باسمه تعالی

چشم انداز زن ایرانی و پژوهش در قرن بیست و یکم

چکیده

زنان ، اعمّ از معلّمان، دبیران، پزشکان، مهندسان، اساتید، کارمندان، دانشجویان دانشگاهای ایران و دانش آموزان و ... توان مندی های خود را در موارد مختلف نشان داده و در عرصه های گوناگون در ارتقاء سطح علمی و جنبش نرم افزاری حرکت های قابل توجّهی از خود نشان داده اند. یکی از علل این پیشرفت ها، تأثیر قابل توجّه هشدارها و هدایت متعهّدان، مسؤولان و طرفداران دلسوز امر پژوهش و تحقیق  است که توانسته است با ایجاد پایگاههای  مهمّ علمی در سطوح مخنلف کشور راههای
دست یابی به ادامة تحصیل را بر ای بانوان کشور فراهم سازد، زیرا اکثر بانوان به علت دوری از خانواده، همسر و فرزندان، امکان تحصیل در مراکز آموزش عالی به هیچ وجه برای آنان فراهم نبود و چه بسا زنان با استعدادی که به علّت این مشکل از ادامة تحصیل باز ماندند و توانایی ها و استعدادهای آنان هرگز شکفته نگردید و متأسّفانه قابلیّت های آنان در نطفه خفه شد.

وقتی زنان ما جمعیّتی برابر با نصف کلّ جمعیت کشور را تشکیل می دهند و سال به سال به تعداد فارغ التحصیلان زن در سطوح عالی افزوده می شود و هرچه بیشتر از دست آوردهای تحقیقاتی محقّقین زن، اطّلاع حاصل می کنیم، بر اهمّیّت موضوع بیشتر آگاهی می یابیم.

امید است با موقعیّت های برجسته ای که از سوی مسؤولین و دست اندرکاران در جهت استفاده از توانایی های زنان در خصوص افزایش مشارکت بیشتر آنان و برداشتن موانع و مشکلات در مسیر راهشان به عمل می آید، زنان ایران گامهای مثبت در ارتقاء سطح علمی، پژوهشی و فرهنگی کشور برداشته و آنان با پیروی از فرمایش پیامبر اکرم (ص) که : « طلب العلم فريضةٌ علی کُلّّّ ِمُسلِمٍ و مُسلِمَةٍ » بتوانند با تلاش های مؤثّر و مفید خود در راه اعتدال آموزش عالی کشور گام بردارند.

                                                                                               مِن ا...التّوفیق

          زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی دزفول

                                                                            رشته تحصیلی : زبان و ادبیّات فارسی

چاپ شده در مجموعه مقالات همایش پژوهش زن و توان مندیهای اجتماعی در تاریخ 2/8/87، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد
باسمه تعالی

چشم انداز زن ایرانی و پژوهش در قرن بیست و یکم

مقدّمه

در اولویت قراردادن امور پژوهشی و تحقیق رمز موفّقیّت آموزشی است. مسؤولان آموزشی باید به منظور رشد و توسعۀ فناوری و ارتقاء سطح علمی و تقویت روحیّۀ پژوهشی تلاش پیگیر و مستمر داشته و در حمایت از محقّقان و پژوهشگران تلاش نمایند.

چون جامعۀ ما رو به توسعه و پیشرفت می باشد، در این جامعه نقش زنان به اندازۀ نقش مردان تأثیرگذار است و آنان می توانند با خدمت در ادارات و دستگاههای دولتی، در بخش های اجتماعی، فرهنگی، قابلیّت های خود را نشان دهند.

در یک جامعة سالم که انتظار می رود زن و مرد در آن به طور مساوی و برابر از امکانات و امتیازات موجود در جامعه برخوردار باشند، یک زن می تواند نقش بسیار مؤثّر و کارآمدی داشته باشد. زن موجودی توانمند، اندیشه مدار، برنامه ریز، اجتماعی، واجد خصوصّیات و سجایای عالی انسانی بوده که در صورت مساعد بودن شرایطی محیطی، می تواند پابه پای مرد، در جامعه حضور یافته و بلکه در مواردی که مناسب با توانایی ها جسمی و جنسّیتی وی باشد ، پیشرفت های بالاتر و بهتر از مردان داشته باشد.

