باسمه تعالی

تسبیح موجودات در نهج البلاغه

چکیده :

شگفتی های جهان طبیعت شاهکار بی نظیری است که اندیشمندان و ناظران را به اعجاب برانگیخته و آنان را به تسبیح و تسلیم در برابر آفریدگار زیبایی ها و بدایع نوظهور واداشته است. تمام عالم هستی در حال رکوع است و موجودات آسمانی و زمینی به ثنا و ستایش آن قادر مقتدر مشغولند. آیا جز این است که جن و انس برای پرستش آن یکتای یگانه آفریده شده اند؟ «و ما خَلَقتُ الجنَّ و الاِنسَ اِلّا لیَعبدونِ»

نهج البلاغه سرشار از تسبیح ها و ستایش های حضرت علی (ع) است. علی (ع) «حمد» را کلید یادآوری حق و دست اندیشه های بلند را از دامن کبریایی حق کوتاه می داند. عقول در راه یافتن اسرار آفرینش متحیّر می مانند و نیروهای آنها ناتوان و خسته می شود و پایان می گیرد.

خداوند از توصیف واصفان بالاتر است و زبانها از بیان وصفش الکن می گردند.

علی (ع) ستایش خدا را در ترازوی حق از همه چیز سنگین تر و برترین گنجی می داند که می توان ذخیره کرد. او از تسبیح عالم هستی در هر لحظه که شب فرا می رسد و پردۀ تاریکی آن فرو می افتد و هر زمان که ستاره ای طلوع و غروب می کند سخن می گوید.

«امید است موسیقی سرورانگیز تسبیحات علی (ع)، گوش جانها را بنوازد و در جای جای جهان طنین اندازد».

       من ا... التّوفیق

        زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                                   دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

ندا زرعی کارمند دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

باسمه تعالی

تسبیح موجودات در نهج البلاغه

مقدّمه

هُوَاللهُ الخالقُ البارِئُ المُصَوِّرُ لَهُ الاَسماءُ الحُسنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فی السّماواتِ وَالارضِ وَ هُوَالعزیزُ الحکیمُ ¹

کوه و دریا و درختان هم در تسبیحند                  نه همه مستمعی فهم کند این اسرار²

شگفتی های جهان طبیعت شاهکار بی نظیری است که اندیشمندان و ناظران را به اعجاب برانگیخته و آنان را به تسبیح و تسلیم در برابر آفریدگار زیبایی ها و بدایع نوظهور واداشته است. تمام عالم هستی در حال رکوع است و موجودات آسمانی و زمینی به ثنا و ستایش آن قادر مقتدر مشغولند. آیا جز این است که جن و انس برای پرستش آن یکتای یگانه آفریده شده اند؟ «و ما خَلَقتُ الجنَّ و الاِنسَ اِلّا لیَعبدونِ³»

پرستار امرش همه چیز و کس                 بنی آدم و مرغ و مور و مگس⁴

نهج البلاغه که اَخوالقرآن است مشحون از مفاهیم گوناگونی است که حضرت علی (ع) با بیانی شگفت و وحی گونه و زبانی فصیح و استوار و پُر صلابت برای بهره مندی انسانها از این کتاب
بی نظیر پدید آورده است. سخنان دُرگونه که در صدف نهج البلاغه جای گزیده اند  اگر آویزه ی گوش جهانیان قرار گیرد دنیای زر و زور و تزویر به مدینه ی فاضله ای که آرمان هر انسان کمال جوست مبدّل می شود.

علی (ع) در این کتاب ارزشمند از ساختمان موادّ اولیّه و عناصر و نقشه عالم وجود از آسمانها و کهکشان ها و ثوابت و سیّارات و خورشید و ماه و ستارگان و کواکب سخن می راند تا به زمینی
می رسد که بشر را در آن زیست می دهد و به کمال مطلوب لایق خود می رساند. گزارش های
علی (ع) مانند گزارش یک مهندس عالی مقام است که سبک و اسلوب و سازمان یک ساختمانی را برابر اجتماعی بیان کند تا مردم جهان به ساختمان عالم واقف شوند. علی (ع) مفسّر مجملات وحی بوده که آنچه به اجمال وحی شده به تفسیر و تفصیل بیان و تشریح فرموده و راز نهفته ی عالم و اسرار مکتوم جهان طبیعت را آشکار و معضلات عقلی و فکری علمی را تجزیه و تحلیل نموده است. خطبه های او در توحید، نبوّت، خلقت آسمان و عالم، زمین و آدم، حیوان و فرشتگان و ... است.
نامه های او مشحون بر حقایق دقایق حکومت و سیاست حفظ نظام مملکت است. کلمات قصار اودر شئون مختلف زندگی سرمشق همۀ انسانها قرار می گیرد.

کلام او را مادون کلام خالق و مافوق سخن مخلوق دانسته اند.

علی (ع) تمام ثناگویان عالم را برای تسبیح و ستایش پروردگار جهان عاجز و ناتوان دانسته که حسابداران دقیق شکر نعمت های او را نمی توانند به جا آورند.

با توجّه به سخنان اعجاب آور علی (ع) در مورد تسبیح موجودات هستی، بدین گونه به بررسی این تسبیحات از سوی موجودات گوناگون جهان می پردازیم.

