باسمه تعالی

جایگاه رستاخیز در اشعار شاعران ایران

چکیده :

اعتقاد به قیامت و معاد در قلوب انسانها عشق و شور می آفریند و انگیزه ای جهت تهذیب نفس و تلاش و کوشش برای کسب صفات حسنه و حمیده و عالیه ی انسانی خواهد بود. بیشتر شرارت ها و گرفتاری های انسان روی گردانی از جهان آخرت و سست اندیشی نسبت به روز رستاخیز است. اکثر امراض عصبی و بیماریهای روانی ناشی از بی اعتقادی به نشر و حشر انسانهاست. هنگامی که دلها نشیمن گاه شیاطین نفس گردند و زخارف زندگی دنیوی چشم های انسانها را خیره سازد و زرق و برق دنیای زودگذر زندگی آنان را شیفته و شیدای خود سازد ناگزیر از روز جزا غافل مانده، زندگی اخروی فراموش می شود.

انسانی که پیرو قرآن است خود را در پیشگاه مقدّس مسؤول و موظّف می شناسد و اعتقاد دارد که تمام اعمال نیک و بد آشکار و پنهان، آنچه در سینۀ انسانهاست و اسرار نهان در یوم  المشهود مکشوف و پیدا
می گردند که آیه ی شریفۀ 9 سورۀ طارق « یَومَ تُبلَی السَّرائِرُ ، روزی که پرده کنار و اسرار هر انسان فاش شود» دلیل این سخن است. هنگامی که انسان به جهان دیگر منتقل شد، حیات ابدیش آغاز می گردد و نتایج کارهایش را علاوه بر آنچه در دنیا مشاهده کرده، در روز جزا نیز خواهد دید.

انسان مؤمن به حقایق قرآن به این باور می رسد که در آن یوم الموعود که تنها حق است که از لحظۀ فرا رسیدنش آگاه است، در محکمۀ عدل الهی حضور می یابد و پروندۀ عملش در پیش رویش گشوده
می شود، منشوری که تمام کارهای روا و ناروای او در سراسر زندگیش در آن نگاشته شده است.

شاعران مؤمن و معتقد ایران با توجّه به قرآن و احادیث از واژه های گوناگون رستاخیز بهره ها جسته و در اشعار خود انسانها را ارشاد نموده و هشدارها داده اند. آنان از روز حشر و نشر به زبان شعر با بشارت و انذار سخن رانده و چشم دل آنان را با شعله ی شعر هشیار و روشن ساخته اند.

     من ا... التّوفیق

    زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                               دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

باسمه تعالی

اندیشه های اجتماعی و انسانی در شعر هوشنگ ابتهاج و قیصر امین پور

مقدّمه :

بحث گسترش انديشه‌هاي اجتماعي و گرايش به جامعه و مردمان معمولي و محروم را در انديشه و اشعار شاعران سنّتي و معاصر مي‌توان مورد بررسي قرار داد. پيام مردم‌گرايي و انديشۀ توده‌ گرايي و اعتماد به نظريّۀ تكامل اجتماعي و تمايلات انسان دوستانه از ديرگاه مورد توجّۀ شاعران ايران بوده است. موضوع اصلي اشعار اين شاعران، طرح نيازها و محروميّت‌هاي تودۀ مردم و دفاع از حقوق محرومان و رنجبران و مسايل اجتماعي موجود در جامعه مي‌باشد.

علاقه و اشتياق اين شاعران را به خواسته‌هاي تودۀ مردم و جريان‌هاي اجتماعي با بررسي اشعار آنان مي‌توان به خوبي احساس كرد و درك نمود. با وجود اين‌كه شعر و ادب در دوران گذشته، قبل از دورۀ مشروطه و عصر بيداري به گروه‌هاي محدود حاكم متعلّق بود و ارتباط مستقيم با دربار داشت، عدّه‌اي از شاعران پيشين به مسايل اجتماعي و امور اجتماع توجّۀ خاص نشان داده و اين مضامين را در اشعار خود بيان نموده‌اند.

اکثر شاعران معاصر نيز در اين مورد علاقه مندي وافر خود را به گرايش‌هاي اجتماعي نشان داده و موجب گرديده‌اند كه ادبيّاتي تحت عنوان ادبيّات كارگري، شعر نو حماسي و ادبيّات ملتزم به وجود آيد.

