنگ کشته می شود دارای هیچ گونه نفع مادّی نمی تواند باشد، بلکه هدف اساسی فداکاری برای دیگران است که در مقابل آن پاداش اخروی مقرّر شده است.

در سوره ی توبه آیه ی 111 می فرماید :

«همانا خداوند از مؤمنان جان ها و مال هایشان را خریداری کرده و در مقابل بهشت را نصیب ایشان قرار داده، آنان در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شوند. این وعده ی حقّی است که در تورات و انجیل و قرآن به ایشان داده شده است».

کسی که متدیّن است با فداکاری و از خودگذشتگی و بذل جان و مال به وجه احسن می تواند به اجتماع خدمت کند. پیروان مکتب قرآن بیش از همه مظهر ملکات فاضله بوده اند، زیرا آیات این کتاب مقدّس آنان را به خصایص انسانیّت دعوت می کند.

در سوره ی صف آیات 10 و 11 در مورد انسانهای مؤمن می فرماید :

«ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که از عذاب دردناکی شما را رهایی بخشد؟ آن تجارت این است که به خدا و پیغمبرش ایمان بیاورید و در راه خدا با مال ها و جان های خود بکوشید».

اشعار زير عزم و اراده و شجاعت و قدرت در رزمندگان ايجاد مى‌کند و نيز آنها را به کوهى استوار تشبيه مى‌کند و بدينسان به آنها استوارى مى‌بخشد. شاعر در اين نوع شعرها که با ترغيب و تشويق رزمندگان، همراه است، آنها را به دفاع از حريم اسلام و ناموس دين و مرز مسلمين دعوت مى‌کند و نيز روحيه ستيز و جنگ را در او ايجاد مى‌کند و او را به رزم فرا مى‌خواند «و با برانگيختن وجدان و عواطف رزمنده، او را به ايثار و دفاع از اسلام، دعوت مى‌کند؛

سيدحسين امامي :

همچنين اشعارى که با ايجاد انگيزه‌هاى آرمانى در رزمنده، با استفاده از بيم و اميد و با وعده فتح و ظفر به او به جبهه فرا مى‌خواندش و بنابراين هدف نهايى را براى او ترسيم مى‌نمايد و هم اينکه از خطر دشمن او را گوشزد مى‌کند و هم او را ترغيب و تشويق مى‌کند وهم اينکه شهادت را در اين راه سعادت و فوز عظيم معرفى مى‌نمايد.

3- تعاليم قرآن در مورد پرهيزگاري :

قرآن کتابی نیست که فقط یک تئوری دینی را بیان کند و یک فلسفه ی نظری را تعقیب نماید، بلکه کتابی است علمی، و با بیان دو اصل اساسی پیروان خود را تهذیب و تربیت می کند. این دو اصل عبارت اند از : بازداشتن مردم از پیروی خواهش نفس و آراستن ایشان به اخلاق نیک و پرهیزکاری. معیار انسانیّت و برتری افراد به یکدیگر در سوره ی حجرات آیه ی 13 در قرآن چنین تعیین شده :

«ای مردم، ما شما را از مرد و زنی (آدم و حوا) آفریدیم و شما را طایفه ها و قبیله ها کردیم تا این که همدیگر را بشناسید. همانا گرامی ترین شما در پیشگاه خداوند پرهیزکارترین شماست، به راستی خداوند دانا و آگاه است».

حافظ :

به آب دیده بشویم خرقه ها از می         که موسم ورع و روزگار پرهیزست

سعدي :

فردوسي :

خنک مرد بیرنج و پرهیزکار        بویژه کسی کو بود شهریار

4- تعاليم قرآن در مورد آداب معاشرت :

قرآن در سوره ی نور آیات 27 و 28 در مورد آداب معاشرت چنین می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید، به خانه هایی جز خانه های خودتان داخل نشوید مگر این که استیناس کنید و به اهل آن سلام بدهید، این گونه رفتار کردن برای شما بهتر است شاید شما متذکّر باشید و اگر در آن
خانه ها کسی را نیافتید وارد نشوید تا آن که به شما اجازه دهند، و هرگاه گفتند برگردید، برگردید آن برای شما پاکیزه تر است».