بحث

طیّ چند سال اخیر در کشور جمهوری اسلامی ایران با تشکیل کمیته های مختلف فعّالیّت های بانوان،  شورای پژوهشی زنان، گروه پژوهشی بانوان مناطق مختلف کشور و هستة پژوهشی بانوان، شورای فرهنگی، اجتماعی زنان، سازمان های دولتی و غیردولتی فعّال زنان، مرکز امور مشارکت زنان و فراکسیون زنان مجلس توانسته است
دروازه های پیشرفت علمی و پژوهشی را بر روی نیمی از جامعۀ انسانی فعّال و توان مندی که از بسیاری فعّالیّت های اجتماعی محروم بودند، باز کند و آنان همگام مردان چرخ های جامعه ساز انسان ها را به حرکت در آورده و در کارزارهای مفید و رفتارهای ارزنده، نیروی محرّکی بوده و حرکت های مردمی زمان های مختلف را یاری و توان می داده است.

زن باید بتواند همانند مرد در عرصه های مختلف حضور داشته و در برخورداری از امتیازات قانونی و طبیعی ، هیچ مانعی پیش رو نداشته باشد . در این صورت اگر یک زن احساس کند که در برخورداری از حقوق شهروندی تفاوتی با یک مرد ندارد ، وظایف همسرداری ، مادر بودن و یک عضو مفید و مؤثّر برای جامعة خود بودن را به نحو احسن انجام داده و با احساس رضایت قلبی و در کمال سربلندی ، به زن بودن خویش می بالد . اینها همه در گرو این است که با عزم ملّی ، گام های بلند و همه جانبه جهت آگاهی این قشر عظیم برداشته شود ، چرا که اگر زنان به آگاهی برسند می توان گفت که جامعه و افراد آن از آسیب های مختلف مصون خواهند بود.¹

قرآن مشارکت مرد و زن را در موجودیّت حکومت و جامعه، شانه به شانه و برابر با یکدیگر به رسمیّت
می شناسد. مگر برخی استثناهای اندک که به ویژگی های جنسیّتی زن باز می گردد. قرآن، هم چنین زن را همسان با مرد از حق فعّالیّت اجتماعی و سیاسی در اشکال و انواع گوناگون برخوردار  می سازد. یکی از این حقوق، فعّالیّت در عرصة نمایندگی و عرصه های همانند آن است که به نوعی به نمایندگی گروه هایی از ملّت، مبارزاتی، اجتماعی، نظارت بر امور کشور و تلاش ها و دعوت ها و هم چنین تشکیلات ملّی، مبارزاتی، اجتماعی و اصلاحی مربوط
می شود.²

بر سیاست مداران و قانون گذاران و حقوق دانان کشور اسلامی ما فرض است که پس از بررسی دقیق لایحة الحاق ایران به کنوانسیون رفع تبعیض همه جانبه علیه زنان و مطابق دادن آن با شرع مقدّس اسلام و عرف جامعة اسلامی هرچه بیشتر در رفع تبعیض علیه زنان بکوشند و به همة دنیا ثابت کنند که اسلام دین تبعیض و سرزنش زنان نیست بلکه دینی است که پیامبرش در زمانی که جامعه بدترین شرایط را بر زنان تحمیل کرده بود، ایشان دست دختر خویش را می بوسید و در مقابل دیدگان دیگران، او را تکریم می کرد تا بدین وسیله آغاز گر راه پر پیچ و خم رفع تبعیض علیه زنان باشد.³

نظریّه های پژوهشگران زن در قرن بیست و یک

دکتر شیوا دولت آبادی، روان شناس و استاد دانشگاه علّامه طباطبایی تهران، که یکی از پژوهشگران موفّق کشورمان به شمار می رود، علل مختلفی را در عدم روی کرد زنان به کارهای تحقیقاتی دخیل می داند. او معتقد است : با وجود آنکه زنان محقّق از توانایی، پشتکار، دقّت عمل و ریزبینی، که از ویژگی های اساسی تحقیق به شمار می رود، برخوردارند، به اندازۀ لازم از توانشان در کار تحقیق استفاده نمی شود و اگر هم استفاده شود، چندان مورد توجّه قرار نمی گیرد.

وی ریشۀ این مشکل را ناشی از دیدگاه و نگرش جامعه نسبت به جایگاه زنان می داند و می افزاید : کارهای پژوهشی نیازمند صرف وقت، انرژی و تفکّر بسیار است. از آنجا که زنان در خانواده مسؤولیّت های سنگینی بر عهده دارند، در نتیجه اغلب مسؤولان مراکز تحقیقاتی از سپردن پروژه هایی که نیازمند صرف وقت بسیار است، به زنان خودداری می کنند.