تسبیح فرشتگان :

خطبه 1 نهج البلاغه در مورد پیدایش و تکوّن و تکوین عالم پهناور جهان است و متعاقب آن پیدایش آدم و خصوصیات و اسرار نهفته در اوست و ارتباط دو عالم صغیر و کبیر است که به صورت یک خطبه ی غرّایی برای تحکیم مبانی توحید بیان فرموده ولی متضمّن یک دوره ی کامل از علوم فلکی، ریاضی، سماوی، هیوی، طبیعی، فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی و طبّی و ادبی و دینی است که عقول فلاسفه عالم در آن حیران مانده است. در این خطبه که در چهار قسمت است کلّیّه اسرار و رموز عالم آفرینش را از ساختمان عالم و آدم و سازمان سیر و حرکت و تکاملی آنها از مبدأ تا معاد با قید حقایق و نکاتی که هنوز برای علمای راقی دنیا در بوته تاریکی است، روشن فرموده مانند جَو، فضا، باد، حرکت، عرش، کرسی، لوح، قلم، بهشت، جهنم، مبدأ، معاد و مدّت عمر زمین و خورشید و قمر و سیّارات و سحابی ها و کهکشان ها و اقمار و کواکب و همچنین جادّه های سماوی و مدارهای کروی و گردش های دوری و جنبش و جهش مواد و عناصر و موالید و تکامل مواد به وسیله ی نور و حرکت و ایجاد و ابقاء عالم در رتق و فتق که نظام احسن از اوست.⁵

در بخشی از خطبه 1 حضرت علی (ع) انواع مختلف فرشتگان و پرستش و تسبیح های گوناگون آنان را تشریح می کند. حضرت، فرشتگان را شناسا و آگاه می داند که در تسبیحات خود هرگز حق را به حدّی محدود نمی کنند و می فرماید :

آن گاه میان آسمان های بلند را باز نمود، و به انواع مُختلفه از فرشتگان خود پُر کرد، (قِسم اوّل از آنان فرشتگانی هستند که) بعضی از ایشان در حال سجودند، رکوع نمی کنند، و برخی در رکوعند، برپا نمی ایستند، و گروهی در صَف ایستاده اند، از جای خود بیرون نمی روند، و بعضی تسبیح گوینده اند که خسته نمی شوند (همۀ اصناف ملائکه غیر مادّی هستند که) آنان را نه خواب در چشم ها و نه سَهو در عقل ها می آید و نه سستی و نه غفلت فراموشی فرا می گیرد، و دسته ای از آنان (قِسم دوّم از فرشتگان) اَمین بر وحی خداوند متعال هستند و برای پیغمبران او زبانها و ترجُمانانند، و برای رساندن حکم و فرمانش آمد و رفت کنندگان می باشند، و جماعتی از اینان (قِسم سوّم از ایشان) نگهبان بندگان و دربان برای بهشت های او هستند، و عدّه ای از آنان (قِسم چهارم فرشتگان) قَدَم هاشان در طَبَقات زیرین زمین ثابت و گردن هاشان از آسمان های زَبَرین درگذشته، و اَعضاء ایشان از اطراف جهان بیرون رفته، و دوشهای آنان موافق با پایه های عَرش
می باشد (و از هیبت و عظمت انوار الهی) در برابر عرش چشم هایشان به زیر افتاده و در زیر آن خود را به بالهایشان پیچیده اند (در علم و معرفت خود فرو رفته اند تا به حدّی که می توانند در عوالم بی پایان معارف خدایی سیر کنند، مانند طائری که به توسّط دو بال خویش تا اندازه ای که می تواند در هوا پرواز کند). میان آن فرشتگان و کسانی که فروترند از ایشان حجاب های عزّت و پرده های قدرت زده شده (که کسی به پشت آن پرده ها راه علمی ندارد مگر ا نبیاء و اَوصیاء ایشان و خواص از بندگان خدای تعالی و معرفت و خداشناسی آن فرشتگان به طوری است که) پروردگارشان را در وَهم و خیال به صورتی در نیاورند، و نه اوصاف خلایق را بر  او جاری سازند، و نه او را به مکانهایی محدود کنند، و به نظایر و امثال به جانبش اشاره نمی کنند (زیرا فرشتگان شناسا هستند و دانا، پس کسی که پروردگارش را به صورتی درآورد و اوصاف خلایق را بر او جاری سازد و او را به حدّی محدود کند و به جانبش اشاره نماید، نادان است).⁶

در بخشی از خطبۀ 9 (خطبة الاَشباح) صدای تسبیح فرشتگان در عالم قدس طنین انداز است و آنان با تسبیح خود در آسمانها غوغا افکنده اند. حضرت علی (ع) می فرماید :