قرآن کریم رفتار عمومی و حسن سلوک با مردم را در آیه ی 63 سوره ی فرقان چنین توضیح می دهد : «بندگان واقعی خدا آنانی هستند که با خواری در روی زمین راه می روند و موقعی که جاهلان ایشان را خطاب
می کنند سلام می گویند».

خداوند در بخشی از آیه ی 83 سوره ی بقره در مورد خوش رفتاری و حُسن معاشرت می فرماید : «با مردم به نیکویی سخن بگویید»

حُسن معاشرت با خَلق خدا در غیر معصیّت، از فزونی فضل خدا در حقّ بنده است. هر کس در درون خاضع باشد، در ظاهر نیز با مردم حسن معاشرت دارد، و با آنها درمی آمیزد به خاطر خدا نه به خاطر بهره ی دنیا و طلب جاه و ریا و سمعه ... هر که را از مردم که بزرگتر از تو است، پدر خود دان، و آنکه را کوچکتر از توست فرزند خویش، و آنکه را همسال توست برادر خود دان ... و در هر حال از خیرخواهی آنان فروگذار نکن (اخلاق اسلامي، ص 229).

 

حافظ :

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است                    بـا دوستـان مـروّت بـا دشمنـان مـدارا

سعدي :

5- تعاليم قرآن در مورد ميانه روي

در آیه ی 19 سوره ی لقمان چنین بیان شده است :

«در راه رفتن میانه رو باش و صدای خود را آرام کن زیرا زشت ترین صداها صدای خران است».

ناصر خسرو :

فردوسی :

مولوي :

شیخ محمود شبستری :

حافظ :

6- تعاليم قرآن در مورد رياكاري :

آیه ی 38 سوره ی نساء در مورد ریاکاری می فرماید :

«متکبّران کسانی هستند که اموال خود را برای ریاکاری در برابر مردم خرج می کنند و به خدا و روز رستاخیز ایمان نمی آورند و هر کس را شیطان همراه و دوست باشد چه بد همراهی است».

حافظ :

7- تعاليم قرآن در مورد مسخره كردن :

در آیه ی 11 سوره ی حجرات می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید، گروهی از شما گروه دیگر را مسخره و استهزا نکنند، شاید آن گروهی را که مسخره می کنند بهتر از خود آنان باشند؛ و همچنین زنان نیز یکدیگر را مسخره نکنند، شاید زنانی که مورد مسخره واقع می شوند از مسخره کنندگان بهتر باشند، و بر یکدیگر عیب نگیرید و طعن نکنید و با القاب بد همدیگر را ندا نکنید زیرا این اعمال فسق است، و چه بد است که پس از ایمان آوردن به نام فسق نامیده شوید».

حافظ :

غزالي مشهدي :

سعدي :

نظامي :

صائب تبريزي :

 

واعظ قزويني :

اوحدي مراغه اي :

8- تعاليم قرآن در مورد اصلاح و دوستي بين مردم :

در مورد اصلاح بین مردم آیه ی 1 سوره ی انفال این گونه بیان می کند :

«ای مسلمانان، حالات میان خودتان را اصلاح کنید یعنی دشمنی و نفاق را تبدیل به دوستی نمایید».

حافظ :

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد          نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد

سعدي :

9- تعاليم قرآن در مورد كار خير و نيكي كردن :

آیه ی 114 سوره ی نساء در مورد کار خیر این گونه بیان می کند :

«در بسیاری از نجوا و هم سِرّ شدن منافقان سودی نیست. سود حقیقی این است که کسی بخشش کند یا نیکو کار باشد و یا میان مردم اصلاح دهد».

در آیه ی 277 سوره ی بقره در تشویق به کارهای نیک این گونه بیان شده است :

«کسانی که به خدا ایمان آورده و به کارهای نیک پرداخته و زکات دادند آنان در نزد خدا اجر خواهند داشت.

حافظ :

ده روز مهر گردون افسانه است و افسون                نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا

فردوسي :

 

سعدي :

اسدي طوسي :

10- تعاليم قرآن در مورد امانت داري

آیه ی 283 سوره ی بقره می فرماید :

«ای مؤمنان، هرگاه یکی از شما دیگری را امین شمرد (و در مقابل قرضی که داده سند یا گروی نگرفت) باید شخصی که او را امین شمرده اند امانت را (قرضی را که به منزله ی امانت است) بپردازد».