باسمه تعالی

تسبیح موجودات در نهج البلاغه

چکیده :

شگفتی های جهان طبیعت شاهکار بی نظیری است که اندیشمندان و ناظران را به اعجاب برانگیخته و آنان را به تسبیح و تسلیم در برابر آفریدگار زیبایی ها و بدایع نوظهور واداشته است. تمام عالم هستی در حال رکوع است و موجودات آسمانی و زمینی به ثنا و ستایش آن قادر مقتدر مشغولند. آیا جز این است که جن و انس برای پرستش آن یکتای یگانه آفریده شده اند؟ «و ما خَلَقتُ الجنَّ و الاِنسَ اِلّا لیَعبدونِ»

نهج البلاغه سرشار از تسبیح ها و ستایش های حضرت علی (ع) است. علی (ع) «حمد» را کلید یادآوری حق و دست اندیشه های بلند را از دامن کبریایی حق کوتاه می داند. عقول در راه یافتن اسرار آفرینش متحیّر می مانند و نیروهای آنها ناتوان و خسته می شود و پایان می گیرد.

خداوند از توصیف واصفان بالاتر است و زبانها از بیان وصفش الکن می گردند.

علی (ع) ستایش خدا را در ترازوی حق از همه چیز سنگین تر و برترین گنجی می داند که می توان ذخیره کرد. او از تسبیح عالم هستی در هر لحظه که شب فرا می رسد و پردۀ تاریکی آن فرو می افتد و هر زمان که ستاره ای طلوع و غروب می کند سخن می گوید.

«امید است موسیقی سرورانگیز تسبیحات علی (ع)، گوش جانها را بنوازد و در جای جای جهان طنین اندازد».

       من ا... التّوفیق

        زهرا خلفی ـ عضو هیأت علمی

                                                                   دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

ندا زرعی کارمند دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول

باسمه تعالی

اندیشه ی شیعی و جهانی شدن حکومت اسلامی

مقدّمه :

یکی از مفاهیمی که همان ابتدا در ارتباط با مهدویّت و ظهور منجی موعود پدید آمد و در شمار عقاید دینی بسیاری از شیعیان قرار گرفت، مفهوم «حکومت واحد جهانی» است. بر اساس این عقیده با ظهور امام غایب، اسلام به عنوان تنها دین حق الاهی و کامل دارای شریعت جامع، مقبول همگان خواهد شد. ستمگران از مسند قدرت به زیر کشیده می شوند، حکومت جهانی اسلام به رهبری مستقیم واپسین امام معصوم و عادل برپا خواهد شد و عدالت بر بنیاد دیانت و اخلاق در مقیاسی جهانی اجرا می گردد.

اعتقاد به مهدویّت و ظهور منجی دادگستر و جهانی ناگزیر به چیرگی اسلام بر تمامی ادیان و مکاتب و ایدئولوژی ها و استیلا بر جبّاران و فرمان روایان غیر الاهی و در نهایت تأسیس حکومت جهانی می انجامد، به ویژه اگر از منظر شیعی به تاریخ بنگریم، ظهور مهدی خاص و شناخته شده و در عین حال غایب از انظار و تشکیل حکومت حق و عدالت گستر اجتناب ناپذیر خواهد بود.

این تحقیق در پی آن است که اندیشه ی شیعی را در مورد جهانی شدن حکومت اسلامی بر اساس تفکّر قرآنی، دیدگاه پیامبر اسلام (ص) و ائمّه اطهار و امام راحل خمینی کبیر (ره) مورد بررسی قرار دهد.