خداوند سبحان پس از ایجاد آسمانها که از جملۀ ملکوت او هستند برای ساکن کردن در آنها و مَعمور ساختنِ قسمت اعلای آن جمعی از ملائکه را که مخلوق بدیع و شگفت می باشند آفرید، و آنان را در راه های وسیع میانۀ آسمانها و گشادگی های فضای آنها جای داد، و بین آن راه های گشاده آواز تسبیح کنندگان ایشان در مکان های پاک و پاکیزه و در پشت پرده های عظمت و بلندقدری (جاهای آمادۀ برای عبادت و بندگی ایشان) بلند است، و پشت آن آواز مضطرب و نگران کننده که گوشها از آن کَر می گردد، درخشندگی های نور و روشنائی است که دیده های آنها طاقت دیدار آن را ندارند، پس در جاهای خود حیران و سرگردان می ایستند (ملائکه ای که با تسبیح و تحمید خود در آسمانها غوغا نموده، اضطراب و نگرانی برپا کرده اند طاقت مشاهدۀ درخشندگی های نور عظمت و بزرگواری حق تعالی را ندارند زیرا او منزّه است از این که دیده ای او را دیده و یا حقیقتش را درک کند) خدای تعالی آنان را به صورتها و شکل های گوناگون دارای بالها آفرید که تسبیح کنان، بزرگی و ارجمندی او را می ستایند.

در پایان همین بخش حضرت علی (ع) می فرماید :

و نیست در طبقات آسمان ها جای پوستی مگر آن که بر آن فرشته ای است در حالت سجده و یا فرشته ای است که شتابان (به انجام امر حق تعالی) سعی و کوشش دارد، بر اثر بسیاری طاعت و بندگی پروردگارشان علم و یقین خود را زیاد می کنند، و عزّت و سلطنت پروردگارشان عظمت و بزرگی را در دلهاشان می افزاید (خلاصه غرض آن حضرت از بیان اَوصاف مختلفه فرشتگان آن است که مردم رفتار آنان را سرمشق قرار داده در باب خداپرستی از آنها پیروی کرده و از وسوسه های شیاطین دوری نمایند).⁷

تسلیم آسمانها در برابر قدرت لایزال الهی :

در بخشی از خطبۀ 90 در توصیف آسمانها امام علی (ع) می فرماید :

و راه های گشاده آسمان را بی آنکه (به چیزی) آویخته باشد منظّم و برقرار نمود، و
شکاف های وسیعش را به هم پیوست، و میان آن و مانندهایش را به هم ربط داد (کُرات معلَّقۀ در جو را به وسیله قوّۀ جاذبه و دافعه ای که در آنها ایجاد فرموده مُلازم هم گردانیده) و برای فرودآیندگان به فرمان او (ملائکه ای که حَمَلۀ رحمت هستند) و بالاروندگانی (ملائکه ای) که رفتار و کردار بندگان او را ضبط کرده (بنویسند) و دشواری (راه آمد و رفتن) آن را (برای آنها) سهل و آسان قرار داد، و چون آسمان دود و بخار بود فرمان داد تا قطعات آن که با هم فاصلۀ بسیار داشتند به هم پیوسته و گرد آمدند ... و فرمان داد اینکه در جای خود توقّف نموده تسلیم امر و ارادۀ او باشد.⁸

سجده ی موجودات آسمان و زمین در پیشگاه عظمت حق :

حضرت علی (ع) در خطبۀ 227 پس از ستایش خداوند متعال و شهادت به اینکه حضرت رسول اکرم (ص) فرستاده و برگزیده ی اوست و پس از توصیف عظمت و قدرت حق پیرامون آفرینش حیرت انگیز بعضی از جانداران و اسرار آفرینش آسمان و جهان و آفرینش ملخ در مورد خضوع و خشوع و سجدۀ تمامی موجودات آسمانی و زمینی، می فرماید :

پس منزّه (از ادراک) است خداوندی که هر که در آسمانها و زمین است (فرشتگان و خداپرستان) او را به اختیار و اضطرار (در خوشی و سختی) سجده می کنند، و رخسار و چهره به خاک می مالند (اظهار خضوع و فروتنی می نمایند) و اطاعت کرده، فرمان او می برند از روی
بی اختیاری و ناتوانی، مهارشان را به دست او دهند از روی ترس و بیم.⁹

فرمانبرداری خورشید و ماه :

در بخشی از خطبۀ 89، حضرت علی (ع) پس از سپاس خداوندی که در آفرینش موجودات به اندیشه و فکر نیاز ندارد و ذکر پاره ای از صفات حق از اطاعت خورشید و ماه چنین سخن می راند.

خورشید و ماه در طلبِ رضای او (بر طبق اراده و حکمتش) سَیر می کنند و هر تازه ای را کهنه و هر دوری را نزدیک می گردانند (با سَیر آنها مدّت عمر هر چیز به سر آمده زائل و نابود گردد).¹¹

تسلیم ستارگان ثوابت و سیّارگان در برابر ارادۀ حق :

در خطبۀ 90 امام علی (ع) پس از ستایش خدا که بُخل و جُمود بر دارائیش نمی افزاید و بیان صفات خدا در قرآن و آفرینش موجودات پس از توصیف آسمانها می فرماید :