سعدي :

11- تعاليم قرآن در مورد انجام وظايف ديني و كار خير در هنگام قدرت :

در سوره ی حج آیه ی 41 می فرماید :

«مؤمنان کسانی هستند که هرگاه در زمین به ایشان قدرت بدهیم (از قدرت سوء استفاده نکرده بلکه) نماز را برپا می کنند و زکات می دهند و به نیکی امر و از بدی نهی می کنند».

پورياي ولي :

باده پر خوردن و هشــــيار نشستن سهل است         گر به دولت برسي، مسـت نگردي مردي        

سعدي :

12- تعاليم قرآن در مورد ذخيره كردن زر و سيم

در سوره ی توبه آیات 34 و 35 در مورد ذخیره کردن زر و سیم این چنین بیان شده است :

«ای پیغمبر، به کسانی که زر و سیم را ذخیره و گنجینه کرده و در راه خدا خرج نمی کنند مژده بده که به عذاب دردناکی دچار خواهند شد. در روز رستاخیز آن زر و سیم در آتش دوزخ گداخته شده و با آن ها بر پیشانی و پشت و پهلوی آنان داغ زده خواهد شد (و به ایشان خطاب خواهد شد که) این است نتیجه ی آن چه برای خودتان در دنیا ذخیره کرده بودید، پس بچشید کیفر آن سیم و زری را که اندوخته بودید.

سعدي :

حافظ :

فردوسي :

13- تعاليم قرآن در مورد بخشش

قرآن در آيه ي 92 سوره ي آل عمران مي فرمايد :

«شما هرگز به مقام نيكوكاران و خاصان خدا نخواهيد رسيد مگر آنكه از آنچه دوست مي داريد در راه خدا انفاق كنيد، كه همانا خدا بر آنچه انفاق مي كنيد آگاه است».

در آیه ی 219 سوره ی بقره این گونه بیان شده است :

«از تو می پرسند چه چیز را خرج کنند، بگو مالی را که در خور توانایی شما باشد».

فردوسي :

14- تعاليم قرآن در مورد فرونشاندن خشم و عفو كردن مردم :

در آیه ی 134 سوره ی ال عمران می فرماید :

«مؤمنان غیظ و خشم خود را فرو می نشانند و از مردم عفو می کنند».

سعدي :

ا

بدی را بدی سهل باشد جزا              اگر مردی احسِن اِلی مَن اَساء

خيام :

فخرالدين اسعد گرگاني :

سنائي :

15- تعاليم قرآن در مورد بُخل :

در سوره ی محمد آیه ی 38 می فرماید :

«ای مؤمنان، آگاه باشید که شما دعوت می شوید که در راه خدا خرج کنید ولی از شما کسانی بخل می کنند، باید بدانید که هر کس بخل بکند در حقیقت به زیان خود بخل می کند».

فردوسي :

بخیلی مکن هیچ اگر مردمی             همانا که کم باشـی از آدمی

ناصرخسرو :

16- تعاليم قرآن در مورد حرص و طمع :

آیه ی 19 سوره ی معارج می فرماید :

«انسان طبیعتاً مخلوقی سخت حریص و بی صبر است».

كمال الّدين اسماعيل :

سعدي :

جامي :

سنائي :

طمع و آز را مرید مباش                        بایزیدی کن و یزید مباش

17- تعاليم قرآن در مورد عدالت :

آیه ی 90 سوره ی نحل می فرماید :

«خداوند امر می کند که عدالت و احسان کنید و به خویشاوندان بخشش نمایید و شما را از کارهای بد و بسیار زشت و تجاوز و ستم بازمی دارد».

سنائي :

فردوسي :

شبستري :

18- تعاليم قرآن در مورد حسد :

در سوره ی بقره آیه ی 109 در مورد حسد این چنین بیان شده است :

«بسیاری از اهل کتاب دوست می دارند که کاش شما را پس از آن که ایمان آوردید کافر کنند و این ناشی از حسد ایشان است».

حافظ :

گر بدی گفت حسودیّ و رفیقی رنجید          گو تو خوش باش که ما گوش به احمق نکنیم

سنائي :

عنصري :

سعدي :

19- تعاليم قرآن در مورد صابران :

آیه ی 146 سوره ی آل عمران می فرماید :

«خداوند صابران را دوست می دارد».