خانم اعتمادی، مدرّس حوزۀ علمیّۀ خواهران نیز با اشاره به اینکه مطابق آیات قرآن و احادیث پیشوایان معصوم (ع) بین عقل و اندیشۀ زن و مرد تفاوتی نیست، می گوید : مشکل اصلی زنان ما نبود خودباوری است. اگر زنان خود را باور کنند، همپای مردان و حتّی بهتر از آنان می توانند به تحقیق و پژوهش بپردازند. خوشبختانه به تازگی در
حوزه های علمیّۀ خواهران، بخشی به نام پژوهش فعّال شده است و خانم ها با جدیّت در حال مطالعه و تحقیق هستند.

میترا رسولی، باستان شناس، معتقد است : مقرّرات و بخشنامه های مؤسّسات تحقیقاتی عرصۀ فعّالیّت زنان را محدود کرده است و بر کیفیّت کارشان تأثیر منفی می گذارد. او با حسرت از زمانی یاد می کند که برای اجرای یک طرح تحقیقاتی مهم دربارۀ یکی از محوّطه های باستانی کشور، مجبور شده مدّتی در بیابان چادر بزند، امّا به دلیل اینکه یک خانم است، نتوانسته مجوّز فعّالیّت بگیرد.

دکتر فاطمه رجبی، پژوهشگر علوم سیاسی، می گوید :

نزد افراد جامعۀ ما مشاغلی اهمّیّت دارد که دارای پست و عنوان رسمی است و پژوهش گری برای خانم ها امتیازی محسوب نمی شود.

دکتر پریوش الماسی، استاد ادبیّات فارسی دانشگاه علّامه طباطبایی تهران می گوید : مشکل پژوهش گران زن حمایت نشدن مالی از سوی سازمانهای دولتی و غیردولتی است.

به نظر زهرا طلایی مسؤول مرکز اسناد آستان قدس رضوی وضعیّت نابسامان زنان پژوهشگر با مردان پژوهشگر تفاوتی ندارد. وی در این زمینه می گوید : مشکلاتی مثل عدم سازماندهی طرحهای پژوهشی، بی توجّهی به کارهای گروهی، بی هدف بودن موضوعات پژوهشی و تأمین نبودن مالی، مشکلات همۀ پژوهشگران است، از سوی دیگر بیشتر محقّقان جامعۀ ما در کنار یک شغل معمولاً اداری به تحقیق می پردازند که این مسأله به تدریج ذهن آنها را از توجّه به هدف اصلیشان که پژوهش است، بازمی دارد و طبیعی است این مشکلات برای زنان که تازه وارد عرصۀ پژوهش شده اند، پررنگ تر است.

زهرا کاردان، مهندس کشاورزی نیز که در حال بررسی آفات مزارع است، در مورد مشکلاتش می گوید : گاهی اوقات مجبورم برای آگاهی از پیشرفت کارهایم از مزارع بازدید کنم، ولی طبق قوانین نانوشته ای که در بیشتر محیط های کاری حاکم است، یک محقّق خانم حق ندارد با اتومبیل اداره رانندگی کند.⁴

آیا این کافی نیست که علما و دانشمندان و سیاست مداران، دست در دست هم و با هم فکری یکدیگر، راهی برای تطبیق احکام شرع و حقوق شهروندی برای احقاق حقوق زنان پیدا کنند؟

نمونه هایی از فعّالیّت های علمی پژوهشی و فرهنگی بانوان را بیان می کنیم و مشخّص
می سازیم که زنان می توان قابلیّت های سازنده ای در عرصه های مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی از خود نشان می دهند.

برای نخستین بار توسّط دانشجوی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، دستگاه اکسیژن رسانی خودکار با استفاده از پالس اکسی متر ساخته شد.

دستگاه اکسیژن رسانی خودکار با استفاده از پالس اکسی متر برای نخستین بار توسّط سرکار خانم سرور بهبهانی کارشناس ارشد رشتۀ مهندسی پزشکی واحد علوم و تحقیقات ساخته شد.⁵

زن ،توان مندی حقوقی و جایگاه

گفتگو با هنگامه غضنفری دبیرهمایش « زن، توانمندی و جایگاه حقوقی آن»

خانم هنگامه غضنفر عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرّم آباد و دبیر این همایش گفتند :

هدف این همایش؛ بررسی سابقة تاریخی و مشکلات فرهنگی و حقوقی ای است که نسبت به جامعة زنان نه تنها در ایران بلکه کلّ دنیا وجود دارد . و با توجّه به اینکه زنان نیروهای بالقوّه ای هستند که جامعة ما برای دست یابی به تلاشی پایدار نیاز به استفاده از تمامی استعداد ها و توان مندی های آنها دارد، لذا تلاش ما بر این است که با دعوت از کارشناسانی که عمری در این بار، مطالعه، تحقیق و تفحّص کرده اند، زمینه ای را فراهم کنیم که در
مقوله هایی که به عنوان محور همایش مشخّص شده، بحث و گفتگو به عمل بیاید، توان مندیهای زنان در معرض گفتگو و بررسی قرار بگیرد و جایگاه حقوقی آن مورد کنکاش واقع شود.