و ستارگانی را که ثابت بوده و آنهایی که همواره در حرکت هستند و هُبُوط و صعود (طلوع و غروب) و نُحوس و سُعود (ناموافق و مساعد) آنها را (به امر و ارادۀ خود) مُسخّر و برقرار فرمود (این جمله اشاره است به آنچه که در قرآن کریم سورۀ اعراف آیه ی 54 می فرماید : پروردگار شما خداوندی است که آسمانها و زمین را در مقدار شش روز آفرید، پس از آن آفریدن عرش را اراده فرمود « و از آثار قدرت و توانائی او آن است که» شب روشنائی روز را به تاریکی خود می پوشاند و به سرعت و کوشش در پی آن بوده، آن را طلب می کند، و خورشید و ماه و ستارگان، فرمانبردار امر و ارادۀ او می باشند، آگاه باشید که آفریدن مخلوقات و امر و ارادۀ ایجاد اشیاء « بدون مادّه و مُدّت» از او است، بلند مرتبه و بزرگ است خداوند که پروردگار جهانیان است. و مراد از نَحس و سَعد کواکب یعنی ظهور و پیدایش بدی و خوشی در احوال عالم همانا اتّصال آنها است به یکدیگر که بسا موجب اصلاح گردد مانند باریدن باران در وقت مُقتَضی که باعث فراوانی اَرزاق شود و گاهی سبب اِفساد باشد مانند نباریدن باران که بر اثر قحطی پیش آید، و لیکن باید دانست که نُحوس و سُعود آنها مؤثّر در امری نیست، چه بسا هنگام خشکسالی ارزاق فراوان باشد و برعکس در سالی که باران در وقت مقتضی باریده تنگی در معیشت روی دهد، پس باید اعتقاد داشت به این که مؤثّر در امور اراده و خواست حق تعالی است و بس.¹²

سجده ی درختان سرسبز در برابر سیطره و صلابت حق :

حضرت علی (ع) در خطبۀ 133 که پیرامون عظمت خداوند و یادآوری قرآن و پیامبر و اندرز مردم می باشد در ستایش پروردگار می فرماید :

دنیا و آخرت فرمانبردار و مهارشان (با منتها درجۀ خضوع و فروتنی) به دست قدرت خداوند متعال است (آنچه اراده فرماید انجام می شود، چنان که ساربان به هر طرف که بخواهد مهار شتر را می کشد) و آسمانها و زمین ها کلیدهای خود را به او تسلیم نموده اند (غیر از او مؤثّر و متصرّفی در آنها نیست) و درختهای خرّم هر بامداد و پسین او را سجده می کنند (به زبان حال او را پرستش می نمایند) و به امر او آن درختها از شاخه ها آتش های روشنی دهنده (شعله ور) افروخته (و این از آثار قدرت است که از درخت سبز که قطرات آب در آن هست موقع سوزاندن شعله های آتش خارج می شود) و به مشیّت و اوامر تکوینیّۀ او آن درختها آن چه را که خورده می شود میوۀ رسیده
می دهند.

و نیز در خطبۀ 234 معروف به خطبۀ قاصعه پس از بیان عزّت و کبریایی حق در مورد ابلیس و سرچشمه ی نافرمانی او، آزمایش مخلوق، درس عبرت، پرهیز از کبر و نخوت، تواضع و فروتنی انبیاء، کعبه ـ خانه ی پاک خدا ـ برحذر بودن از ستمگری و تعصّب های بی دلیل، نازش توانگران به ثروت و فرزند، نعت وجود پیامبر اسلام (ص)، توبیخ عصیانگران، در بخشی که از فرستادن وحی الهی به سوی پیامبر (ص) سخن می راند، فرمانبرداری درختی را از پیامبر (ص) به امر حق جهت تصدیق نبوّت و اجلال و بزرگداشت برنامه ی دعوت رسول الله (ص) در برابر سرسختی و عناد و سرکشی و ستیزه جویی سران سرگران قریش بیان می دارد و چنین می فرماید :