مولوي :

سعدي :

حافظ :

20- تعاليم قرآن در مورد نام نيكو

در آیه ی 108 سوره ی صافات بیان شده است :

«ما برای ابراهیم نام نیکو و ثنای جمیلی در میان آیندگان باقی گذاشتیم».

سعدي :

نام نیکو گر بماند ز آدمی                              به کزو ماند سرای زرنگار

اسدي طوسي :

فردوسي :

21- تعاليم قرآن در مورد وفا كردن به عهد و پيمان

آیه ی 1 سوره ی مائده می فرماید :

«ای کسانی که به خدا ایمان آورده اید به عهدها (پیمان ها) وفا کنید».

سعدي :

من ندانستم از اوّل که تو بی مهر و وفایی                  عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی

فردوسي :

مولوي :

22- تعاليم قرآن در مورد امر به معروف و نهي از منكر :

در آیه ی 71 سوره ی توبه آمده است :

«مردان و زنان با ایمان، ولی (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، و نهی از منکر می کنند؛ نماز را برپا
می دارند؛ و زکات را می پردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت می کنند؛ به زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می دهد؛ خداوند توانا و حکیم است».

با توجّه به این آیه، می توان گفت، لازمه ی ایمان حقیقی، داشتن رابطه ی دوستی با دیگر مؤمنان و دغدغه مند سرنوشت آنان بودن است، و لازمه ی علاقه به یکدیگر، ارشاد یکدیگر به خوبی ها و انتقاد از بدی ها و
زشتی ها است و لازمه ی ارشاد به معروف و انتقاد از منکر، برپایی نماز و توسعه ی معنویّت و فرمانبرداری از خداوند و فرستاده ی خداوند و همچنین دستگیری از ضعیفان و مستمندان (ادای زکات) است و بالاخره لازمه ی همه ی این امور، نزول رحمت های بی پایان خداوند است.

امر به معروف و نهی از منکر، بهترین و زیباترین نشانه ی اهتمام به امور خلق و توجّه به مسائل مسلمانان است. امر به معروف و نهی از منکر، یعنی در برابر دیگران احساس مسؤولیّت کردن؛ یعنی دغدغه هدایت و ارشاد دیگران را داشتن؛ یعنی هنگامی که می بینیم دیگران در حال افتادن در چاه ضلالت و شقاوت اند، ساکت و خاموش ننشینیم. امر به معروف و نهی از منکر، یعنی احساس مسؤولیّت در برابر حقیقت (آيين زندگي، صص140-141).

سنائي :

اوحدي مراغه اي :

23- تعاليم قرآن در مورد ايثار كردن :

   در آیه ی 9 سوره ی حشر می فرماید :

«دیگران را بر خود ترجیح می دهند، اگرچه خود به آنچه می بخشند نیازمند باشند».

بالاترین مرتبه ی ادای حق از مال این است که دوست را بر خود مقدّم بدانی و نیازهای او را بر احتیاجات خود ترجیح دهی.

دوستان و برادران دینی، حقوقی بر انسان دارند که منحصر به یک یا چند مورد نیست بلکه در جمیع اطراف زندگی انسان از مال، جان، زبان و قلب حق دارند که به وسیله ی عفو و دعا و اخلاص و وفا و سبکباری و ترک تکلّفات و تکلیفات حقّ آنها ادا می شود (اخلاق،ص159).

مولوي :

سعدي :

24- تعاليم قرآن در مورد دعوت به تعاون

قرآن در آیه ی 2 سوره ی مائده در مورد دعوت به تعاون، بر اساس برّ و تقوا می فرماید : «و یکدیگر را در کار نیک و در تقوا یاری کنید و در گناه و دشمنی یکدیگر را کمک نکنید».

این جمله بیانگر سنّت اسلامی است، و خدای سبحان در کلام مجیدش کلمه ی «برّ» را تفسیر کرده و در
آیه ی 177 سوره ی بقره فرموده : «وَلکِنَّ البِرَّ آمَنَ بِااللهِ وَالیَومِ الآخِرِ» و کلمه ی «تقوا» به معنای مراقب امر و نهی خدا بودن است و در نتیجه برگشت معنای تعاون بر «برّ» و تقوا به این است که جامعه ی مسلمین بر اساس برّ و تقوا اجتماعی است، و در مقابل آن، تعاون بر گناه، یعنی عمل زشت که موجب عقب افتادگی از زندگی سعیده است، و تعاون بر «عدوان» که تعدّی بر حقوق حقّه مردم و سلب امنیّت از جان و مال و ناموس آنان است، قرار
می گیرد (اخلاق در نگاه علّامه علي اصغر عزيزي تهراني، ص273).