محورهایی که برای همایش در نظر گرفته شده عبارتند از :

« زن، اشتغال و موانع موجود » ، «زن، قضاوت و دیدگاههای فقهی» ، «آسیب شناسی خانواده و حقوق زنان» ، «تأثیر عرف های منطقه ای بر حقوق زنان» ، «جایگاه زن از دیدگاه فقه پویا» ، «توان مندی های مدیریّتی زن و موانع موجود» ، «زن و نهادینه سازی مشارکت اجتماعی» ، «توان مندی زن در پرتو امنیّت اجتماعی» ، همان طور که ملاحظه می فرمایید محورهای همایش، محورهای کاربردی هستند، یعنی ماسعی کرده ایم از حوزة تئوری و ارایة دیدگاههای نظری خارج شویم و وارد حوزه ای شویم که راهکارهای کاربردی و عینی را مطرح می کند.⁶

معرّفی یکی از بانوان فعّال کشور :

سرکار خانم مرضیّه دبّاغ در سطوح مختلفی فعّالیّت داشته اند از جمله : فرماندهی سپاه پاسداران همدان که مسؤول بسیج خواهران بودند، سه دوره نمایندة مردم تهران و همدان در مجلس شورای اسلامی و علاوه بر آن مدرّس دانشگاه علم و صنعت و مدرسة عالی شهید مطهّری می باشند. ایشان در همایش زن دیروز، امروز، فردا که به همّت ستاد اقامۀ نماز دفتر فرهنگ دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس برگزار شده بود گفتند : زن دیروز و زن امروز و زن فردا، بنده می خواهم عرض کنم دنیای اسلام زن دیروز، امروز و فردا ندارد آنچه اتّفاق افتاد در طول تاریخ، و زن های ما را تقسیم کردند این قشر جامعة مردان بودند. از فرمایش امام می خواهم عرضم را شروع کنم. امام فرمودند : ظلمی که در طول تاریخ رفته بر زنان، بر هیچ قشری نرفته است. اگر قدرت عنایت کنیم، روشن
می شود که این مطلب چقدر سنگین است.

پس، زن یعنی زن روز، حالا ممکن است در طول تاریخ انقلاب بیفتد یا زمان پیغمبر اکرم (ص) یا زمان معصومین. زن، زن است آنجایی که او را از اصالت خودش جدا کردند و آنجایی که او را به عنوان یک چک عوض کنم، یک کالای قیمتی برای پر کردن جیب های قشر دیگرجامعه یعنی مردان او را به میدان و عرصة میادین می کشانند آنجا دیگر او زن نیست اسم دیگر باید به او بدهند.

زن به عنوان یک انسان والا در اثر آمدنش به هر میدانی نورانیّتی و معنایی به آن میدان عرصه
می کند و روشنایی می بخشد و همة چشمه ها را خیره خواهد کرد و همة وجود های شیطانی، حیوانی و نفسانی را دور خواهد کرد.⁷

پذیرش مقاله در کنفرانس بین المللی کشور سریلانکا

مقالة یکی از اعضای هیأت علمی دانشگاه دزفول در کنفرانس بین المللی کشور سریلانکا پذیرفته شد.

مقالۀ سرکار خانم معصومه آشوری تحت عنوان اطلاعات و اتوماسیون در این کنفرانس ارایه گردید. این سمینار علمی که در مورّخ 14 لغایت 17 دسامبر 2006 در کشور سریلانکا برگزار شد، از مجامع علمی معتبر در خصوص اطّلاعات و اتوماسیون می باشد.⁸

پذیرش مقالۀ عضو هیأت علمی واحد بردسیر در کنفرانس بین المللی کشور مصر

مقالۀ خانم لیدا کتابی، عضو هیأت علمی گروه زبان واحد بردسیر با عنوان «اثر اطّلاعات موجود در جمله زمینه، در سرعت درک صحیح مطالب جدید» در کنفرانس «آموزش زبان به عنوان زبان خارجی» که در کشور مصر برگزار خواهد گردید پذیرفته شده است.⁹

نمونه هایی از فعّالیّت های علمی، پژوهشی بانوان دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول در قرن بیست و یک بدین قرار است:

مقالات بانوان هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

طرحهای تحقیقاتی بانوان پژوهشگر ـ واحد دزفول

کتب چاپ شدۀ بانوان پژوهشگر ـ واحد دزفول

و نیز سرکار خانم مریم رادمهر از واحد دزفول به عنوان پژوهشگر نمونۀ استان خوزستان در سال 1385 معرّفی شده اند.¹⁰

امید است روزی برسد که همة زنان در پی کسب دانش و علم و معرفت و پژوهش بوده، به طوری که به حقّ خودشان آگاه شد ه و در پی تبیین و طرّاحی سیمای راستین زن آگاه و توانمند، فارغ از هر گونه تمایزات جنسیّتی، وجود خودباخته و فراموش شدة خود را که در زیر خروارها تعلّقات بی فایده دفن شده، پیدا کنند و پایه های
آینده ای زیبا و روشن، با روزهایی فرخنده و سرشار از عدالت، مهر، یقین، آگاهی و اراده را پی ریزی کنند و بتوانند در محیطی سالم و یکسان و برابر از منظر قانون، همگام با مردان در ساختن جامعۀ خود بکوشند.

نتیجـه :

زنان ، اعمّ از اساتید، کارمندان و دانشجویان و ... توان مندی های خود را در موارد مختلف نشان داده و در عرصه های گوناگون در ارتقاء سطح علمی و پژوهشی حرکت های قابل توجّهی از خود نشان داده اند.

وقتی زنان ما جمعیّتی برابر با نصف کلّ جمعیت کشور را تشکیل می دهند و سال به سال به تعداد
فارغ التحصیلان زن در سطوح عالی افزوده می شود و هرچه بیشتر از دست آوردهای تحقیقاتی محقّقین زن، اطّلاع حاصل می کنیم، بر اهمّیّت موضوع بیشتر آگاهی می یابیم.

در قرن بیست و یکم با موقعیّت های برجسته ای که از سوی مسؤولین محترم در جهت استفاده از توانایی های زنان در خصوص افزایش مشارکت بیشتر آنان و برداشتن موانع و مشکلات در مسیر راهشان به عمل می آید، جای بس امیدواری است که زنان ایران گامهای مثبت در ارتقاء سطح علمی، پژوهشی و فرهنگی کشور برداشته و آنان با پیروی از فرمایش پیامبر اکرم (ص) که : « طلب العلم فريضةٌ علی کُلّّّ ِمُسلِمٍ و مُسلِمَةٍ » می توانند با یاری حق و تلاش های مؤثّر و مفید خود در راه اعتدال آموزش عالی کشور گام بردارند.

                                                                                   مِن ا...التّوفیق

          زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی دزفول

                                                                                   رشته : زبان و ادبیّات فارسی

پانوشت ها

1- گاهنامة کمیتۀ امور بانوان آموزش و پرورش ص 5

2- آزادی های عمومی در حکومت اسلامی، ص 161

3- گاهنامۀ کمیتۀ امور بانوان آموزش و پرورش دزفول ، شمارۀ اوّل ، ص 5

4-  ویژه نامۀ زن در آینۀ مطبوعات، شمارۀ 18 ، ص 285

5-  پیک علوم، نیمۀ اوّل خرداد 1386 ، ص 1

6- پاپریک ، نشریّۀ داخلی روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرّم آباد ، شماره 5 ، ص 16

7- ماهنامۀ اطّلاع رسانی، سال اوّل – شمارۀ 7 ، ص 4

8- خبرنامة داخلی روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، شمارة دوم ، ص 2

9- خبرنامۀ داخلی روابط عمومی واحد بردسیر ، ص 4

10- اطّلاعات ذکر شده از منابع موجود در دفتر معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

کتابنامه

1- آزادی های عمومی در حکومت اسلامی، راشد، غنوشی،  مترجم حسین صابری تهران شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اوّل 1381

 2-  بانو، گاهنامۀ کمیتۀ امور بانوان آموزش و پرورش دزفول، شمارۀ اوّل، تابستان 1382

3-  پاپریک ، نشریّۀ داخلی روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرّم آباد ، سال اوّل، شمارۀ 5  ، بهمن 84

4-  پیک علوم ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات ، نیمۀ اوّل خرداد 1386

5- خبرنامۀ داخلی روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بردسیر ، سال دوّم ، شمارۀ 7 ، مهرماه 1386

6-  خبرنامة داخلی روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، شمارة دوّم – دیماه 85

7- ماهنامۀ اطّلاع رسانی، روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد نوشهر و چالوس، سال اوّل ، شمارۀ 7

8- ویژه نامۀ زن در آینۀ مطبوعات ، شمارۀ 18 ، شهریور ماه 1383