باسمه تعالی

امنیّت پایدار و آرامش روانی جامعه در قرآن

مقدّمه

رهنمودهای صحیفه ی سرمه ی حق تسلّی بخش روح تمامی انسانهایی است که شراب «فالهَمَها فجورها و تقواها» نوشیده اند و آنانی که به تزکیه نفس پرداخته اند، رستگار و کسانی که پلیدی و پلشتی را به جان خریدند زیان کارند. قرآن مشوّق انسانهایی است که با «تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصّبر» دیگران را به ایمان و عمل صالح سفارش کردند و از مفاسد و انحرافات باز داشتند. کلام کریم الهی کسانی را که با اهرم نیرومند نهی از منکر برای ریشه کن کردن فساد در جامعه کوشیده اند و با تذکّر و تنبّه و توجّه، مردم را به حال خود وانگذاشتند و در برابر کژیهای جامعه با هشدار و اعتراض، مخالفت خود را ابراز داشتند، مورد تحسین و تمجید قرار می دهد. واژه های والاگوهر قرآن، امر به معروف و نهی از منکر را یک تکلیف عمومی و نظارت همگانی برای افراد اجتماع می داند که این تکلیف همچون دستگاهی پالائیده عمل نموده و موجبات برپایی واجبات، امنیّت پایدار و آرامش و آسایش روانی جامعه را فراهم می سازد. اگر این دو وظیفه تعطیل گردد، فساد اخلاقی و اجتماعی و انحرافات دیگر از هر سو به سوی جامعه سرازیر خواهد شد و همچون خوره در تار و پود روح انسانها رسوخ نموده، آنان را فرسوده و از درون می پوساند.

قرآن با شیوه های شگفت انگیز خود انسانها را به سمت و سوی سجایای حسنه سوق می دهد و آنان را که با ایثار و فداکاری در بیدار ساختن جهانیان با صبر جمیل مشفقانه تلاش می کنند، می ستاید. جامعه ای روی آرامش را خواهد دید که افرادش با فرهنگِ «به تو چه و به من چه» بیگانه باشند و با روحیّه شجاعت و جانبازی و توکّل و جرأت، به بهترین وجه، مسؤولیّت دو فریضه ی خطیر و عظیم امر به معروف و نهی از منکر را ایفا نمایند. بنابراین نقش کلیدی مجاهدان سلحشور امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح جامعه بسیار مؤثّر و نافذ و در امنیّت پایدار جامعه تأثیری ریشه ای و بنیادین را دارا می باشد.

با توجّه به اینکه امنیّت پایدار و آرامش روانی منوط به اجرای این دو مسؤولیّت اساسی و بسیار وسیع می باشد، اهداف این تحقیق را که پژوهشی در آیات کتاب الهی دربارة امر به معروف و نهی از منکر است بیان داشته، آنها را بررسی می نماییم. لازم به ذکر است که در تفسیر آیات از تفسیر نور حاج شیخ محسن قرائتی بهره می جوییم.

مقدّمه :

شناخت ارزش ها و ضدارزش های زندگی و تدّبر در مورد امور و جریانهای جهان یکی از برجسته ترین شگردهایی است که انسان را در نیل به آرمانهای مطلوب و دست یابی به موفّقیّت ها و پیروزیها یاری می دهد. شناخت اشخاص و میزان صلاحیّت آنان و تمایز حق و  ناحق لزوم زیرکی و فراست خاصّی را ایجاب می کند، زیرا میان حق و باطل فاصله ای بیش نیست که گاهی اوقات چهرۀ باطل آن چنان زراندوده می گردد و با نقاب ریا و تظاهر پوشیده می شود و حق به جانب می نماید که تشخیص آن از حق بسی دشوار است به نحوی که ممکن است حتّی فرد عالم را از مسیر حقیقت دور ساخته و فریب دهد. ممکن است با اشتباه درباره ی افراد و اشخاص و با نشناختن آنان، با نام حق به سود باطل عمل شود.

ای بسا ابلیس آدم رو که هست            پس به هر دستی نباید داد دست

و این علیست که سره را از ناسره می شناسد و چونان زرگری طلا را از مطلّا تمیز می دهد. اوست که خشکه مقدّسان و مقدّس نمایان و پیمان شکنان و دنیاطلبان شکم پرست را باز می شناسد و با خون دل در ظرف چهار سال با این سه فرقه
می جنگد تا روش انحرافی آنان، پرورشی صحیح تلقّی نشود و به دست گمراه
کننده ی آنان سنّتی برای آیندگان نباشد، و اگر کشته نمی شد، آن قدر با آنان مبارزه می کرد تا بینی همه ی گردن کشان و مرتدان را به خاک مذلّت بمالد و دین را بر اساس محکمی استوار سازد.

باسمه تعالي

الگوهاي رفتاري و اخلاقي از ديدگاه قرآن و پيامبر اكرم (ص)

با روي كرد اصلاح الگوي مصرف

آیات ناب قرآن که ره توشه ی راه کمال و سعادت و دستمایه ی صعود انسانها به قُلّه ی رفیع حق می باشد، در مورد اصلاح الگوی مصرف با بیانی مستدل و دلنشین این مسأله را مطرح و در گسترۀ آن سخن رانده است. طریقه ی بصیرت و هدایت از نگاه قرآن همان راه اعتدالی است که از اسرافها و افراطها که سبب سقوط انسانها در گرداب گناه است، جلوگیری کرده و آنان را به سرمنزل حقیقت می رساند. کلام وحی الهی با صراحت اعلام می دارد که خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد و آنان را برادر شیطان معرّفی کرده و به عذاب شدید انذار می دهد.