فیض کاشانی :

فاطمه احمدی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه :

اخلاق فردی مجموعه ای از ارزش های معنوی است که هر کس برای خود باید آنها را رعایت کند. چگونگی ارتباط هر کس با دیگران و مسؤولیّت اجتماعی وی وظیفه ی خاصّی را ایجاب می کند. رعایت نشدن ارزش های اخلاقی و تجاوز به حقوق دیگران نظم جامعه را بر هم می زند. بنابراین احیای ارزش های اخلاقی در نهاد افراد جامعه لازم و حتمی است.

شالوده ی قرآن بر اساس اصلاح بشریّت و تهذیب نفس او بنا شده و اهدافش هدایت انسانها به سمت و سوی سعادت و نیل به کمال است. قرآن از رفتارهای فردی و جمعی سخن بسیار می گوید. سیره ی ائمّه ی اطهار و بزرگان دین در برخورد با جامعه و روابط اجتماعی بر پایه و اصولی مبتنی است که از متن قوانین و مقرّرات اسلام برمی خیزد و برنامه ی عملی آن را قرآن و سنّت پیامبر معیّن و مشخّص کرده اند. مکتب قرآن و پیامبر اسلام (ص) و سایر امامان، مکتبی حق محورانه و حق طلبانه است که بر پایه ی بینایی و بیداردلی است. مکتبی است برافراشته بر قلّه ی کرامت مندی و عزّت انسانهای حقیقت جو که تشنگان چشمه ی مکارم  اخلاقی را سیراب می نماید و همگان باید دنباله روی آن جانشینان راستین الهی باشند.

ذکرهای ذوق آفرین قرآن جذبه ی شورانگیزی است برای شکوفاندن اندیشه ها و استعدادهای انسانهایی که از شهد سرمست آیات تابناک متموّج و متأثّر گشته، به سرودن اشعاری متناسب و مرتبط با آن کلام شگرف زبان
می گشایند، هرچند که اگر تمام انسانها با تمام توش و توان همدست گردند، هرگز قادر نخواهند بود که با زبان الکن خود در برابر کلام بلندپایه الهی هماوردی و نظیره گویی کنند و به قصور و نقصان خود واقفند. عالمان شاعری که گوش هوش به آیات الهی سپرده و با آفریدن اشعاری در ارتباط با آن معانی، سینه پُرصفای خود را صیقل داده اند. شهد شریفه های شرف آفرینِ قرآن به شعور انسانهای شریعت مدارِ شاعر، خیزش و انگیزش بخشیده و آنان را به سرودن اشعاری که از سینه صافی ایمان و امانت الهی آنان سخن ها دارد برانگیخته است که در این تحقیق در گذری کوتاه پیرامون اشعار آنان مطلبی چند جهت طالبان طریقت حق و خواستاران دستیابی به ریسمان استوار صراط مستقیم ارایه گردیده است.

چنان با نیک و بد سر کن که بعد از مردنت عرفی

                                                      مسلمانت بـه زمـزم شویـد و هنـدو بسوزانـد

 

               من ا... التّوفیق

                   زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                      دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول
منابع و مآخذ

1-      آیین زندگی، احمدحسین شریفی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سی و هشتم، زمستان 1385

2-      اخلاق اسلامی، محمّدعلی سادات، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی و دانشگاهها (سمت)، چاپ ششم، اسفند 1368

3-      اخلاق، ترجمه کتاب الاخلاق، سیّد عبدالله شبر، مترجم : محمّدرضا جباران، انتشارات هجرت، چاپ هشتم، تابستان 1381

4-      اخلاق در نگاه علّامه علی اصغر عزیزی تهرانی، علی اصغر عزیزی تهرانی، دارالصّادقین، چاپ اوّل، زمستان 78

5-      تهذیب اخلاق از دیدگاه قرآن، س. م علوی