و من با پیغمبر (ص) بودم زمانی که گروهی از بزرگان قریش نزد او آمدند و گفتند : ای محمّد تو امر بزرگی (نبوّت و پیغمبری) ادّعا می کنی که پدران تو و نه کسی از خاندان تو آن را ادّعا نکرده است، و ما از تو کاری درخواست می نماییم که اگر آن را برای ما به جا آوری و به ما بنمایی
می دانیم که پیغمبر و فرستادۀ (از جانب خدا) هستی، و اگر به جا نیاوری می دانیم جادوگر و دروغگو هستی، پیغمبر (ص) فرمود : چه می خواهید؟ گفتند : این درخت را برای ما بخوان تا با ریشه هایش (از زمین) کنده شده (بیاید) جلو رویت بایستد، پیغمبر (ص) فرمود : خداوند بر همه چیز توانایی دارد، اگر این خواهش شما را برآورد آیا ایمان می آورید و به حق گواهی می دهید؟ گفتند : آری، فرمود : من به شما نشان می دهم آنچه را می طلبید، و می دانم که به خیر و نیکویی (اسلام که جامع خیر دنیا و آخرت است) نمی گروید، و بین شما کسی هست که (بر کفرش باقی مانده و در جنگ بدر کشته می گردد، و) در چاه انداخته می شود (مُراد چاهی است که آن را بدر می نامیدند و آن بین مکّه و مدینه واقع شده به مدینه نزدیکتر است، و از جملۀ کسانی که در جنگ بَدر بعد از کشته شدن در آن چاه افکنده شدند عَتَبه و شَیبه دو پسر رَبیعه و اُمیّة ابن عبد شمس و ابوجهل و ولیدابن مُغیره بودند) و کسی هست که لشکرها را گرد آورد (در وقعۀ خندق با مسلمین می جنگد، و از جملۀ کسانی که لشکر از اطراف گرد آوردند و مدینه را محاصره نمودند ابوسفیان و عمروابن عبدود و صفوان ابن امیّه و عکرمة ابن ابی جهل و سهل ابن عمرو بودند، و خندق گودالی بود که در اطراف سور مدینه طیّبه برای این جنگ کندند) پس از آن پیغمبر (ص) فرمود : ای درخت اگر تو به خدا و روز رستخیز ایمان داری و می دانی من پیغمبر خدا هستم با ریشه های خود کنده شو و به فرمان خدا جلو من بایست، سوگند به خدایی که آن حضرت را به حق (راستی و درستی) برانگیخت درخت با ریشه هایش کنده شد و آمد در حالی که صدای سخت داشت و صدایی مانند صدای بالهای مرغان، تا بین دو دست پیغمبر (ص) مانند مرغ پر و بال زنان ایستاد، و شاخۀ بلند خود را بر سر رسول خدا (ص) و بعضی از شاخه هایش را بر دوش من افکند، و من در طرف راست آن حضرت (ص) بودم، پس چون آن گروه آن را دیدند از روی سرفرازی و گردنکشی گفتند : بفرما تا نیمی از آن پیش تو آید و نیمۀ دیگر جای خود بماند، پس درخت را به آن درخواست فرمان داد، آن گاه نیمۀ آن به سوی حضرت رو آورد که به شگفت ترین روی آوردن و سخت ترین صداکردن می ماند (از اوّل با شتاب تر فرمان آن بزرگوار را اجابت نمود) و نزدیک بود به رسول خدا (ص) بپیچد، پس از روی ناسپاسی و ستیزگی گفتند : امر کن این نیمه بازگردد و به نیمۀ خود بپیوندد، همچنان که بود، پس پیغمبر (ص) امر فرمود درخت بازگشت، من گفتم : سزاوار پرستش جز خدا نیست، ای رسول خدا من نخست کسی هستم که ایمان به تو آوردم و نخست کسی که اقرار کردم به این که درخت به فرمان و خواست خدا به جا آورد آنچه را که کرد برای اعتراف به پیغمبری تو و احترام فرمانت.¹³

تسلیم دریا در برابر هیبت حق و برافراشتن تخته سنگها و گسترانیدن زمین در تحت اراده اش :

حضرت علی (ع) در خطبۀ 202 که در مورد قدرت جبروت و بدیع لطایف صنعت حق و شگفتی های آسمانها و زمین است، قدرت نمایی خداوند سبحان را چنین توصیف می کند :

از (آثار) توانایی و سلطنت خداوند متعال و شگفتی آفرینش های نیکوی او آن است که از آب دریایِ گودِ بر هم ریختۀ بسیار موج زننده، زمین خشک بی حرکت را آفرید، پس از (بخار) آن آب طبقات بر روی هم قرار گرفته آسمانها را ایجاد فرمود، و آنها را بعد از با هم بودن از یکدیگر جدا و ممتاز ساخته، هفت آسمان گردانید، پس به امر و فرمان پروردگار خود را نگاه داشتند و به جایی که برایشان تعیین فرموده بود قرار گرفتند (پراکنده نشدند) و استوار گردانید زمین را در حالی که آب کبود بی حدّ و اندازه و دریای تسخیر شده (به فرمان حق تعالی) آن را بر پشت دارد، و آن دریا در برابر امر و فرمان خدا رام و در مقابل بزرگی او فروتن و از ترس او جریان و روانی او متوقّف است، و تخته سنگ های بزرگ سخت و تپّه های بلند و کوه های آن را آفرید و آنها را در جای خود استوار نموده در قرارگاه شان نگاه داشت، پس سرهای آنها در هوا بالا رفته و بیخ هاشان در آب فرو رفت، و آن کوهها را از زمین های هموار و پست بلند گردانید، و بیخ هایشان را در زمین اطرافشان و جاهایی که برقرار هستند فرو برد، پس سرهای آن کوه ها را بسیار بلند نمود و بلندی آنها را به اطراف کشاند، و آنها را برای زمین ستون قرار داد، و در آن فرو برد به قسمی که میخهای زمین گردیدند، پس زمین متحرّک ساکن شد از این که اهل خود را بجنباند، یا با بارش (در آب) فرو رود، یا از جایی به جایی برود، پس منزّه است خداوند توانایی که زمین را بعد از موج زدن آبهای آن نگاه داشت، و آن را پس از رطوبت و تری اطرافش خشک گردانید، و برای آفریدگانش جای آرامش قرار داد، و آن را برای ایشان گسترانید روی دریای ژرف ساکن بی جریان، و ایستادۀ بی حرکت (همۀ آن یکباره از جای خود حرکت نمی کند تا زمین را بر پشت خویش بجنباند) بادهای سخت آن دریا را زیر و رو و این سو و آن سو می کند، و ابرهای پُرباران (بر اثر باریدن) آن را به جنبش می آورد، و در این آثار عبرت و پند است برای کسی که از خداوند متعال می ترسد (چون کسی که نمی ترسد توجّهی به آنها ندارد).¹⁴