دین مقدّس اسلام در مورد حُسن خلق و اصلاح نفس دستورهای محکم و مؤکّد صادر کرده است. پیامبر جلیل القدر اسلام که اسوه و نمونه ی انسانی کامل با تمامی خصوصیّات شایسته بود، هدف از بعثت و قیام الهی خویش را تکمیل خصلت های حسنه معرّفی می کند و می فرماید : «بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ».

تأکید فوق العاده اسلام بر تحصیل فضایل و کمالات اخلاقی، به وضوح از آیات و روایات و معارف اسلامی مشهود است. تعالیم اسلامی بر پایه ی کسب کمالات روحانی و سازندگی افراد و دوری از رذایل اخلاقی قرار دارد. مکتب آسمانی اسلام برای جزیی ترین امر زندگی هم راهکارهای وسیع و دقیق در نظر گرفته و هیچ امری از امور زندگی انسان از دایره ی دستورهای آسمانی خارج نیست. این امر نشان گر توجّه شریعت اسلام به آثار رفتارها، گفتارها، کردارها و حتّی منویّات قلبی انسان است. نظام تربیتی اسلام همه جانبه و تحت کنترل و مراقبت بوده و به شهادت عقل و تجربه، از آبشخور دانش نامتناهی الهی سیراب و بهره مند گردیده است.

سیرۀ پيامبر اكرم (ص) در اصلاح الگوی مصرف، اسوه و الگویی ارزشمند جهت پیشبرد کشور اسلامی ایران به سوی دست یابی به قلّه های رفیع عزّت و تعالی است. موج اشرافی گری و
تجمّل گرایی را محو و خنثی و اعتدال و میانه روی را که صراطی مستقیم و راستین است، شکوفا و پویا برقرار می کند. حرکت بر مدار میانه روی که اصل و عصاره ی حرکت پيامبر (ص) ما در تمامی زمینه های زندگیست، نمونه ی عینی الگوی آرمانی و ایده آل برای تمامی انسانهاست. برترین شرافت که خودداری از تبذیر و اسراف است و انسانها را از روی کرد به تجمّلات و زراندودهای زندگی در مسیر اعتدال که سبب سربلندی و رستگاری است، سوق می دهد، همان شیوه ی شکوهمند قرآن مجيد و  زندگي انسان كاملي همچون پيامبر اكرم (ص) است که الگوی تمامی عیّاری برای پیشرفت بشریّت است و از سقوط آنان در گرداب گناه جلوگیری می کند.

مکتب قرآن و پیامبر اسلام (ص) و سایر امامان، مکتبی حق محورانه و حق طلبانه است که بر پایه ی بینایی و بیداردلی است. مکتبی است برافراشته بر قلّه ی کرامت مندی و عزّت انسانهای حقیقت جو که تشنگان چشمه ی مکارم  اخلاقی را سیراب می نماید و همگان باید دنباله روی آن جانشینان راستین الهی باشند.

باسمه تعالی

اقتصاد سالم از دیدگاه قرآن و ائمّه اطهار (ع)