تسبیح کائنات در برابر عظمت حق :

حضرت علی (ع) در خطبۀ 228 که دربارۀ توحید است، اصول علمی فراوانی گرد آورده که در هیچ خطبۀ دیگری وجود ندارد و می فرماید :

اشیاء برای او فروتن و در برابر عظمت و بزرگی او ذلیل و خوارند، توانایی ندارند از سلطنت و پادشاهیش به جانب دیگری بگریزند تا از سود و زیان او (بخشش و کیفرش) سرباز زنند. ¹⁵

اعتراف تمامی موجودات زندۀ جهان اعم از پرندگان، چهارپایان و ... به ناتوانی و عجز در برابر اسرار آفرینش :

امام علی (ع) در بخشی از خطبۀ 228 می فرماید :

اگر همۀ جانداران دنیا از مرغان و چهارپایان و آنچه را شبانگاه به طویله شان بازمی گردانند و آنچه در صحرا می چرند و اَقسام و انواع گوناگون آنها و آنچه پست و کودنند و آنچه زیرکند از آنها گِرد آیند به آفریدن پشّه ای توانا نیستند، و نمی شناسند که چگونه است راه ایجاد آن، و عقل ها و خردهاشان در دانستن آن حیران و سرگردان است، و قوّتهاشان عاجز ومانده می باشند، و باز
می گردند زبون و خسته در حالی که می دانند شکست خورده اند، و به ناتوانی آفرینش آن، اِقرار و به نتوانستن نیست کردن آن اعتراف می نمایند.¹⁶

اطاعت و تسلیم پیامبر اسلام (ص) در اجرای فرمان حق :

حضرت علی (ع) در خطبۀ 71 پس از بیان قدرت حق در گسترانیدن زمینها و نگاه داشتن آسمانها با درود به پیامبر اسلام (ص) در مورد او می فرماید :

قرار ده بزرگترین درودها و افزونترین بَرکتهایت را بر محمّد، بنده و فرستادۀ خود که ختم کننده بود آن (وحی و رسالت) را که به پیغمبران پیش آمد، و راه بسته شدۀ (سیادت و سعادت بشر) را گشود، و حقّ (دین و شریعت) را به حقّ (برهان عقل و علم) آشکار کرد، و از جوش و خروش باطل و نادرستی ها (فتنه های زمان جاهلیّت) جلوگیری نمود، و تسلّط گمراهی ها (ی از راه بیرون رفته و از راه برندگان) را نابود کرد، چنانکه سنگینی رسالت بر او تحمیل شده به قوّت و توانایی آن را متحمّل گردید، و به امر و فرمان تو قیام کرد (دین حق و علوم و معارف را به مردم یاد داد) و برای به دست آوردن خوشنودی تو (تبلیغ رسالت) شتاب نمود، بی آنکه از سبقت و پیش افتادن بماند، و در اراده و تصمیمی که داشت سستی ورزد، و وحی تو را ضبط کرد، و عهد و پیمانت را نگاه داشت، و بر اجرای فرمان تو اصرار ورزید تا این که شعلۀ آتش را برافروخت (علم و دانش و خداپرستی را در میان خلق منتشر ساخت) و برای کسی که در راه کج (راه نادانی و فتنه) می رفت راه حق را روشن و هویدا نمود.¹⁸

سجده ی اصحاب رسول الله (ص) در برابر ذات لایزال :

امام (ع) در خطبۀ 96 پس از این که به ستمگران هشدار می دهد، لشکر خویش را به خاطر سهل انگاری در جنگ با معاویه و لشکر او توبیخ و سرزنش می کند و در مورد اصحاب رسول (ص)
می فرماید :

من اصحاب محمّد (ص) را دیدم و یکی از شما را نمی بینم مانند ایشان باشید (زیرا) آنان صبح ژولیده مو و غبار آلوده بودند، و شب را بیدار به سجده و قیام می گذراندند، میان پیشانی ها و رخسارهاشان نوبت گذاشته بودند (گاهی پیشانی و گاهی رخسار روی خاک می نهادند) و از یاد بازگشت (قیامت) مانند اخگر و آتشپاره سوزان می ایستادند (مضطرب و نگران بودند) گویا پیشانیهاشان بر اثر طول سجده مانند زانوهای بزها (پینه بسته) بود! هر گاه ذکر خداوند سبحان به میان می آمد از ترس عذاب و کیفر و امید به ثواب و پاداش اشک چشمهاشان می ریخت به طوری که گریبانهاشان تر می گشت و می لرزیدند، چنان که درخت در روز وزیدن باد تند می لرزد.¹⁹

مردانی که صبح و شام به تسبیح و تنزیه ذات پاک حق مشغولند :

قرآن در آیات 36 و 37 سورۀ نور از این مردان بدین گونه یاد می کند : « ... یُسَّبِّحُ لَهُ فیها بِالغُدُوِّ وَالآصالِ » ، « رِجالٌ لا تُلهیهِم تِجارَةٌ وَ لابَیعٌ عَن ذِکرِ اللهِ ... » مردانی که هیچ کسب و تجارت آنان را از یاد خدا غافل نگرداند.

حضرت علی (ع) در خطبۀ 213 در مورد این مردان می فرماید :

خداوند سبحان ذکر و یاد خود را صیقل و روشنایی دلها قرار داد که به سبب آن (اوامر و نواهی او را) بعد از کری می شنوند، و بعد از تاریکی (نادانی) می بینند، و بعد از دشمنی و ستیزگی فرمانبر می گردند (رضا و خوشنودی او را به دست می آورند) و همواره برای خدا ـ که نعمتها و
بخشش هایش ارجمند است ـ در پاره ای از زمان بعد از پارۀ دیگر و در روزگارهایی که آثار شرایع در آنها گم گشته، بندگانی است که در اندیشه هاشان با آنان راز می گوید، و در حقیقت عقلهاشان با آنها سخن می فرماید (همیشه به یاد خدا بوده از راه عقل و بینایی با او در گفتگو هستند) و چراغ (هدایت و رستگاری) را به روشنایی بیداری و هشیاری در دیده ها و گوشها و دلها افروختند (یاد خدا چون چراغ دیده ها و گوشها و دلهاشان را روشن گردانید، لذا غیر او چیزی ندیده، غیر اوامر و نواهیش سخنی نشنیده، به غیر آنچه او خواسته دل نمی بندد). روزهای خدا را (به مردم) یادآوری می نمایند (سرگذشت پیشینیان را که بر اثر معصیت و نافرمانی تباه شده اند برای ایشان بیان
می کنند تا عبرت گیرند) و (آنان را) از عظمت و بزرگواری او می ترسانند (می گویند از خدا بترسید و مرتکب گناه نشوید که او حاضر و بیناست و بر هلاک شما قادر و توانا). آنان مانند راهنمایان در بیابانها هستند که هر که از وسط راه برود (به عدل و درستی رفتار کند) راه او را می ستایند، و به رهایی (از گمراهی) مژده اش می دهند، و هر که به طرف راست و چپ برود (در هر امرِ افراط و تفریط پیش گیرد) را ه را برای او مذمّت کرده از تباه شدن بر حذرش میدارند، و آنها با این اوصاف چراغ های آن تاریکی ها (ی نادانی) و راهنمایان آن شُبهه ها (ی گمراهی) هستند، و به تحقیق برای یاد خدا نمودن اهلی است که آن را عوض دنیا فرا گرفته اند، و ایشان را بازرگانی و خرید و فروش از آن مشغول نمی سازد، روزهای زندگانی را با یاد خدا به سر می برند، و به سخنان منع کننده ای از آنچه خدا حرام و نهی فرموده در گوشهای بی خبران بانگ می زنند، و به عدل و درستی امر کرده، خود آن را انجام می دهند، و از ناپسند (گفتار و کردار زشت) نهی نموده، خود آن را به جا نمی آورند.²⁰

تنها خداوند سبحان سزاوار ثناست :

حضرت علی (ع) در پاسخ یکی از اصحاب که آن بزرگوار را بسیار ستود، در خطبۀ 207 چنین اظهار داشت :

کسی را که جلالت خدا در نزد او با اهمّیّت و مرتبه اش در دل او بلند است، سزاوار است که برای بزرگواری و بلند مرتبه بودن خدا هر چه غیر از خدا است نزد او کوچک باشد، و سزاوارتر کس که چنین باشد (در برابر بزرگی خدا بزرگی نبیند) کسی است که نعمت خدا دربارۀ او بسیار و احسانش به او نیکو است، زیرا نعمت خدا به کسی بسیار داده نشده مگر اینکه بزرگی حقّ خدا بر او زیاد شده است، و از پست ترین حالات حکم فرمایان نزد مردم نیکوکار آن است که گمان دوستداری فخر و خودستایی به آنها برده شود، و کردارشان حمل به کبر و خودخواهی گردد، و من کراهت دارم از اینکه به گمان شما راه یابد که ستودن و شنیدن ستایش را (از شما) دوست دارم، و سپاس خدا را که چنین نیستم، و اگر هم دوست داشتم که دربارۀ من مدح و ثنا گفته شود این میل را از جهت فروتنی برای خداوند سبحان که او به شمول عظمت و بزرگواری سزاوارتر است رها کرده از خود دور می نمودم، و بسا که مردم مدح و ستایش را بعد از کوشش در کاری شیرین می دانند (زیرا فطری و جبلّی است که شخصی که کار بزرگی انجام داد یاد خدا او را موفّق ساخت ستودن و آفرین آن را دوست دارد). پس مرا برای اطاعت کردنم از خدا و خوش رفتاریم با شما به ستودن نیکو ستایش نکنید از حقوقی که باقی مانده و از ادای آنها فارغ نگشته ام و واجباتی که ناچار به اجرای آنها هستم، و با من سخنانی که با گردنکشان (برای خوش آمد آنها) گفته می شود نگویید، و آنچه را از مردم خشمگین (بر اثر خشم آنها) خودداری کرده پنهان می نمایند از من پنهان ننمایید، و به مدارات و چاپلوسی و رشوه دادن (به زبان) با من آمیزش نکنید، و دربارۀ من گمان مبرید که اگر حقّی گفته شود دشوار آید، و نه گمان درخواست بزرگ نمودن خود را (نمی خواهم با من مانند گردنکشان که سخن حق به ایشان نمی گویند رفتار نمایید) زیرا کسی که سخن حق را که به او گفته شود یا دادگری و درستی را که به او پیشنهاد گردد دشوار شمرد عمل به حق و عدل بر او دشوارتر است.²¹