مقدّمه

یکی از شاخه های اقتصاد سالم در یک جامعه انفاق و کسب روزی حلال می باشد. انسانی که در قرآن کریم، از زبان قادر قدیر با صفاتی چون قتور (بخشی از آیه 100 سورۀ الاسراء) (بسیار بخیل) و هَلوع (بخشی از آیه 19 سورۀ معارج) (سخت حریص و بی صبر) خوانده شده و حُبّ مال دنیا به شدّت او را تحت الشّعاع خود قرار می دهد، «وَ اِنَّهُ لِحُبّ الخَیرِ لَشدیدٌ» (آیه 8 سورۀ عادیات) و «وَ تُحِبّونَ المالَ حُبّاً جَمّاً» (آیه 20 سورۀ فجر) (و سخت فریفته و مایل به مال دنیا می باشند)، چگونه می تواند از این لذایذ زودگذر بگذرد و احسان و انفاق را بر هوای نفس مسلّط سازد و مشمول این آیه ی والا قرار گیرد که «... وَ آتَی المالَ علی حُبِّهِ ذوِی القُربی والیَتامی وَالمَساکینَ وابنَ السَّبیل والسّائلینَ و فِی الرِّقابِ» (و دارایی خود را در راه دوستی خدا به خویشان و یتیمان و فقرا و راهگذران و گدایان و آزاد کردن بندگان صرف می کند)؟ (بخشی از آیه 177 سورۀ بقره) آری انفاق و ایثار سبب شهامت غلبه بر نفس سودجو و هوسهای آنی می گردد و انسان را به سمت و سوی عروة الوثقای الهی سوق می دهد. احسان، هوسها و زخارف زندگی را در نظر انسان سخاوتمند خوار و زبون و جهان جاوید را برای او جلوه گاه جانان می سازد. انسان مؤمن «اَنفِقوا مِن طیّباتِ ما کَسَبتُم» (بخشی از آیه 267 سورۀ بقره) (از بهترین آنچه به دست آوردید انفاق کنید) را سرلوحه ی حیات خویش قرار داده و با از خودگذشتگی از آنچه که نفسش آن را نفیس می داند، می گذرد و آن را به عشق معشوق ابدی می بخشد.

با توجّه به اینکه انفاق و کسب روزی حلال رکنی از ارکان اقتصاد سالم در جامعه می باشد، در این پژوهش که از روش کتابخانه ای استفاده شده، مسأله انفاق و کسب روزی حلال از دیدگاه قرآن و احادیث مورد بررسی قرار گرفته است.

باسمه تعالی

اصلاح الگوی مصرف در بیان شاعران

مقدّمه

اعتدال با سرشت انسان پیوند دارد و منطبق بر فطرت است. خداوند روح و طبع انسان ها را بسیار معتدل و میزان آفریده است. میانه روی و اعتدال، یکی از مهم ترین فضایل اخلاقی است و آنچه که مورد نکوهش قرار می گیرد و از رذایل اخلاقی شمرده می شود، افراط و تفریط است که از عوامل مهم اسراف می باشد. اسراف باعث نوعی به هم خوردن توازن می شود و این عدم تعادل و توازن باعث می شود که هیچ چیز در جای خود نباشد و هرگاه چیزی در جای خود نباشد، نظم به هم می ریزد و سبب ناگواری های فردی و اجتماعی می گردد.

صعود انسانها بر قلّۀ رفیع پیروزی به توازن و اعتدال او در برخورد با مسایل زندگی متناسب است و سقوط او در درّه ی دهشتناک شقاوت به اسراف کاری های او وابسته است. ناهنجاریهای اخلاقی و فرهنگی، ناشی از تجاوزگری ها و اجحافات به حقوق انسانهاست که مفهوم واژه ی فسق خارج شدن از جادّه ی حق و ورود به وادی گناه و عصیان است، زیرا اسراف و زیاده روی می تواند از حوزه ی اقتصادی و خوردن و نوشیدن به سایر حوزه های دیگر اعمال انسان کشیده شود. آیات قرآن کریم در مورد رسیدگی به طبقات محروم و انفاق به آنان و اعتدال و زیاده روی نکردن در مصرف و انفاق نشانگر اهمیّت و توجّه خاصّ دین اسلام به این امر خطیر و قابل تعمّق است. اسلام که دین اعتدال است، هم تحریم نابجا را ممنوع می کند و هم مصرف بی رویّه را و مقدار مصرف را محدود به عدم اسراف می داند. (کلوا ... لاتُسرفوا). از دیدگاه قرآن اسراف کار مبغوض خداست و اسراف جایز نيست حتّی در انفاق. میانه روی در عبادت و انفاق ارزشمند است و با اینکه انسان مالک اموال خویش است امّا در خرج کردن محدودیّت دارد و در مصرف مال و ثروت خود به هر شکلی آزاد نیست. بندگان خاصّ خداوند نه از حد می گذرند و نه تنگ می گیرند. روش امّت اسلام قَوام و میانه روی است. امّت وسط به تعبیر قرآن امّتی است که نه اهل افراط است، نه تفریط، نه طرفدار جبر، نه تفویض، نه معتقد به اصالت فرد، نه اصالت جامعه. ریخت و پاش و مصرف بی مورد مال، حرام است. قرآن، اسراف کاران را اِخوان الشّیاطین و همکار شیطان می خواند یعنی کار مُسرفین از وسوسه شدن گذشته و به مرحله ی همکاری و معاونت با شیطان رسیده است.