نتیجه :

ستایش مخصوص آن خداوندی است که اوصاف از بیان کُنه ذاتش بازماند و عظمتش عقلها را متحیّر ساخته است. خداوندی که موجود است را از عدم به وجود آورد بدون آنکه از نقشۀ قبلی دیگری اقتباس کند و یا در آفرینش از آفریننده های قبل از خود سرمشق گرفته باشد.

نهج البلاغه سرشار از تسبیح ها و ستایش های حضرت علی (ع) است. علی (ع) «حمد» را کلید یادآوری حق و دست اندیشه های بلند را از دامن کبریایی حق کوتاه می داند. عقول در راه یافتن اسرار آفرینش متحیّر می مانند و نیروهای آنها ناتوان و خسته می شود و پایان می گیرد.

خداوند از توصیف واصفان بالاتر است و زبانها از بیان وصفش الکن می گردند.

ستایش تمام عوالم، خلقت را پر ساخته، عددش پایان نمی پذیرد و در پهنه ی زمان، فنا در آن راه نمی یابد و هیچ کس عظمت حق را درک نکرده و در برابر قدرتش در شگفتی فرو می رود. کائنات، سلطنت عظیم حق را چگونه توصیف کنند در برابر آنچه که از آنان پنهان و چشمانشان از دیدن آنها قاصر و اندیشه و افکارشان در برابر درکشان زانو زده و پرده های غیب بین آنها فاصله انداخته است؟

آن کس که قلبش را از همه چیز جز یاد حق خالی کند و فکرش را به کار اندازد تا بداند چگونه عرض قدرتش را برقرار ساخته و مخلوق را آفریده و چگونه آسمانها و کرات را در هوا معلّق کرده و زمین را بر روی امواج آب گسترده است، بدون تردید دیده ی فهمش وامانده می شود و عقلش مبهوت، شنوائیش حیران و اندیشه اش سرگردان فرو می ماند.

علی (ع) ستایش خدا را در ترازوی حق از همه چیز سنگین تر و برترین گنجی می داند که می توان ذخیره کرد. او از تسبیح عالم هستی در هر لحظه که شب فرا می رسد و پردۀ تاریکی آن فرو می افتد و هر زمان که ستاره ای طلوع و غروب می کند سخن می گوید.

«امید است موسیقی سرورانگیز تسبیحات علی (ع)، گوش جانها را بنوازد و در جای جای جهان طنین اندازد».

        من ا... التّوفیق

                                زهرا خلفی عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

                                             ندا زرعی کارمند دانشگاه آزاد واحد دزفول

پانوشت ها

1-  آیه ی 24 سوره ی حشر

2-  غزلیات و قصاید سعدی، ص 176

3-  آیه ی 56 سوره ی ذاریات

4-  بوستان سعدی، ص 34

5-  زندگانی امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد دوّم، ص 289

6-   نهج البلاغه، فیض الاسلام، صص 28، 29

7-  همان کتاب، صص 252، 257

8-   همان کتاب، صص 243، 245

9-  همان کتاب، ص 741

10- پردۀ سحر سحری، ص 31

11- نهج البلاغه، فیض الاسلام، ص 226

12- همان کتاب، صص 246، 247

13- همان کتاب، صص 411، 817، 818

14- همان کتاب، صص 671، 672

15- همان کتاب، ص 750

 16- همان کتاب، ص 751

17- دیوان سنائی، صص 602، 603

18- نهج البلاغه، فیض الاسلام، ص 169

19- همان کتاب، ص 290

20- همان کتاب، صص 705، 706

21- همان کتاب، صص 687، 688

22- دیوان سنائی، ص 603

23- دیوان خواجه شمس الدّین محمّد حافظ شیرازی، ص 41

24- بوستان سعدی، ص 34

منابع و مآخذ

1-    بوستان سعدی، غلامحسین یوسفی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی چاپ دوّم، تهران، بهمن ماه 1363

2-    پردۀ سحر سحری، نظامی گنجوی، گزینش و گزارش از رضا انزابی نژاد، جامی، چاپ دوّم، تهران 1378

3-    دیوان خواجه شمس الدّین محمّد حافظ شیرازی، به اهتمام محمّد قزوینی و قاسم غنی، کتابفروشی زوّار، تهران

4-  دیوان حکیم ابوالمجد مجدودبن آدم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام مدرّس رضوی، انتشارات کتابخانه سنایی، چاپ سوّم، 1362

5-    زندگانی حضرت امیرالمؤمنین علی (ع)، جلد دوّم، حسین عماد زاده، چاپ بیستم، محرّم 1401

6-     غزلیات و قصاید سعدی، حسن انوری، دانشگاه پیام نور، چاپ دوّم، مهر 1373

7-    نهج البلاغه، فیض الاسلام، چاپ دوّم، فروردین 1351