تبذیر می تواند غیر از مسایل مالی در مورد نعمت های دیگر نیز باشد، مانند هدر دادن عمر و جوانی، به کار گرفتن فکر، چشم، گوش و زبان در راه ناصحیح، سپردن مسؤولیّت ها به افراد ناصالح، پذیرش مسؤولیّت بدون داشتن لیاقت و بیش از حدّ توان و ظرفیت، آموزش و آموختن مطالب غیرضروری و غیرمفید.

بنابراین تبذیر، نشانه ی کفران و ناسپاسی است، نه نشانه ی سخاوت و بخشندگی. اسلام
نتیجه ی ولخرجی و زیاده روی در انفاق را خانه نشینی و ملامت و حسرت می داند و آن را محکوم می کند.

نظام اسراف گری نظامی فرعونی است و ریشه ی فساد انسان، برتری جویی های اوست. اسراف و استفاده نابجا از نعمت ها، زمینه ساز کفر است پس باید با برنامه ریزی و ارایه ی طراح های ابتکاری، اصلاح الگوی مصرف را در سرلوحه ی همه ی برنامه ها گنجانده و در همه ی امور خود مطمح نظر قرار دهیم و با اولویت بخشیدن به بحث استفاده صحیح و بهینه از منابع و امکانات در راستای تحقّق هرچه بهتر و مطلوب تر گام برداریم و با تأکید بر آموزش و آگاهی بخشی در امور منابع مصرفی و اعمال روش های کاربردی همگام و متناسب با اصلاح الگوی مصرف میزان مصرف و نوسانات موجود در هر بخش را اندازه گیری نمود تا بتوان مدیریّتی مناسب در تحقّق فرمایش مقام معظّم رهبری اعمال نمود.

در این مقاله از اشعار شاعران ایران در مورد زیان اسراف کاری و ضرورت قناعت ابیاتی به عنوان نمونه ذکر گردیده و دیدگاه آنان نسبت به اصلاح الگوی مصرف بیان شده است.

باسمه تعالی

اصطلاحات و مفاهیم قرآنی در ارتباط با اصلاح الگوی مصرف

مقدّمه :

آیات ناب قرآن که ره توشه ی راه کمال و سعادت و دستمایه ی صعود انسانها به قُلّه ی رفیع حق می باشد، در مورد اصلاح الگوی مصرف با بیانی مستدل و دلنشین این مسأله را مطرح و در گسترۀ آن سخن رانده است. طریقه ی بصیرت و هدایت از نگاه قرآن همان راه اعتدالی است که از اسرافها و افراطها که سبب سقوط انسانها در گرداب گناه است، جلوگیری کرده و آنان را به سرمنزل حقیقت می رساند. کلام وحی الهی با صراحت اعلام می دارد که خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد و آنان را برادر شیطان معرّفی کرده و به عذاب شدید انذار می دهد. آرمان ارزشمند قرآن (خیرُالامورِ أوساطُها) و (جَعَلناکُم اُمّةً وَسَطَاً) است که می تواند توصیه ی ارزشمندی در تمامی زمینه های زندگی مانند گفتار، کردار، زندگی شخصی، مسایل خانوادگی، رفتار اجتماعی، حکومت، سیاست، دوستی و دشمنی، عبادت، کار، کسب درآمد و ... باشد. قرآن اعتدال و میانه روی را حتّی در انفاق و بخشش ضروری دانسته و آن را در حدّ قوام و میانه می ستاید و افراط و تفریط را محکوم می کند. سفارش قرآن به روش اعتدال و رعایت حدّ وسط در اعمال انسان است و نظام اسراف گری را نظامی فرعونی می داند. قرآن هم تحریم نابجا را ممنوع می کند و هم مصرف بی رویّه را و برای کسانی که بُخل می ورزند عذاب خوارکننده مهیّا داشته است.
اسراف کاران و تنگ نظران هر دو از صراط مستقیم اعتدال منحرف شده و در گرداب گمراهی و ضلالت سرگردان شده اند. سرانجامی جز ننگ و شرمگینی برای آنان نخواهد بود و جز پشیمانی و حسرت چیزی حاصل نخواهند کرد
.